«Shattyq Otany». Rekvıem

Qazir el eki aıaǵy salbyrap, kókten osy jerge túse salǵandaı kúı keship otyr, adam balasy týasy umytshaq, osy otyz jyl ishinde baıaǵyda kórgen-bilgenin esinen shyǵaryp alǵan. Muny ısi qazaq baıaǵyda «qoı ústine boz­torǵaı jumyrtqalaǵan zaman» degen. Ol bir kezdegi bizdiń Asan qaıǵy, sonaý Tomas Morlardyń qııal-ǵajaıybynan týǵan qoǵam edi. Bar-joǵy jetpis jyl saltanat qurdy da, tarıhtyń arhıvine jónedi! Eýropany kezip júrgen kommýnızm elesi HH ǵasyrda saltanatty sherýin támamdady da, kelmeske ketti. Sony mýzyka tilimen órnektep, ólmes óner týyndysyna aınaldyrǵan – qazaqtyń saýsaq­pen sanarlyqtaı tulǵalary­nyń biri, kompozıtor Sydyq Muhamedjanov. Sosıalızm týraly poemany qaıta tyńdaǵan saıyn adamdy myń san oıǵa salyp, jan-dúnıeni sarǵaıǵan sartap saǵynyshqa keneltip, arqany shymyrlatatyn mýzykalyq dú­nıe bizden basqa birde-bir elde joq dese de bolady. Bizde ǵana, qazaqta ǵana bar!

Zamandar da, adamdar da kóshe beredi, máńgi baqı ólmeıtin, jasampaz adam balasymen barlyq qoǵamdyq-ekonomıkalyq formasııalarda ómir súre beretin óner týyndylary ǵana. Gomerler ketti. Adamzattyń jadynda «Ilıada» men «Odısseıalar» qal­dy. Sadyq Muhamedjanovtyń «Shat­tyq Otany» da osylardan aýmaıtyn adamzat ónerindegi shedevr shyǵarmalar qatarynda tur.

Bizdiń balalyq, jastyq sha­ǵymyz, at jalyn tartyp mingen ke­zimiz de osy qoǵamda ótken. Biz onyń orny oısyraǵan kem­shi­likteri men tragedııasyna qa­­ramastan egilip súıip, oǵan et-baýy­rymyz eljirep qyz­met et­kenbiz, odan artyq qoǵam­dyq júıe bar degen oı bizde bol­maǵan. Adam – óz zamanynyń jemisi, sonyń ári myqty, ári osal qasıetteri bizdiń boıymyzda áli bar.

Sydyq Muhamedjanovtyń «Shattyq Otany» osy homo soveticus (homa sovetıkýs), so­vet­tik Qazaqstan týraly jyr edi. Bul poemada bizdiń 70 jylǵy ǵumyrymyzdyń galereıasy shynaıy beınelengen. Ony tyńdaǵan saıyn bizdiń júregimizdi asqaq sezim, el men jerge degen shalqar mahabbat kerneıdi. Muny myna jaryq dúnıege bizden keıin kelgen býyn túsinbeýi múmkin, biraq bul sezimder bizge etene jaqyn hám ottaı ystyq.

Evgenıı Brýsılovskııdiń Qazaqstanǵa kelýi ulttyq mýzy­kamyzdy eýropalyq deńgeı­ge kóterip, jasartyp, jańar­typ, jańǵyrtyp tastap edi, Sydyq Muhamedjanov basta­ǵan shá­kirtteri ony buryn-sońdy bol­maǵan bıikke kóterip, berisi res­pýblıkalyq, árisi odaqtyq masshtabta sony órnek, ulttyq boıaý­lar qosyp, tyńǵa súren saldy.

Myna opasyz jalǵanda ult­tyq rýhtyń jer betinde saıran salýyna, óktem kúshterdiń tóbesinen oıran salýyna túk te jetpeıdi. Jan alǵysh atom qarýy men tórtkúl dúnıeni ala­qanyna ýystap otyrǵan joıqyn ımpe­rııalar da joq bolady. Atam­zamanǵy aıtýly memleketterden búginde kózge qara bop qalǵany – Londondaǵy Ulttyq galereıa, Vashıngtondaǵy Ulttyq óner, Máskeý qalasyndaǵy Tretıakov galereıalarynda tur. Ogınskıı-Bethovender men halyq mýzykasynda Aqan seri, Birjan sal, Mádıler men Sydyq-Shámshi-Ilıa Jaqanovtardyń ánderinde qalyqtap ushyp júr bul rýh. Basqa túk te joq myna Jaryq Dúnıede. Máńgi qalatyn nárse – tek óner týyndysy.

Biz ekiniń biri, egizdiń syńary «halyq jaýy» bolǵan sormańdaı elde ǵumyr keshtik. Sonda da bul el úshin janymyzdy shúberekke túıip súıip edik. Jaý – kim? Dos – kim? Álıhan men Ahmettiń, Maǵjan men Mirjaqyptardyń arýaǵy tóbemizde áli kúńirenip tur. Sosıalıstik-totalıtarlyq qoǵamnyń tragedııasy osy edi. Ony ishimiz sezdi, aıqaılap aıta almadyq, aıtqyzbady. Sosıa­lızmniń ózine ǵana tán qasıeti men qasireti de kóp edi. Soǵan qara­mastan, biz onyń dertine kú­ıip, jan-tánimizben qulaı sú­ıip edik. О́ıtkeni ol bizdiń óz ómiri­miz, tasqa basylǵan tarıhymyz edi. Adam balasy bárinen bas tartýy múmkin, biraq tarıhy men taǵdyrynan bas tarta almaıdy. Bul – jalpy adamzatqa ortaq aksıoma. Qudaıtaǵalanyń basqa salǵan taǵdyr-talany osy... Biz Qudaıdyń quly bola almadyq, 300 jyldaı pendeniń quly bol­dyq. Eń sumdyq qasiretimiz – osy.

