Qulannyń úıiri kóbeıse...

Halyqaralyq jobany júzege asyrýshy Praga zooparkiniń dırektory Mıroslav Bobek tarpań minez taǵy jylqyny tumsa tabı­ǵatqa jiberý máselesin ońynan sheshý úshin aýqymdy sharýa qolǵa alynǵanyn aıtty. «Buǵan deıin Moń­ǵolııa jerinde kerqulandarǵa reıntrodýksııa júrgizip, Prje­valskıı jyl­qysynyń popýlıasııa­syn qalpyna kel­tirdik. Qazaqstan Úkimetiniń qol­qalaýy boıynsha biz aldaǵy bes jyl ishinde qazaq dalasyna 40 shaq­ty ja­baıy kerqulandy kóshirip ákep jer­sindiremiz», dedi Mıroslav Bobek.

«2023 jylǵy 24 sáýirde ótken Qazaqstan – Chehııa bıznes forýmy sheńberinde orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti men Praga zoobaǵy arasynda jabaıy jylqylardy Qazaqstan aýmaǵyna jersindirý boıynsha memorandýmǵa qol qoıyldy. Múddeli uı­ym­d­ardyń mamandarymen keńesý nátı­­jesinde elimizdegi neǵur­lym qolaıly óńir tańdaldy. Bul aýmaqta jabaıy jylqylardy jer­sindirý is-sharalarynyń aıasynda mate­rıaldyq-tehnıkalyq baza kúsheı­tildi jáne arnaıy voler ornatyldy. Kelissózder qo­­rytyndysy boıynsha 8 bas ker­qulandy maýsym aıynda ákelý jos­parlanyp otyr», dedi Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi, Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń tóraǵasy Danııar Turǵambaev.

Eýropanyń en dalasynan jet­kiziletin kerqulannyń alǵashqy úıirine óris Qostanaı oblysyndaǵy «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervatynan buıyrady. 2012 jyly qu­rylǵan rezervat 489 766 gek­tar aýmaqty alyp jatyr. Úıirli ker­qulan birden tabıǵatqa jiberilmeı, rezervat aýmaǵyndaǵy jabaıy janýarlar reıntrodýksııa­sy orta­ly­ǵynda bir jyldyq kútim kórip, ábden jersingen soń ǵana saıy­n dala tósin meken etedi. Seriktes ujym­­dardyń bastamasymen hám qar­jylaı qoldaýymen qurylǵan reın­trodýksııalyq ortalyqty Qazaq­­­standaǵy bıoalýantúrlilikti saq­taý qaýymdastyǵy (ASBK) bas­qarady. Ortalyq 2017 jyldan beri ınfra­qurylymdy damytý arqyly ja­baıy qulandardy meke­nine qaıtarý jumysyn júrgi­zip keledi. ASBK – bıologııalyq alýan­dyq jáne ekosaýat ashý baǵytynda jumys isteıtin Qazaqstandaǵy úki­mettik emes uıym.

Prjevalskıı jylqysyn Qazaq­­­stanǵa qaıtarý jobasyna Eko­­logııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrliginiń Orman sharýa­shy­lyǵy jáne janýarlar álemi ko­mıteti, Praga zooparki, Frankfýrt zoo­logııa qoǵamy, Nıýrnberg zoo­par­ki, Tierpark Berlin jáne Hortobágy ulttyq parki úlesin qosty. Osy jyldyń 28 aqpanynda seriktester mámile jasasyp, memorandýmǵa qol qoıyldy. Bul qujattyń kóterer júgi de aýyr: aldaǵy bes jyldyń be­derinde Eýropadan úıir-úıir ker­qulan qazaq dalasyna jetkiziledi.

Chehııadan elimizge jetkiziletin prjevalskıı jylqysy 2021 jyly sırek jáne joıylyp ketý qaýpi tónip turǵan janýarlar men ósim­dikter tizimine engen. Odan syrt joıylýdyń az-aq aldynda tur­­ǵan jabaıy faýna men flora túr­lerin saýdaǵa salý týraly ha­lyq­aralyq konvensııanyń (SITES) qosymshasyna da engizildi.

Qazaq dalasyna kerqulandy jetkizý jónindegi memorandýmǵa qol qoıǵan uıymdar jóninde birer sóz. Praga zooparki prjevalskıı jylqysynyń asyl tuqymyna ıe jáne EAZA Ex situ baǵdarlamasyn júzege asyrýshy biregeı uıym. EAZA – Eýropany mekendeıtin jabaıy janýarlardyń popýlıasııasyn saqtaý boıynsha zooparkter men akvarıýmder qaýymdastyǵynyń baǵdarlamasy. Praga zooparki 2012-2019 jyldar aralyǵynda kerqu­landardy Mońǵolııa topyraǵyna jersindirý jobasyn qolǵa alyp, jabaıy jylqylardy baıyrǵy me­kenimen tabystyrdy. Frankfýrt zoologııa qoǵamy (FZS) – álemniń 18 memleketinde joıylyp bara jat­qan túrler men ekojúıelerdi qorǵaý jobalaryn basqaratyn halyqaralyq uıym. 2005 jyldan beri «Altyn dala» tabıǵat qorǵaý bastamasynyń quryltaıshy uıymnyń biri. 2017 jyldan bastap «Altyn dala» jobasy aıasynda Ortalyq Qazaqstanǵa jabaıy qu­landardy qaıta jersindirý jobasyna qoldaý kórsetedi. Berlın zooparki (Tierpark Berlin) jabaıy janýarlardyń popýlıasııasy men reıntrodýksııalyq baǵdarlamasyn júzege asyrýda baı tájirıbesimen áıgili. Zoopark jobaǵa qatysýshy uıym retinde bizge kerqulandaryn jiberedi. Arnaıy mamandary ja­baıy jylqyny Qazaqstanǵa jet­kizý sharýasyna da kúsh qosady. Nıýrnberg zooparki buǵan deıin de Prjevalskıı jylqysyn Ortalyq Azııa jerine qaıtarý jobasyna úles qosqan. Hortobágy – Majarstandaǵy qorshaǵan ortany qorǵaýǵa murat tutqan ulttyq park. Búginde madııarlar elindegi park aýmaǵynda kerqulandardyń eń úlken popýlıasııasy mekendeıdi. Zertteýshiler Majarstandaǵy kerqulannyń úıi­rinen suraptap alyp baıyrǵy mekenderine jibergen áldeqaıda tıimdi degen pikirdi alǵa tartady.

Qazaqstandaǵy bıoalýantúr­lilikti saqtaý qaýymdastyǵy 2005 jyldan beri Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi komıtetimen, Frankfýrt zoologııa qoǵamymen (FZS), «Faýna men Flora» halyq­aralyq qaıyrymdylyq qorymen (F&F), Qustardy qorǵaý koroldik uıymymen (RSPB) tize qosyp, osy ıgi bastamany qolǵa aldy. Maqsat aıqyn – Qazaqstandaǵy biregeı dala ekojúıelerin saqtap, zertteý jáne aqbóken, qulan, kerqulan sııaqty negizgi túrlerdi qalpyna keltirip, kó­beıtý.