Kollajdardy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«О́ziniń is-áreketterimen qoǵam tarapynan negizdi synǵa sebepker bolmaý, synaǵany úshin qýdalaýǵa jol bermeý, oń syn-eskertpelerdi kemshilikterdi joıý men óziniń qyzmetin jaqsartý úshin paıdalaný, adal, ádil, qarapaıym da sypaıy bolyp, jalpy qabyldanǵan moraldyq-etıkalyq normalardy saqtaý» – mine, polıseılerge qatysty zańnamada belgilengen qyzmettik-etıkalyq ólshemder osylar. Osylarǵa saı bolý – olardyń kúndelikti mindeti. Desek te jazylatyn zań men ony júzege asyrý tájirıbesinde alshaqtyq kóp. Bular bir zattyń eki jaǵyndaı bolsa da, ala-qulalyq jetip artylady.
Birinshiden, jalpy, qylmys – qoǵamnyń barlyq salasyna tán áleýmettik qubylys. Ásirese bıliktiń saıası, ekonomıkalyq turǵydaǵy sátsiz qabyldanǵan sheshimderinen keıin beleń alatyn bir zańdylyq bar. Bul – árkez bolyp turatyn tabıǵı faktor.
О́tkendi baıyptasaq, keńes memleketiniń irgesi sógilgennen keıin qoǵamymyzda qylmys pen uıymdasqan qylmys qarqyny kúrt ósti. Sol ýaqyttarda ekpini men tepkini qatty qylmystylyqtan da qalyp qoımaý úshin elimizde sottyq-quqyqtyq reformalar tym asyǵys jasalyp, qaýyrt júrgizildi. Sonyń saldarynan quqyq qorǵaý organdary men uıymdasqan qylmystyń damý qarqyny birkelki deńgeıde bolmady. Qaıta kerisinshe, qylmys ataýly «biliktilikpen» memlekettik bıliktiń búkil býyndaryna jegi qurttaı dendep enip, quqyq qorǵaý organdarynyń búkil kúsh-quraldarymen, múmkindigimen salystyrǵanda, kóp artyqshylyǵy bar aıyrmashylyqtar týdyrdy. Búginginiń bıiginen baǵalasaq, quqyq qorǵaý organdarynyń úzdiksiz ósý, damý ústindegi qylmystylyqqa uzaq ýaqyt boıyna qarsy turýlary tym álsiz, mardymsyz bolǵanyn jasyrmaýymyz qajet.
Halyqtyń «aýrýyn jasyrǵan óledi» degen ótkir sózi osyndaıda aıtylsa kerek. Qazirgi ýaqyt naqyshyna qaraı qaıta ózgertilip, tolyqtyrylyp jatqan quqyq salasyndaǵy zańnamalar – sonyń aıǵaǵy.
Ekinshiden, árbir alqaly basqosýlarda, túrli ǵylymı-tájirıbelik konferensııalarda, dóńgelek ústelderde qylmystylyqtyń naqty jaǵdaıy men quqyq qorǵaý qyzmetiniń tıimdiliginiń shynaıy kórinisi resmı quqyqtyq statıstıkalarda, vedomstvolyq kórsetkishterde bir-birine sáıkes kele bermeıtini jıi aıtylady. Ony búrkemeleýdiń qajeti shamaly. Aradaǵy ótken otyz jyldan astam ýaqyt tájirıbesi kórsetkendeı, qoldanystaǵy zańnamalar qylmystylyqtyń jaı-kúıi men deńgeıin túpkilikti ózgerte almady. Búgingi kúni ishki ister organdary qıly reformalar arqyly jiberilgen osy kemshilikterdi boldyrmaýǵa, bútindeýge, qazirgi qoǵamdyq qajettilikti óteýge umtylyp jatyr. Quqyq qorǵaý júıesi áli kúnge deıin uıymdastyrylý jaǵynan qıyndyqtar kórip keledi, al munyń ózi quqyq qorǵaý qyzmetine keri áserin tıgizetini anyq.
Úshinshiden, shynaıy ómirdiń obektıvtik shyndyqtaryna jaýap bererdeı quqyq qorǵaý organdary qyzmetin baǵalaýdyń belgili bir ólshemdik krıterıılerdiń joqtyǵy qoǵamymyzda quqyqtyq nıgılızmdi týǵyzyp, vedomstvolyq múdde baǵytynda basymdyqtar alýy, adamdar men azamattardyń quqyǵyn sapaly qorǵaýǵa zııanyn tıgizedi. Quqyq qorǵaý, sonyń ishinde ishki ister organdarynyń qylmysqa qarsy kúresiniń mańyzy erekshe. Onyń oń nátıjeleriniń qoǵamnyń hal-ahýalyna tikeleı áseri bar. Jalpy alǵanda, bul nátıjeler – azamattardyń zańdy múddeleri men bostandyqtarynyń qorǵalý dárejesiniń naqty kórsetkishi. Qylmys pen quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý, boldyrmaý, jolyn kesý sekildi kóptegen mindeti bar quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetinde adam quqyǵy basty orynǵa qoıylady.
Osy oraıda quqyq qorǵaý organdarynda ortaq problemalyq másele týyndaıdy. Muny shartty túrde ekige bólip qarastyrýǵa bolady – quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý jáne adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qaltqysyz saqtaý. Ásili, bul eki maqsattyń belgili bir tepe-teńdigi bolsa da, ózara sáıkestiligi eki udaı. О́ıtkeni bir jaǵynan, memleket kez kelgen jaǵdaıda bekitilgen quqyqtyq rejimdi qoldaýǵa, zańdylyqtyń jalpyquqyqtyq qaǵıdatyn qamtamasyz etýge májbúr bolsa, ekinshi jaǵynan, alǵashqysynda qanshalyqty maqsatqa jetse, adamnyń demokratııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn sonshalyqty shekteıtini belgili. Osyǵan baılanysty adamdy quqyqtyq turǵyda shekteý dárejesin anyqtaýda qajet etetin birqatar qaǵıdat qajet. Aıtalyq, zań normalary men zańdyq kúshi bar quqyqtyq aktilerdi qoldanýda Konstıtýsııada belgilengen quqyqtyq shekteýdi qatań ustaný qaǵıdaty, naqty sanattarda bekitilgen shekteý sharalaryn engizý, jekelegen quqyqtardy shekteý bolmaǵan jaǵdaıda jalpy shekteýler men quqyqtyq retteýdi qoldaný.
Tórtinshiden, zań jasaýshylar azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý jónindegi polısııanyń mindetine aıryqsha nazar aýdarǵan. Bul máseleler quqyq qorǵaý qyzmeti, ishki ister organdary týraly, ózge de zańdarynyń ón boıynda naqty kórinis tabady. Áıtse de áttegen-aı degizetin tustar da joq emes. Sonyń biri – qoǵamdyq tártipti qorǵaýǵa uıymdar men azamattardyń erikti qatysýyn qamtamasyz etýden kórinedi. «Qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýge azamattardyń qatysýy týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańy bar. Onda: «Jergilikti atqarýshy organdarmen birlese otyryp, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýge qatysqan azamattarǵa belgilengen úlgidegi kýálikterdiń jáne omyraý belgileriniń qajetti sanyn daıyndaý jónindegi máseleni sheshsin jáne olardyń esepke alynýy men paıdalanylýyn baqylaýdy qamtamasyz etsin, ýchaskelik polısııa pýnktteriniń bazasynda qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýge qatysatyn azamattardy quqyqtyq daıarlaýdy uıymdastyrsyn» delingen. Alaıda bul qaǵaz júzinde ǵana qalyp otyr. Arnaıy saýalnamaǵa qatysqan respondentterdiń kóbi bul zańnyń jumys istemeıtinin aıtady. Buryn keńes kezinde ártúrli mekeme, jumys oryndarynan jiberilgenderge ótemi úshin eńbek demalysyna qosymsha kúnder qosylatyn. Qazirgi zańda qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýge qatysatyn azamattardy kótermeleý úshin alǵys jarııalaý, madaqtamalyq marapattaý, aqshalaı syıaqy berý, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar óz quzyreti sheginde aıqyndaıtyn ózge de sharalar belgilengen. Áýelgi kezde bul bastama tym jaqsy bastaldy da aıaǵy sıyrquıymshaqtanyp ketti. Mundaǵy halyqty qyzyqtyratyny aqshalaı syıaqy ǵoı. Sol úshin de bastapqyda stýdentter qaýymy belsendilik tanytyp edi. Aqyry álgindegideı boldy.
Oıymyzdy túıindeı ketsek, quqyqtyq memlekette senim – yqpal etýdiń basty ádisi. Elimizde zańdy qurmetteý daǵdysyn qalyptastyrý áli de basty maqsattyń biri bolyp qala bermek. «Kón quryssa, qalybyna barady» deıdi. Bizdiń maqsat – qylmys qalyń buqara kúsh biriktirse ǵana aýyzdyqtalatynyn taǵy da bir eske salý.
Eleýjan SERIMOV,
zań ǵylymdarynyń kandıdaty, otstavkadaǵy polısııa polkovnıgi