«Shattyq Otanyndaǵy» qazaq halqynyń klassıkalyq áýe­ni álemdik klassıkanyń ozyq úlgi­lerimen astasyp, adamdy asqaq murattarǵa shabyttandyrady. Bútindeı bir urpaq osy jyrdyń aıasynda ósip-óndi. Pýshkınniń «Mosart pen Salerı» deıtin ataqty poemasy bar. Onda Sa­lerı Mosartty ý berip ólti­re­di. Zamandastarynyń aıtýyna qa­raǵanda ómirde mundaı oqı­ǵa bolmaǵan kórinedi. Sony bile­tin bireýler bul Pýshkınniń oı­lap tapqan dúnıesi degen áń­gime shyǵaryp júr... Bulardyń kópshiligi – ónerdiń ozyq dúnıe­sin kóre almaıtyn grafoman­dar men ishtar, taıaz shyǵarmashy­lyq adamdary. Pýshkın óner­degi danyshpan men darynsyz­dyń ólmes obrazyn jasap shy­ǵardy. Oǵan keregi osy edi. Mosart – talanttyń, Salerı – dáldúrishtiń tıptik beınesi. Myna shyǵarma da sondaı, qazaq qııa­lyndaǵy qoı ústine boztor­ǵaı jumyrtqalaǵan qoǵamnyń bir buldyr elesi maǵan da jarq etti de, joq boldy.

Munda Atyraý – Altaı – Ala­taý – Altaıǵa deıingi keń baıtaqty mekendep jatqan Alash eliniń poetıkalyq galereıa­sy tunyp tur; úsh myń jyldyq kósh­peli­ler órkenıetiniń sımvolyn­daı arǵymaq at tuıaqtarynyń dú­biri men dalamyzdyń keńdigi, el-jurtymyzdyń Otanǵa degen ystyq mahabbat sezimi, eresen eńbek dúbiri men beıbit zaman­nyń berekesi, yrysyna yntymaǵy jarasqan eldiń bir-birin ultqa, násilge bólmeıtin berekeli tur­mys-tirshiligi asqaq mýzyka ti­linde quıqyljyp sóılep tur.

Sydyq Muhamedjanovtyń «Shattyq Otany» da – osy pýsh­kındik deńgeıdegi tereń kór­kem dúnıe. Bala jasymnan súı­sinip tyńdaǵan, júregimde or­ny bólek iri mýzykalyq týyndy. Men ony magnıtofonǵa qoıyp qoıyp, shabyt shaqy­rýshy edim. 1970 jyldary shyǵar­mashylyǵyma betburys jasa­ǵan «HH ǵasyrdyń 20 sáti» atty poemamdy jazǵanymda osy shy­ǵarma arqalandyryp, meni Táńi­riniń tylsym qupııasyna shomyl­dyrǵan-dy. Ony tyńdaǵan saıyn jastyq shaǵyma qaıta oralyp, ýaıymsyz kúı keshemin. Men úshin bul – jańa da, jasampaz qo­ǵam quryp jatqan el týraly asqaq pafosty patetıkalyq dúnıe ǵana emes, Mosarttyń «Rek­vıemi» syndy, endi qaıtyp oral­maıtyn bir dáýir, bir zaman haqyndaǵy azaly joqtaý jyry. Muqaǵalıdyń «Rekvıem. Jan azasynan» qasiretti. Endi mundaı jyr jazylmaıdy. Endi ol dáýren qaıtyp kelmeıdi... Másele – osynda. Keter zaman ketti... Kelmeske!

Qazir bul sımfonııa buryn­ǵydaı efırden jıi estilmeıdi. Estilse, dúnıeden kóship ketken bir urpaq, bir zamana kóz al­dymyzda kóleńdeıdi... Endi ol bizge joq. Sonyń eski ele­sindeı osy «Shattyq Otany» qaldy. О́tken kúnniń ele­sindeı... Tarıhymyzdyń ólmes es­kert­kishindeı jyr – bul. En­di qaıta jazylmaıdy. Men úshin bir zamannyń joqtaý jy­ry ol! Munda meniń egilip súı­gen arýlarym, jany jaqsy aǵa­larym qaldy. Osy jyrmen qosa egilip, jan-dúnıeni teńiz­deı tebirentetin, ótip ketken, endi qaıta oralmaıtyn jas­tyq shaǵymnyń elesi qaldy. Qasi­retke de, qasıetke de toly jar­ty ǵumyrymnyń qyryq jyly. Jasampazdyq ıdeıasyna shólir­ketken qusnı ǵumyrymnyń jyry... Ogınskııdiń «Polene­zindeı» azaly jyr...

Serik AQSUŃQARULY,

aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty