Oblystyq Qoǵamdyq keńeste bas qosqan quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri, alaıaqtardan aldanǵan turǵyndar men olardyń qorǵaýshylary ınternet qylmysyna tosqaýyl qoıý joldaryn talqylady. Alaıaqtyqtyń san tásilin meńgerip alǵan ákkilerdiń jolyn kesý ońaı emes. О́zin uıaly baılanys operatory nemese bank qyzmetkerimin dep tanystyrǵan alaıaq qońyraý qabyldaǵan adamnyń esepshotyndaǵy qarjyny áldekimder urlamaqshy bolǵanyn, onyń jolyn kesý úshin qaýipsiz esepshotqa aýdarý qajettigin aıtyp, bank kartasy málimetin suraıdy ne «Any Desk», «Team Yiewer» baǵdarlamalaryn telefonǵa júkteý qajettigin aıtady. Ańqaý adam jınaǵynan aıyrylady ne onyń syrtynan nesıe rásimdeledi. Jábirlenýshi óz atynan nesıe rásimdelgenin kóbine tólem merzimi keshiktirgeni týraly bank habarlamasy kelgende bir-aq bilip jatady. Árıne, alaıaqtardyń kesirinen zardap shekken otbasylarǵa ońaı emes. Máselen, almaǵan nesıesi úshin aı saıyn bar tapqanyn bankke berip júrgen bir otbasynyń tórt adamy qazir 8,5 myń teńgemen ǵana kúneltip keledi.
«Qoldanystaǵy zańnamada kúmándi aqsha aýdarymdary jasalǵan kezde banktiń ony dereý toqtata alatyny jazylsa da, zań talaby saqtala bermeıdi. Men ınternet alaıaqtyǵynan zardap shekken bir zeınetkerdiń qorǵaýshysymyn. Onyń ústinen alaıaqtar bir mezette 10 mıllıon teńge rásimdep, aqsha túsken boıy birneshe esepshotqa bólip aýdaryp jibergen. Bul jerde bank nesıe rásimdelip jatqanda egde jastaǵy adamnyń 80 myń zeınetaqy alatynyn, jasyn eskermeıdi, nesıe qarjysynyń kúmándi esepshottarǵa ketip jatqanyna da nazar aýdarmaıdy. Qarııa aldanǵanyn túsingen boıda erteńine Polısııa departamentine baryp aryz jazdy. Alaıda osy kezge deıin ne aqsha joq, ne alaıaq ta ustalmady, jábirlenýshiniń smartfonynda saqtalǵan qońyraý shalǵan telefon nómiri esh jerde tirkelmegen bolyp shyqty. Osy qylmystyq iske bank qyzmetkeriniń qatysy bolýy múmkin be?», deıdi qorǵaýshy Otarbaı Raısov.
«Polısııa departamentinde bank qyzmetkeriniń jábirlenýshi atynan nesıe rásimdeýge qatysqany týraly qylmystyq is tirkelgen joq. Ras, byltyr ózi jumys isteıtin bank fılıalynan 700 mln teńge urlaǵan bir qyzmetkerdiń ústinen qylmystyq is qozǵalyp, is sotqa jetti. Onlaın nesıe rásimdegen azamatty bank fılıalyna shaqyrtyp, onymen jeke-dara sóılesý arqyly nesıeni ózi alyp otyrǵanyna kóz jetkizý kerek. Osy ádisti qoldansaq, ınternet alaıaqtyǵyn biraz azaıta alamyz. Eger jeke kásipkerdiń esepshotyndaǵy aqsha aınalymy bir táýlik ishinde 1 mıllıon teńgeden asyp ketse, qarajattyń zańdylyǵyn tekserý úshin esepshotty ýaqytsha jabamyz. Uıaly telefon operatorlaryna qońyraýlardy baqylaý jóninde de eskerttik. Internet alaıaqtyǵynyń kúsheıýine telefon SIM-kartalarynyń baqylaýsyz satylýy da sebep bolatynyn aıtpaı ketýge bolmas. Alaıaq SIM-kartany kez kelgen jerden satyp alyp, qylmystyq áreketin iske asyrǵan soń ony laqtyryp ketedi. Aqtóbe turǵynyn aldaǵan alaıaq basqa qalada otyrýy múmkin», deıdi oblystyq Polısııa departamenti basshysynyń orynbasary Ǵalym Baıjanov.
О́tken jyly Polısııa departamentinde krımınalıst, IT mamandarynan jasaqtalǵan «Kıberpol» toby quryldy. Polısııa qyzmetkerleri qala mektepteri men kolledjder, eki ýnıversıtet pen kóptegen mekemede kezdesýler ótkizip, áleýmettik jelilerde beınerolık, habarlamalardy taratsa da, ańqaýlar aldanýyn qoıar emes, alaıaqtar da aıylyn jııar emes. О́ıtkeni aramyzda sengish adam kóp.
«Bank fılıaldary onlaın nesıe berý jaýapkershiligin ózderine alyp, klıenttiń nesıe tarıhyn, zeınetaqy aýdarymdaryn teksergennen keıin ǵana nesıe berýge tıis. Azamattardyń jas ereksheligin, qarjylyq múmkindigin teksermeı, ońdy-soldy nesıe úlestirgen mıkroqarjy uıymdaryna talap kúsheıtilgennen beri osy salada zardap shegýshiler azaıdy. Mundaı talapty ekinshi deńgeıli bankterge de qoldaný qajet. Bankter nesıe alý tártibin nege ońaılatty? Bárimizdi mazalaıtyn bul suraqtyń jaýaby – onlaın nesıe adamnyń ýaqytyn únemdeý, bankterde uzaq ýaqyt kezekke turatyndar sanyn azaıtý maqsatynda qoldanysqa endi. О́kinishke qaraı, qazirgi ýaqytta onlaın nesıeniń zııanyna da kýá bolyp otyrmyz. Nesıe rásimdegen adam qarjysyn bankke ózi kelip sheship alýǵa tıis. Bul – ınternet alaıaqtarynan qorǵanýdyń tıimdi joly», deıdi oblystyq prokýratýranyń aǵa prokýrory Ardaq Tamabaev.
Rasynda da, ekinshi deńgeıli bankter azamattardyń borysh júktemesin azaıtý týraly Ulttyq bank basqarmasynyń 2019 jylǵy №33 Jarlyǵy men «Qarjy uıymdarynyń bank operasııalarynyń jekelegen túrlerin jáne basqa da operasııalardy júrgizýine shekteý engizý týraly» №190 qaýlysyn eskere bermeıdi. Osy normatıvtik qujatta azamattyń tólem qabileti tekserilmeıinshe, nesıe berýge tyıym salynatyny kórsetilse de, ekinshi deńgeıli bankter aılyq tabysy az azamattyń qarjylyq múmkindigin eskermeı, kóp mólsherde nesıe berýin toqtatar emes. Bank qyzmetkerleriniń beıqamdyǵynyń kesirinen bir jyldyń ishinde Aqtóbe qalasynyń ózinde myńnan astam adam alaıaqtarǵa jem boldy. Bul – úlken másele. Ulttyq banktiń zańdyq kúshi bar talaptaryn oryndamaı júrgen ekinshi deńgeıli bankterdi quqyq qorǵaý organdary qatań qadaǵalaý kerek. Aqtóbedegi alaıaqtarǵa aldanǵandardyń ortasha jasy 40-65 jas arasynda eken. Qoǵamdyq keńes músheleri jeke azamattarǵa nesıe berý týraly mıkroqarjy uıymdaryna qoıylǵan talaptardy ekinshi deńgeıli bankterge de qoldanýdy jedeldetý qajettigin aıtyp, naqty usynystar ázirledi.
Aqtóbe oblysy
