Qanysh Imantaıulynyń ǵylymǵa degen talaby, tańdaǵan mamandyǵyna degen qulshynysy HH ǵasyrdyń 20-jyldarynyń basynda Tom tehnologııa ınstıtýtynda oqyp júrgen kezinde baıqaldy. Ǵalymnyń ustazy, úlken oqymysty professor M.A.Ýsov qarshadaı qazaq balasynyń erekshe qabiletin erte baıqaıdy. Akademık M.V.Melnıkov esteliginde: «Ýsovqa óziniń oqýshysyna geologııa degen súıispenshilikti úıretýdiń qajeti bolǵan joq, ol ony odan ári damytty», dep jazdy. Qanyshtyń eren eńbeksúıgishtigin, ǵylym jolyndaǵy úzdiksiz izdenisin onymen birge oqyǵan akademık M.P.Rýsakov ta joǵary baǵalaıdy. Instıtýtty sátti aıaqtaǵan, qazaqtan shyqqan tuńǵysh ınjener-geolog Qanysh Sátbaev QazKSR Halyq sharýashylyǵy keńesiniń joldamasymen Qarsaqbaı zaýytyn qalpyna keltirip, mys óndirisin jolǵa qoıý maqsatynda 1925 jyldyń 10 maýsymynda KSRO eńbek jáne Qorǵanys keńesiniń Qaýlysymen «Atbasar tústimetall» tresiniń qaraýynda qyzmetke jiberildi. 1926-1929 jyldary trestiń geologııalyq tobynyń jetekshisi, al 1929 jyly trest Qarsaqbaıǵa kóshirilgennen bastap kombınattyń geologııalyq barlaý bóliminiń bas geologi, bastyǵy, keıinnen Jezqazǵan geologııalyq barlaý partııasynyń bastyǵy bolyp 1941 jyldyń shilde aıyna deıin Qarsaqbaıda tynymsyz eńbek etti. Úlken Jezqazǵan dep atalatyn alyp mys kombınatynyń dúnıege kelýi mysty ólkeniń jan-jaqty zerttelip, onyń mol baılyǵynyń ıgerile bastaýy Qanysh Sátbaevtyń esimimen tikeleı baılanysty.
Jezqazǵan jerinde eńbek etken alǵashqy kezdiń ózinde-aq ǵalym ony «geologııalyq Eldorado» dep atady. Qanysh Imantaıulynyń pikirinshe, Jezqazǵan qoınaýynda júz myńdaǵan emes, júz mıllıondaǵan ken baılyǵy jatyr jáne munda osy ýaqytqa deıin ne Amerıka, ne Eýropa bilmegen deńgeıde mys óndirýge bolady dep eseptedi.
«Qarsaqbaı aýdany jáne onyń bolashaǵy» atty maqalasynda Qanysh Sátbaev: «Jezqazǵan múmkindigi jaǵynan dúnıejúziniń baı mys aımaqtaryna jatady jáne bolashaqta Amerıkanyń belgili mys oryndaryn basyp ozady», dep jazdy. Alaıda sol kezeńde Keńes odaǵynyń ónerkásip saıasatyn júrgizgen keıbir teris pıǵyldaǵy sheneýnikter Qanysh Sátbaevtyń boljamyn teriske shyǵarýǵa tyrysty. Bul pikir Úlken Jezqazǵan ónerkásibin damytýǵa qajetti temirjol qurylysyn salý kezinde de kórindi. Mine, osy ýaqytta Qanysh Imantaıulynyń tabandylyǵy, ǵylymı tujyrymdarynyń negizi, uıymdastyrýshylyq qabileti aıqyn baıqaldy.
Úlken Jezqazǵannyń qazyna baılyǵynyń moldyǵy, bolashaǵy jónindegi Qanysh Sátbaevtyń kózqarasyn Ortalyq Qazaqstannyń paıdaly qazbalaryn anyqtaýda úlken úles qosqan belgili geolog-ǵalymdar M.P.Rýsakov pen I.S.Iаgovkın qoldady. 1934 jyly jaryq kórgen Q.Sátbaev pen M.P.Rýsakovtyń «Jezqazǵan ekinshi besjyldyqta» atty kitaby Jezqazǵannyń sırek kezdesetin mol baılyǵy jóninde ǵylymı negizdelgen tujyrymdamany jarııalap, mysty ólkege degen yntalylyqty burynǵydan da kúsheıtti. Ǵalymdar Úlken Jezqazǵannyń bolashaǵyn KSRO Ǵylym akademııasynyń arnaýly sessııasynda talqylaýdy talap etti.
1934 jyly Máskeýde KSRO Ǵylym akademııasynyń, KSRO Josparlaý komıtetiniń, Tústimetall Bas basqarmasynyń, QazKSR Halyq komıssarlary keńesiniń sheshimderimen Úlken Jezqazǵannyń ózekti máselelerine arnalǵan Ǵylym akademııasynyń arnaýly sessııasy boldy. Onyń jumysyna 57 mekemeniń ókilderi, kórnekti ǵalymdar, ınjener-geologter qatysty. Bes kúnge sozylǵan sessııa májilisterinde Qanysh Sátbaev Jezqazǵan óndirisiniń bolashaǵy jónindegi ózekti máselelerge bes ǵylymı baıandama jasady. Sessııaǵa qatysqan ǵalymdar bul kúnge deıin ǵylymı orta kóp bile qoımaǵan jáne qazaq ınjeneriniń Jezqazǵan jerinde tunyp jatqan mol qazyna baılyǵy týraly ǵylymı zertteýler men dáıekti tujyrymdarǵa súıengen habarlamalaryn úlken yqylaspen tyńdady. Esimi dúnıejúzine máshhúr ǵalymdar – A.O.Arhangelskıı, V.A.Obrýchev, I.M.Gýbkın, B.E.Vedeneev jáne basqalary Qanysh Sátbaevty tolyq qoldady. Bul – Qanysh Imantaıulynyń ǵylym shyńyndaǵy alǵashqy úlken jeńisi.
1934 jyldyń qarasha aıynda bolshevıkter partııasy Qazaqstan ólkelik komıtetine, QazKSR Halyq komıssarlar keńesine jazǵan hatynda Qanysh Sátbaev salynýǵa tıisti temirjoldyń tek Úlken Jezqazǵandy Qaraǵandy kómirimen qamtamasyz etý ǵana emes, Jezqazǵan jerinde ashylǵan baı temir-marganes kenin Qaraǵandyda salynýǵa tıisti metallýrgııa zaýytyna jetkizýde de úlken mańyzy bar ekenin aıtty. Ǵalym Jezqazǵan marganesin bolashaqta Oralǵa, Magnıtogor metallýrgııa zaýytyna jetýge bolatyny týraly da pikir aıtty. Ol kisiniń kórgendigi Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde dáleldendi. 1942 jyly qorǵanys isine asa qajeti marganes kenin Jezdide óndirý bastalyp, temirjol arqyly Oralǵa, Magnıtogor metallýrgııa zaýytyna jetkizildi.
Joǵaryda aıtylǵan hatta Qanysh Sátbaev temirjol qurylysynyń tez arada salynýy tek ónerkásip úshin ǵana tıimdi emes, sonymen qatar Sarysý ózeniniń aýyl sharýashylyǵy úshin qolaıly, baı saǵasyn órkendetýge múmkindik beretinin kórsetti. «Ortalyq Qazaqstandy qaq bólip ótetin temirjol salynsa, tabıǵı óndirgish kúshteri mol, biraq osy ýaqytqa deıin ıgerilmegen ólkeniń ekonomıkalyq, mádenı ómiriniń kúrt órkendeýine ákeler edi», dep jazdy. Qanysh Sátbaevtyń bul kózqarasynyń durystyǵyn ómir dáleldedi. 1937 jyly salynyp bitken temirjolmen alǵashqy qozǵalys bastaldy.
«Tústimetaldar» bas basqarmasy basshylarynyń kertartpa saıasaty temirjol qurylysy aıaqtalǵannan keıin de toqtaǵan joq. Sonyń nátıjesinde qurylysqa úshinshi besjyldyqta bólingen qarjynyń kólemi burynǵy jobadan eki ese az, ıaǵnı 350 mıllıon som boldy. Al kombınattyń jyldyq ónimi 50 myń tonna mys bolatyn óndiristiń tek birinshi kezeńin ǵana aıaqtaý kózdeldi.
Biraq 1936 jyly qaıta jandana bastaǵan jobalaý, basqa daıyndyq jumystary taǵy da toqtap qaldy. Memlekettik basqarý uıymdaryndaǵy shendi qyzmetkerlerdiń syńarjaq teris áreketteri taǵy da bel aldy. Eski syltaýlardy alǵa tartyp, memleket, halyq qamyn oılaǵansyp, olar taǵy da úlken qurylystyń jandanýyna zııanyn tıgizdi.
Qanysh Imantaıuly, onyń senimdi serikteri sheneýnikterdiń kertartpa kózqarastaryna qarsy talmaı kúrese otyryp, jańa ǵylymı málimettermen Úlken Jezqazǵannyń bolashaǵyn kórsete bildi. Eger de 1935 jyly Qanysh Sátbaev basqarǵan geologter Jezqazǵan ken ornyndaǵy mys qoryn 3 mln tonna dep anyqtasa, 1938 jyly 4 mln tonnadan asyp ketti. Jezqazǵan mys qorynyń kólemi jaǵynan Keńes odaǵy boıynsha birinshi orynǵa, al dúnıejúzi boıynsha tórtinshi orynǵa shyqty. Aqyry 1938 jyldyń 10 aqpanynda Aýyr ónerkásip halyq komıssarıatynyń jańa №50 buıryǵy jańa Jezqazǵan kombınatynyń birinshi kezeńin 1941 jyldyń basynda iske qosýǵa mindettedi, al jalpy kombınat qurylysy 1943 jyly aıaqtalýǵa tıis boldy. Qurylystyń jalpy quny – 520,1 mıllıon som, onyń ishinde birinshi kezegi 371,9 mıllıon somǵa baǵalandy.
Mine, tústi metallýrgııanyń alyby atanǵan Jezqazǵan kombınatynyń qurylysy osylaı bastaldy. Úlken Jezqazǵan qurylysy ondaǵan jyldy qamtıdy. Ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń otty jyldarynda da, soǵystan keıingi sharýashylyqty qalpyna keltirý jyldarynda da tolastaǵan joq. Onyń tarıhynda bilikti jumysshylar men ınjener-tehnık mamandarynyń eren eńbeginen basqa, keshegi keńestik dáýirdiń tóltýyndysyndaı bolǵan GÝLAG júıesinde toryǵyp, qamaýda bolǵan ondaǵan myń tutqynnyń da qoltańbasy bar.
Táýelsiz Qazaqstannyń ónerkásibin órkendetýge úles qosyp jatqan mysty óńirdiń búgingi eńbekkerleri, onyń bolashaǵy – jastar osyndaı qıyndyqpen dúnıege kelgen óndiris alybynyń alǵashqy uıymdastyrýshysy retinde Qanysh Imantaıulyn zor maqtanyshpen esterine alady. Bul sezim asyl tulǵanyń esimin ardaqtaıtyn árbir azamattyń júreginen tabylary haq.
Tilegen Sadyqov,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti tarıh fakýltetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory
