Asylynda qazaq yrymshyl halyq qoı, О́zekeń han bolmaǵanymen, handaı qadirli bolǵany shyndyq. Taǵdyr talaı synaǵan, áıtse de jaratylysynan rýhy bıik О́zekeń synbapty. Tórt jasynda otbasyndaǵy tórt bala men ákesi sheshek aýrýynan qaıtys bolǵan. Qandaı ǵalamat soqqy. Keıin ózi «maǵan tıesili dert ákeme tıip, men aman qalyppyn» dep aıtyp otyrady eken. Anasy Rabıǵa ákesi Elemestiń ekinshi áıeli. Toqsan jeti jasynda ómirden ótken. Elge ádildigimen aty shyqqan Ahmet qajynyń urpaǵy. Bir aıta keterligi, Elemes ákeıdiń alǵashqy jary da Ahmet qajynyń urpaǵy, esimi – Záýre. Odan úsh ul – Orazbek, Moldabek, Ospan týady. Záýre shesheı qaıtys bolǵan soń qaıyn jurty Elemes ataǵa baldyzy Rabıǵany qosady. Ájemizdiń tuńǵyshy Jubanysh – el aǵasy, Sosıalıstik Eńbek eri Baıan Janǵalovtyń anasy. Eń kishisi aqyl-parasatymen, kisiligimen el esinde qalǵan О́zibek.
Otbasyna túsken aýyrtpalyq О́zibek atany erte shıratqan. Qabyrǵasy qatyp, býyny bekimeı jatyp eńbekke aralasqan. Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, bala kezinen attyń qulaǵynda oınap ósipti. Jaratylysynan denesi iri, eresen qarýly bolǵan. Tóte jazýmen saýat ashady. Keıin ujymdastyrý kezinde latynsha oqyǵan, odan ári jańa zamannyń josyǵymen bilim alǵan. Qyrdaǵy qarańǵylyqty joıý maqsatynda uıymdastyrylǵan qyzyl otaýdyń jumysyna belsene aralasyp, úıirmelerdiń isine úıirilip, kıeli sahnada da óner kórsetken.
Aýyldastarymen syr-suhbat quryp otyryp, jarty ǵasyr burynǵy dúnıelerdi esine alǵanda, pálenshe aıdyń, túgenshe kúni dep dál aıtyp otyrady eken. Másele tipti jadynda ǵana emes, emenniń ıir bitken butaǵyndaı myqtylyǵynda. 1932 jyly aýylda brıgadır bolǵan. El ishin aqsúıek ashtyq jaılaǵan ýaqyt. Mal qyrylǵan. Adam da soǵan taqaý. Bir ýys masaq tergender aıyp arqalap sottalyp jatyr. Qaıtken kúnde de eldi aman saqtaý kerek. Aýyldyń malyn elge taratyp berip, talǵajaý etýden basqa amal joq. Sol áreketi úshin aıyp arqalaıtynyn, sottalatynyn bilmedi emes, bildi. Bálkim «erkek toqty qurbandyq» dep el úshin óz janyn sadaǵa etkisi kelgen shyǵar. Uzyn qulaqtan taraǵan áńgime joǵaryǵa jetken. Elin oılaǵan О́zibek aqsaqal tórt jylǵa sottalyp, Qaraǵandy lagerine aıdalady. Nemeresi Ǵadildiń esteligine qaraǵanda, О́zekeńniń óz aýzynan órbigen syr mynadaı. Sottalyp, aıdaýda júrgenderge jumys jospary bekitiledi eken. Jospardy asyra oryndasań, beriletin azyq-túlik kólemi ósedi, al oryndalmaı qalsa ajal shirkin toıýdy, aıaýdy bilmeıtin aranyn asha bermek. Onsyz da sińirine ilinip ázer júrgen adam toıyp as ishpegennen keıin álsireı beredi emes pe? Álsiregen adam jospardy oryndaı alýshy ma edi. Lagerde jazataıym aıaǵynan jaralanady. Qaterdiń tóngenin estigen nemere aǵasy Raıymbek Qyzyljardyń prokýrorymen kelisip, eki jyldan keıin ajal sheńgelinen aman alyp qalady.
El basyna kún týǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde áskerge attanǵan. Dıvızııa Qıyr Shyǵysta bolady. Keıin maıdan dalasyna toǵytylady. Qanqasap maıdanda О́zekeń pýlemetshiniń kómekshisi qyzmetin atqarady. О́z aıtýyna qaraǵanda, qarý tapshy. Komandırler maıdan dalasynan ózderiń taýyp alasyńdar deıdi eken. О́zekeńniń eresen qarýly bolǵandyǵyn aıttyq. Boıy shamamen eki metrge jýyq, 54 kılolyq Maksım pýlemetin buıym qurly kórmeı arqalap júredi eken. Pýlemetke uńǵylyn, oq-dári salǵan qorapshany qossańyz, jaýyngerdiń ıyǵyna túsken júk az emes. 1942 jyly maıdan dalasynda kontýzııa alady. Es-tússiz qalpynda tutqynǵa túsedi. О́z aıtýyna qaraǵanda, esin bir jınasa, nemister jýsap qalǵan adamdardyń arasynan keýdesinde jany barlaryn izdep, qarap júr deıdi.
1945 jyly lagerdegi tutqyndardy Amerıka áskerleri bosatady. Aldarynda eki jol tur. Biri keńes odaǵyna qaıtyp, sottalý, ekinshisi beımálim álem Amerıkaǵa attaný. Jar basynda, qos qaqpanyń ortasynda tyǵyryqtan shyǵar jol tappaı jantalasqan О́zekeń «sottalsam sottalaıyn, anamdy bir kórip baryp ólsem armanym joq» dep keńes jaǵyna ótedi. Irikteý lagerinde NKVD-nyń súzgisinen keıin Donbasta qıraǵan sharýashylyqty qalpyna keltirýge at salysyp, elge 1946 jyly oralǵan.
Ol tusta maıdan dalasyndaǵy qırap qalǵan sharýashylyqty qalpyna keltirý úshin tegin jumys kúshi kerek edi. Sondyqtan tutqynda bolǵandardy ekinshi ret sottaý bastalady. Sol bir kátepti qara narǵa júk bolatyn, adam tózgisiz jaıdy О́zekeń bylaı baıandaıdy eken. Urǵan joq, soqqan joq, tek uıqy bermedi. Adamnyń júıkesin jegideı jep, tozdyratyn uıqy eken ǵoı. Tergeýshiler bir-birimen aýysyp otyrady. Táýlik boıy kóz ilmeımiz. Bir joly tergeýshi qazaq jigiti: «Aǵa, siz endi bul jerden shyqpaısyz. Sizge ǵana aıtaıyn, bizge berilgen jospar bar, odan da myna qaǵazdarǵa qol qoısańyz, tezirek bul azaptan qutylyp, lagerge jiberilesiz» deıdi. Áldeneshe tún uıqy kórmegen adamda es bola ma, tergeýshiniń usynǵan qaǵazdaryna qol qoıa berse kerek. Aıyp arqalaǵan О́zekeńe sot úkimi shyqqan. Attaı 25 jyl. Burynǵynyń tilimen aıtqanda, bir adamnyń ǵumyryna para-par ýaqyt. Azabyn qosqanda. Lagerge jetkennen keıin isi qaıta qaralǵan. Aıybynyń joq ekendigine kózderi jetse kerek, on jylǵa qysqartypty. Taǵy da nemeresi Ǵadildiń esteligine júgineıik: «Men ózim toqsanynshy jyldary Kemerova oblysynda vahtada jumys istedim. Sonda atam aıtyp otyrýshy edi «qaraǵym, men sol jerde lagerde boldym ǵoı, Tom jáne Ýsa degen ózen bar» dep. Shynynda da osy eki ózenniń qosylǵan tusynda Tomýsınsk poselkasy bar eken. Atalarym qısapsyz azap shekken jer. Kýzbass eń baı kómir qory bar jer. Atamnyń aıtýyna qaraǵanda, Kemerovadan jaıaý aıdaǵan. Keıin Ombydaǵy munaı óńdeý zaýytynyń qurylysyn salýǵa qatysqan. 1956 jyly ǵana elge oralǵan. Kemerovadaǵy azap lagerinde júrgende oryn alǵan oqıǵa týraly aıta ketelik. Lager basshysynyń júgen-quryq tımegen asaý aty bolypty. Qolǵa ustatpaıdy eken. Lager basshysy tutqyndardan shep quryp, atama «sen jylqy baqqan jurttyń urpaǵysyń ǵoı, mynaý atty ustap ber» dep buıyrady. Atam quryq salmaı-aq, jer tarpyp turǵan asaý atty quryǵynan ustap qulatyp, qulaǵynan basyp tuqyrtyp otyryp júgendeıdi. Álgi ǵajap kóriniske úsh myńnan astam tutqyn men aıdaýyldar qaıran qalyp qarap tursa kerek. Sol sátten bastap eresen kúshtiń ıesi О́zibek ata lager ishinde kádimgideı bedeldi tutqynǵa aınalady. Buǵan deıin tizesi batqandardyń keıbireýi dastarqan jaıyp, qurmet kórsetedi.
