Arab tilinde eki bólek túbir bar, bireýi – «k-b-r» (كبر) bolsa, ekinshisi – «q-b-r» (قبر). Iаǵnı bundaǵy túbirdiń birinshi daýyssyz dybysy qazaq tilindegi bar eki dybysqa uqsaıdy.
«K-b-r» túbirindegi birinshi «k» dybysy jumsaq bolyp keledi jáne «úlken bolý» degen maǵynany bildiredi. Mysaly, ol «Allahý akbar» («Alla uly») degen tirkeste kezdesedi. Qazaq tiline de osy túbirden jasalǵan keıbir sózder engen. Mysaly, «tákáppar». Uly moǵol áýletiniń ókilderi ishinde «Akbar» esimdi bıleýshi tanymal (Uly Moǵol ımperııasyn 1556-1605 jyldary basqarǵan úshinshi patsha).
Osy túbirden jasalǵan «kábır» («uly») sózi – Allanyń 99 sıpatynyń biri. Sondaı-aq ol Shyǵys tarıhynda birneshe ataqty tulǵanyń, sonyń ishinde basshylardyń laqaby retinde qoldanǵan. Aıtalyq, Eskendir Zulqarnaıyn, Safavıler áýletiniń ataqty ókili I Abbas, Portýgalııanyń I patshasy Afonsý, Maýrıa memleketiniń patshasy Ashoka, t.b. Ǵulamalardan Hasan ál-Kábır esimdi aqyn, sheshen, astronom (HVIII ǵasyr) ótken. Aqańdar qatarly tatarda Túıkın Kábır degen aǵartýshy jasasa (repressııalanǵan), bizdiń Sheraǵańmen qurdas bashqurttyń Kábır Aqbashev nyspyly qalamgeri bar.
Túrkitildes halyqtarynda «Qabıra» nemese «Kábıra» (Kárim – Kárıma degen sııaqty) degen áıel esimi kezdesedi. Qazaq er kisi esimderinde de «Kábir» ataýy ara-tura ushyrasady. Al endi arab tilinde dybys yrǵaǵy men ekpinge qaraı sóz maǵynasy da ózgeredi. Mysaly, «q-b-r» túbirindegi birinshi daýyssyz jýan aıtylsa, ol «jerleý» degen maǵynany bildiredi. Ol sóz qazaq tiliniń sózdik qoryna da enip, «qabyr» nemese qabir dep jazylyp júr.
Sondyqtan osy eki túbirdiń maǵynasy eki bólek bolǵandyqtan, olardy ajyrata bilý kerek.
Samal TО́LEÝBAEVA,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory, arabtanýshy
