Ulytaý teatrynyń mańdaıaldy akteri

Serke Qojamqulov atyndaǵy Jezqazǵan mýzykalyq drama teatrynyń akteri Dosjan Ábdi­rálimuly Janbotaev 1949 jyly Almaty oblysy Narynqol (qa­zirgi Raıymbek) aýdanynyń Ja­laýly aýlynda dúnıege keldi. Jalaýly órkenıetten alystaý qalǵan qarapaıym ǵana qazaqy aýyl bolatyn. Negizinen mal sha­rýashylyǵymen aınalysatyn. Dosjan da aýyldyń kóp qara­domalaqtarynyń biri bolyp ósip jatty. Biraq...

Eresekterdiń áńgimelerinen Qalıbek Qýanyshbaev, Elýbaı О́mirzaqov tárizdi tarlandar týraly el arasyna ańyzdaı tarap ketken áńgimelerdi qulaǵy shalyp qalatyn. «Olar ıt bolyp úrip, qasqyrsha ulyǵanda, qoı bolyp mańyrap, sıyr sekildi mó­ńiregende eshkim ajyrata almaı qalady eken», «Bala kezderinde olaı istepti, bulaı istepti» degen tárizdi sózder sanasyna bir­tindep sińip jatty ma eken, bul da keıde solaı jasap kórmekke árekettenetin.

Anasy jaryqtyq saýynshy boldy. Sol kezdegi tártip boıyn­sha ár saýynshyǵa aq halat beriledi. Biraq kim sıyrdy halat kıip saýýshy edi? Komıssııa kelip qalǵanda kerek bolatyndyqtan, úıde ilýli turatyn.

Saýynshylar saýynnan qaıt­qanda bir shelek, jarty shelek sút ala qaıtady. Muny Dosjan bala bolsa da jaqsy biledi.

Saýyn men aýyl ortalyǵynyń arasynda eskilikti qorym bar edi. Ústine aq halatty kıip aldy da, qo­rymnyń ishine jasyrynyp jatty. Saýynshylar, ishinde óz sheshesi de bar, qorymnyń tu­synan óte bergende «Eı, uıat­syz nemeler! Kún saıyn sút ur­lap nege kúnákar bolyp júr­sińder?» dep shyǵa kelgende, bári tym-tyraqaı qasha jóneledi. Shelektegi sútteri aımandaı bolyp jerge aqtaryldy. «Shaıtan, shaıtan» dep aıqaılap aldy-artyna qaramaı qashyp bara jatqan áıel­derdi, ásirese anasyn aıap ketti. «Qoryqpańyzdar, bul men – Dos­jan ǵoı» dese de eshqaısysy moıyn buryp qaraǵysy joq, odan saıyn janushyra júgiredi. Sol kúngi oqıǵa kópke deıin aýyldy dúrliktirdi. Anasy «eshqandaı da shaıtan emes, meniń istep júr­genim ǵoı» degenine eshqashan senbedi.

Bala kezindegi mundaı «ártis­tik» qylyqtar tolyp jatyr. Bir­aq muny óner deýge kele qoı­maıdy. Degenmen «taqyr jerge tal óspeıdi» demekshi, boıynda birdeńeniń ushqyny bolǵany ǵoı. Sol ushqyn jyldar óte kele jalynǵa ulasatynyn bala Dos­jan, árıne, bilgen joq.

Mektep bitirgen soń, joǵary oqý ornyna túsý, mamandyq alý – ár balanyń armany. Dosjan da Almatyǵa barǵan. Aıaldamada turyp áldebir jarnamaǵa kózi túsip ketti. Ártis bolýǵa oqy­ta­tyn jarnama eken. Bardy, talaptaryna saı keldi, qabyldandy. Sóıtip, Máskeýdegi M.S.Shepkın atyndaǵy Joǵary teatr ýchılı­shesinde oqıtyn boldy. О́zi teatr oqýyna túskenine emes, Máskeýde oqıtynyna máz boldy. Aýyldaǵy «avtorıteti» bir-aq kúnde aspandap shyǵa keldi. Ýchılıshe degen aty bolmasa, eskiden kele jatqan óner ordasy eken. Nebir maıtalmandardan dáris tyńdady, sabaq aldy.

1972 jyly ýchılısheni bitirgen 17 jas birden Torǵaı oblysyna top ete qaldy. О́ıtkeni oblystyq par­tııa komıtetiniń hatshysy О́zbekáli Jánibekov ýchılıshege baryp, olardyń aıaq alystaryn baıqap kórdi, kóńilinen shyqty. Sóıtti de, toptyń jubyn jazbaǵan qalpy Arqalyqqa alyp baryp, Torǵaı oblystyq mýzykalyq drama teatryn ashty. Sol 17-niń bári derlik áli kúnge deıin teatrda júr. Olardyń arasynan bir halyq ártisi, 13 eńbek sińirgen ártis atan­ǵandar shyqty. Tanymal re­jısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, marqum Janat Hadjıev te osy toptyń arasynan shyqqan edi.

Torǵaı teatry óz shymyl­dyǵyn «Aıman – Sholpan» drama­lyq komedııasymen ashty. Osy pesa týraly Ýıkıpedııany paraqtap kórseńiz, «Kóp qoıylymdarda kó­meski bolyp júrgen Jaras beı­nesi torǵaılyqtardyń sahnasynda shynaıy túrde shyqty» dep baǵa berilgenin baıqar edińiz. Al Jarasty somdaǵan Dosjan Janbotaev bolatyn.

«Teatrdyń ashylý saltanatyna ónerdiń iri-iri maıtalmandary keldi. Serke Qojamqulov ákemiz premeradan soń sóılegen sózinde «Buǵan deıin talaıyn kórip edim, biraq naǵyz Jarasty búgin ǵana kórdim» degende tó­bem kókke jetti. Qazaq teatr óneri korıfeıinen mundaı maq­taý sóz estý degen túsime kirip pe eken? Sodan asqaqtap, shal­qaq­tap ketsem kerek. Qazirgi til­men aıtqanda, «juldyz aýrýyna» ushyraǵanmyn ǵoı. Meniń munymdy О́z-aǵań, О́zbekáli Já­nibekov aǵamyz baıqap qalsa kerek, bir kúni kezdesip qalǵanda: «Dosjan, basyń – altyn, basqa jerińniń bári kúmis bolsa da, kókte qalyqtaı bermeı, jerge tús», dedi. Osy sóz maǵan ómir­lik sabaq boldy. Sodan keıin qan­shama maqtaý, madaq esti­sem de, ataq ıelensem de qara­paıym qalpymdy saqtap qalýǵa umtylatyn boldym», dep eske alady Dosekeń eń alǵashqy som­daǵan keıipkeri haqynda.

Sol О́z-aǵań keıin jyldar óte kele jazǵan kitabynyń bir tu­synda: «Maǵan Janbotaevtyń oınyndaǵy onyń sahnada aıaq astynan sheshim qabyldaı qoıa­tyny qatty unaıtyn», dep jazypty. Keremet baǵa emes pe?

Doskeń О́z-aǵań týraly tań­dy tańǵa uryp áńgime aıtýǵa bar. О́ıtkeni Obkom hatshysy eke­­nine qaramastan árbir qoıy­lym­nyń repetısııasyna deıin kelip kórip, qadaǵalap júre­tin О́zbekáli Jánibekovtiń aqyl-ke­ńes­teri keremet bolatyn. Ań­ǵa­rympazdyǵyn, baıqampazdyǵyn aıtsańyzshy?

Birde repetısııa kezinde: «Dosjan, beri kelshi, seniń ysh­qyrbaýyń qalaı baılanǵan ózi?» dedi. Qasyna barǵanynda baýdyń bir ushyn tartyp jiber­gende, túıindeldi de qaldy. Qaıta sheshe alsashy álgi shirkindi.

«Kórdiń be? Sen durys baıla­ma­ǵansyń. Al naǵyz qazaq baý­dy kúrmep baılaıdy, – degen О́z-aǵańnyń, – senderdi el kóredi, bireý bolmasa bireýdiń nazary tússe, «yshqyrbaýlaryn du­rystap baılaı almaı júrip akter bolmaq túrlerin qara» dep kúledi» degen aqyly áli jadynda. Nemese bir róldi somdaǵanda «Sen búgin sahnaǵa shyqqan soń, bes mınýttaı bosqa júrip aldyń, sodan soń ǵana obrazǵa enip kettiń», degeni she. Ustazdyq degen osyndaı bolmaı ma?

Dosjan Janbotaev – daryndy akter, sahnanyń shynaıy sheberi. Ol tynymsyz izdenis, kásibı sheberlikti shyńdaýdaǵy qajyrly eńbegi nátıjesinde 50-den astam obrazdy somdap, qaıtalanbas beınelerdiń galereıasyn jasady. Akter ózi som­daǵan árbir keıipkerdiń ishki jan dúnıesin, sezim ıirimderin ózgeshelikpen beıneleýge úlken mán beredi jáne ony ózgege uqsamas ózindik qoltańbamen kórermen nazaryna usyna biledi. Sondyqtan da onyń somdaǵan klassıkalyq jáne qazirgi zamanǵy dramalyq týyndylardaǵy obrazdary kórermender men teatr synshylary tarapynan joǵary baǵasyn aldy. Ásirese ol somdagan A.Shteınniń «Tolasyndaǵy» – Lenın, Sh.Murtazanyń «Sta­lınge hatyndaǵy» – Sta­lın, K.Ábdrahmannyń «Ketbuqa­syn­daǵy» – Shyńǵyshan, Ý.Sheks­pırdiń «Gamletindegi» – Klav­dıı, Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kór­pesh – Baıan sulýyndaǵy» – Qarabaı, Q.Ysqaqovtyń «Tańǵy jańǵyryǵyndaǵy» – Jarasbaı, K.Ahmetovtiń «Erte oıandym, oı­landym...» jáne «Qanda bar ǵoı, qanda...» spektaklderindegi Jırenshe men Baısal qart, basqa da kesek-kesek tulǵalar – akter talantynyń san qyrlylyǵyn tanytqan obrazdar. Al «Aıman – Sholpandaǵy» Jaras týraly Serke Qojamqulovtyń bergen baǵasy belgili.

Torǵaı teatryna keıin S.Qo­jamqulovtyń esimi berildi. 1988 jyly Torǵaı oblysy ta­ratylǵanda, teatr taıly-tuıaǵy qalmastan Jezqazǵan qalasyna qonys aýdardy.Teatrdyń halyq­aralyq, respýblıkalyq festıvaldarda alǵan júldelerinde Dosjan Janbotaevtyń akter retinde qosqan úlesi mol. Máselen, ol 1986 jyly respýblıkalyq teatr festıvalinde qoıylǵan S.Balǵa­baevtyń «Eń ádemi kelin­shek», 1998 jylǵy festıvaldaǵy M.Áýezovtiń «Qarakóz» spek­taklderindegi somdaǵan rólderi úshin «Eń úzdik epızodtyq er adam beınesi» atalymdarynda top jardy.

Teatrdyń órkendeýine, ult­tyq sahna óneriniń damýyna qosqan zor úlesi úshin ol 1977 jyly KSRO Mádenıet mınıstri, KSRO Jazýshylar odaǵy jáne mádenıet qyzmetkerleri kásip­odaǵy ortalyq komıtetiniń dıp­lomdarymen marapattaldy. «Qurmet belgisi» ordenimen marapattaldy. Keńes zamanynda óner adamdarynyń keýdesine orden taǵylýy ilýde bir kezdesetin edi. Dosjan sondaı qurmetke ıe bolǵan sanaý­ly akterdiń biri boldy. 1982 jyly «Qazaq Respýblıkasyna eńbegi sińgen ártis», 1992 jyly «Qazaqstannyń halyq ártisi», 2008 jyly «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» atandy. 2023 jyly Dosjan Janbotaevqa Ulytaý oblysynyń Qurmetti azamaty ataǵy berildi.

«Akter bolamyn dep oıla­maǵanymdy aıttym ǵoı. Taǵdyr meni osy ónerge alyp keldi. Endi myna ǵajapty qarańyz, keshegi kúnge deıin Qaraǵandy oblysyndaǵy «Halyq ártisi» ataǵy bar jalǵyz akter men boldym. 2022 jyly Ulytaý oblysy qurylǵan soń Qaraǵandyda mundaı ataǵy bar eshkim qalmady. El Prezıdenti «Qazaqstannyń halyq ártisi» ataǵyn qaıtadan ornyna keltirip durys istedi, óner óziniń laıyqty baǵasyn alýǵa tıis», deıdi sahna sańlaǵy.

Ol teatrda ǵana emes, kıno salasynda da birneshe beıneni kemeline keltirip, sátti oınap shyqty. Olardyń arasynda «Abaı» fılmindegi – Orazbaı, «Jambyl – jańa dáýirdegi» – Jambyl, «Áýlettegi» – Qarshyǵa jáne taǵy da basqa beıneler bar.

Akter bolamyn dep oılamaǵan ártis keıin shańyraǵynyń akterler ordasyna aınalatynyn da eshqashan bilmegeni ras. Zaıyby Raıhan Ibraevamen M.S.Shepkın atyndaǵy ýchılıshede birge oqy­dy, otaý qurdy. Raıhan Juma­baıqyzy da talantty aktrı­salardyń biri. Ol somdaǵan «Qob­landydaǵy» – Qurtqa, «Qozy Kórpesh – Baıan sulýdaǵy» – Baıan, «Romeo – Djýletadaǵy»  Djýleta jáne basqa da obraz­dar shynaıylyǵymen kó­rer­men kóńiliniń tórinde qaldy. R.Ibraeva Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Qurmet gramotasymen jáne Qurmet ordenimen marapattaldy. Bul, árıne, onyń teatr salasyndaǵy jemisti eńbegine berilgen laıyqty baǵa ekeni sózsiz.

Al uly Temirjan T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasyn bitirdi. Ol da teatr festıvalinde eki márte júldeger atandy. Teatr­da ǵana emes, birneshe fılm­de de baǵyn synady. Qyzy Mı­rýana áý basta zańger bolýdy qalaǵan. Biraq boıyndaǵy talant, ónerge degen qushtarlyq óz degenine baǵyndyrmaı qoımaıdy eken. Ol Qyrǵyzstan О́ner aka­demııasynyń rejısserlik fa­kýltetin bitirdi. Mırýana sah­nalaǵan «Shyraq», «Táteler», «Eki dúnıe ortasyndaǵy meıman­hana» spektaklderi teatr sala­synyń oljaly dúnıeleriniń qatarynan oryn aldy.

Nemeresi Temirlannyń tór­tin­shi synypta oqyp júrgen ke­zinde kınoǵa túsip, Iаltada ót­ken kınofestıvalda «Perishte» fılmindegi ol oınaǵan ról «Úz­dik er adam róli» dep baǵa­landy.Ol qazir de kınoakter re­tinde birneshe fılmge túsip úlgerdi.

Almatynyń, Astananyń teatr­­lary bizge kelińiz dep qol­­qalaǵan. Biraq ol akterlik jolyn bastaǵan, jetpis jyl ǵu­my­­rynyń jarty ǵasyrdan astamy qazanynda qaınap kele jat­qan ózine tym ystyq kórinetin Serke teatryn qıyp kete almady. S.Qojamqulov atyndaǵy Mýzykalyq drama teatryn óner­tanýshylar «Shalǵaıdaǵy emes, mańdaıdaǵy teatr» dep te ataıdy. Al eshqashan akter bolamyn dep oılap kórmegen Dosjan Janbotaev – osy «mańdaıdaǵy teatrdyń» mańdaıaldy akteri, el aǵasy.