О́zekeń maıdan dalasynan kelgennen keıin sottalýyna sebepshi bolǵan el ishindegi keıbir aǵaıyndar eken. Jaý alystan kelmegen, jaqynnan. О́z aǵaıyny, óz týysy. Bar jaı bizge belgili bolǵanymen, atyn atap, tústep kórsetýdi artyq sanadyq. Keıingi urpaǵynyń jazyǵy joq qoı. Al О́zekeńniń ózi keshirimmen qaraǵan. «Zaman solaı boldy ǵoı» deıdi eken jaryqtyq. Meni kórsetpese, ózderi sottalyp ketýi múmkin eken. Qazaqta «aldyńa kelse ákeńniń qunyn kesh» deıtin sóz bar emes pe, keshirdim degen eken. Arada jyldar ótip, álgi naqaqtan naqaq jala japqandar óz ajalymen ómirden ótkende janazalaryn shyǵarypty. Qaıtpas saparǵa attanyp bara jatqandardyń janazasynda tirshilikte bilip istegen, bilmeı istegen qateleri bolsa keshirińder deıtin sóz bar emes pe? О́zekeń de bilmeı emes, bilip istegen kúnálaryn keshirgen. Bálkim, ǵasyrdan astam ǵumyr keshýi de júreginde kek saqtamaǵandyqtan shyǵar.
О́zekeń adam kókiregindegi adamgershiliktiń shýaǵyn jaqqan shamshyraq – asyl dinimizdi nasıhattaǵan adam. Keńes Odaǵynyń batyry, akademık jazýshy Málik Ǵabdýllınniń týǵan aýyly Qoısalǵandaǵy eski mektep úıin óziniń kindik qany tamǵan Igilik aýylyna kóshirip, meshit salǵan. Aýyldastaryna pende ǵumyrda peshenege jazylǵan qıyndyqty kótere bilińder, ol da Allanyń synaǵy dep ýaǵyz aıtady eken. Túkke turmaıtyn qatelik úshin jaýlaspaı sabyrly bolyńdar dep eldiń yntymaq-birligin qatty qadaǵalaǵan. El ishinde turmysy nashar adam bolsa, taryǵyp qalmasyn dep janashyrlyq kórsetip otyrǵan. Jomarttyǵy, aǵaıynǵa baýyrmalylyǵy, qolynyń ashyqtyǵy keıingige ańyz bolyp qalǵan. Bir kúnde toǵyz ret qazan kóteripti deıtin ańyzǵa bergisiz áńgime aıtylatuǵyn.
Qonystas otyrǵan alty aýyldyń aqsaqaldary kógerip kóktem shyqqanda, kóneniń kózi, asyldyń synyǵy О́zibek aqsaqalǵa kelip sálem berip, aýyl-eldiń amandyǵyn bilip turýdy paryz sanaǵan. Bul da baýyrmaldyqtyń, janashyrlyqtyń jan jadyratar bir kórinisi. О́zibek atanyń jubaıy Qaıyr Qazkenqyzy ájemiz aldynan jumys úrkip otyratyn qaıratty adam bolǵan eken. Taýdan túıeniń belindeı tastardy omalata qulatyp mal qoralaryn salǵan. Bar tirshilikke aralasqan. Mańdaıdan terin sypyryp júrip aptal azamattardyń ǵana qolynan keletin sharýany tyndyrǵan. Aýyldaǵy tirshilik eńsesin basqanymen, eńkeıte almaǵan. Sol eńbegi úshin «Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy eren eńbegi úshin» medalimen marapattalǵan.
О́zekeń elge oralǵan soń «Malenkov» ujymsharynda eńbek etken. Ortalyǵy – qazirgi Kenesary selosy. Osy jerden zeınetkerlikke shyqqan. Nemere, shóbere súıdi. Eki shópshegine azan shaqyryp atyn ózi qoıdy. Júzge kelgenin toılady. 101-ge kelgen shaǵynda nebári on kúndeı ǵana aýyryp, ómirden ótti. Artynda О́zibek aqsaqaldyń ónegesi deıtuǵyn jaqsy mysaly qaldy.
Aqmola oblysy
