Han qyzyndaı Hanbıbi

Boıyna ulttyq rýh daryǵan, elim degen eren kúshi bar aqyn áıel kóp uzamaı jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı qaýlaǵan otty jyrymen oqyrman júregine jetedi. Birde Tumar hanymdaı ult namysymen asqaqtasa, endi birde kemeldik jaıly kósilip syr tolǵaıdy. Neni aıtsa da jan saraıynyń qaqpasyn aıqara ashyp, júregin nóserlete salady.

«Shashyrady, oı ketti,

Shabyt taqtan qulady!

Sıqyr sezim sóıletti,

Soqyr kózim – jylady!

Jýaspyn ba, zatymnan,

Jurt degenin istedi...

Men aýnadym atymnan,

О́leń erden túspedi!»

Mazmundyq ereksheligi bar bul jyr qalam ıesiniń tegeýrindi rýhynan, qaısar bolmysynan habar beredi. Safo, Emılı Dıkınson, Anna Ahmatova sekildi úlken kókjıekke qu­lash urǵan aqyn áıeldershe qalam silteýi sondyqtan bolar. Hanbıbi Esenqaraqyzy bolmysyn tap bas­qan, dóp aıǵaqtaǵan pikirler legi je­terlik. Sonyń biregeıi – shaıyr Serik Turǵynbekulynyń jyry.

«Han qyzyndaı Hanbıbi,

Tań juldyzdaı Hanbıbi.

Gúl bitkenniń ishinde,

Alqyzyldaı Hanbıbi.

Jaǵalaýdyń jalqy ósken,

Jalbyzyndaı Hanbıbi».

Kerekse, keskekti erdiń soıyndaı kesip aıtar aqyn minezi kózi qaraqty oqyrmanǵa tanys. Ásirese tekti turpatty minez ushqyny Han apamyzyń «Esseler» jınaǵynan keńirek kórinis tabady. Birtýar Baýyrjan Momyshuly, qaharman Qasym Qaısenov, abyz Ábish Kekilbaev jaıly tolǵaǵan alýan saryndy týyndylar avtordyń jan alqabyn, qum daladaǵy sekseýildeı týmy­syn, aqyndyq tegine aıqyn dálel bola alady. Kitaptyń alǵysózinde professor Tursynbek Kákishev: «Hanbıbi­­niń ózin sóıletsek: «Aqyn kóńili eshqa­shan qalypqa syıǵan emes, birde alaı, birde dúleı». Onyń estelikterinen, aqyndyǵyn ǵana emes, qarasózdi qatar alyp júretin prozashy eke­nin ańǵardym» degen-tin. Jınaqtyń bir ǵana detalǵa nazar salyp qara­lyq­shy. «Aıbarly atam edi» atty essedegi Baýyrjan Momyshulymen dıa­logte aqynnyń jas ta bolsa ja­lyn­dy kelbeti baıqalady. «О́zimniń aqtalýymnan ózim qorqa til qattym.

– Ákeń bar ma?

– Bar.

– Kózi ashyq adam ba? Jasy qan­shada?

– Iá, muǵalim. Jasy Sizden ja­syraq.

Baýyrjan ata myrs etip kúlip jiberdi. Teńeýimniń orynsyz shyq­qanyna ózim de yńǵaısyzdanyp qaldym. Onymdy jýyp shaımaq nıet­pen:

– Ákem Sizdiń aıaǵyńyzdy alyp kele jatqan kisi. О́leńdi jaqsy kóredi. Biraq maǵan Maǵjan týraly aıtqany esimde joq».

Has batyrdyń qabaǵyna qarap, qarsy aldynda sheshile sóılegen qyzdy tanyǵan Baýyrjan atamyz keıingi jyldarda da aqynǵa sáýlesin tógip, aǵalyq aqylyn aıtqan eken.

Jazdyń jaımashýyq kúni edi. Bala kúnnen atyna qanyq apamyzben jolyǵýdyń sáti tústi. Aqynnyń úıinde bolyp, mol dastarqanynan dám tatyp, baı kitaphanasyna kýá boldym. Arǵy-bergi jyldardan syr sýyrtpaqtaǵan tulǵanyń azamattyq kózqarasy, kisilik kelbeti kóńilimde birazǵa deıin qalyp qoıdy. Sol kúnnen túıgenim, jan kóılegin taza saqtaı alǵan adamdar ǵana asqaq bola alady eken. Al júregin kirletip, arsyzdyq­qa qolyn bylǵaǵan jandar qalaı pań, márt bolsyn? Han apanyń bo­ıynan tazalyqtan, arlylyqtan týǵan asqaqtyq, pańdyq seziledi. Dara minez aqynnyń ajaryn ashyp, odan saıyn erekshe ete túsedi.

Han apamyzdyń el arasyna keńi­nen taralǵan «Altynaı», «Núrıkamal», «Qadısha», «Dos izdedim», «Kóńilgúl», «Mahabbat ómirleri» atty sózine ja­zylǵan ánderi jurtshylyqqa málim. «Núrıkamal» ániniń shyǵý tarıhyn atap aıtsaq ta, aqyn bolmysyn tanýǵa jetip artylar edi.

– Biz kóktemde bala-shaǵamyzdy ertip, dostarmen tabıǵat aıasyna shyqtyq. Úsh qyzymmen gúl terip júrgende jubaıyma kózim tústi. Bir tóbeshikte temekini burqyratyp tur eken. «Mynaǵan ne boldy?» dep oıladym. Kóp ótpeı samaýryn da qaı­nady. Turdyekeń shaıdyń aldynda Nýrıkamaldy bıge shaqyrdy. Ol bas tartty.  «Meniń kúıeýim shaqyrǵanda bıge shyqpaıtyn bul qandaı áıel?» dep tańyrqadym. Sosyn jubaıymnyń ǵashyq bolǵanyn ańǵardym. Sol kúni tabıǵat aıasyna birge barǵanymyzben, qaıtýymyz bólek boldy. Úıge kelgen soń jatyn bólmede balalarmen jattym. Kenet pıanınonyń daýysyn estidim. Bir erekshe ánniń ómirge kelgenin sezdim. Jubaıym ony qaıta-qaıta oınady. Áni bar, biraq sóz joq. Tek yńyl ǵana. Sosyn jubaıymnyń bólmesine baryp, odan qalam men qaǵaz suradym. Tunshyǵyp, jaryqqa shyǵa almaı jatqan sózin jazbaq boldym.

«Aspandaǵy aı ma dedim,

Jastyq shaǵym qaıda meniń?

Júregimdi eljiretken,

Janym, qandaı jaıdary ediń»,

degen óleń joldary oıyma keldi. Qaǵaz­ǵa túsirdim. «Osy ma aıtqyń kelgeni?» dedim. Ol «osy» dep qysqa qaıyrdy»,– deıdi aqyn óz sózinde. Mine – minez, daralyq, erektik! Psıhologııalyq eńbek­terde adamnyń tanym qýaty art­qanda janyndaǵylardyń oıyn oqıtyn, sezim qylyn túsiner deńgeıge jetetinin baıan etedi. Bul – jumsaq júrek dárejesi, taza aqyl deńgeıi. Tipti «aqynmyn» dep qopańdap júr­gendiń kóbinde de mundaı syrbaz sezimtaldyq syry kezige bermeıdi.

Jaýjúrek túrki dalasy batyr qyz­darǵa kende bolmaǵan. Al aqyndyq pen batyrlyq joldy túıistirip, orasan úlgi shashqan han qyzyndaı Hanbıbi apamyz qandaı joǵary qurmetke de laıyq ekeni daýsyz.