Saraıshyqtyń shyraqshysy

«Joshy ulysy astanalary: Saraı­shyq – Saraı-Batý – Saraı Berke qalalary izimen» atty bir aptalyq sol saparymyz áli esten ketpeıdi. Jaıyq jaǵasyndaǵy kóne Saraıshyq shaharynan attanyp shyǵyp, Edil boılap, Reseıdiń Astrahan oblysy Harabalı aýdany Selıtrennyı aýyly mańyndaǵy Saraı Batý qalasy ornyna, Volgograd oblysy Lenın aýdany Sarev aýyly mańyndaǵy Saraı Berke qalasynyń ornyna arnaıy barǵan edik. Odan bólek Altynjardaǵy Qurmanǵazy keshenin, Volgograd mýzeıiniń «Altyn Orda» zalyn aralap, jergilikti qazaqtarmen kezdesýmen árlengen joryǵymyz Altyn Orda bıleýshisi Mamaı hannyń esimimen atalǵan bıik tóbeniń basynda márege jetip edi...

Sol saparda Saraı Batýdyń ornynda bol­dyq. Altyn Ordanyń astanasy bolǵan alyp shahardyń orny búginde uzyndyǵy – 15, eni 3-8 km-ge sozylyp jatyr. Birde-­bir ǵımarat saqtalmaǵan. Saqtaýdy aıta­syz, kezinde «jańa jerdi ıgerýshiler» sáý­letti saraılardyń bárin buzyp, kirpishin Edil­men tómen aǵyzyp, Qajy Tarhandaǵy Kremldi turǵyzypty. Biz barǵanda tarıhı topyraqta Ioshkar-Oladaǵy Marı El mem­­lekettik ýnıversıtetiniń professory Evgenıı Pıgorev úrkerdeı toppen ǵana qazba jumysyn júrgizip jatty. Osy meken­di otyz jyldan beri zerttep júr­gen tany­mal ǵalym «Ǵylymı zertteýge qar­jy joq. Altyn Ordanyń tarıhy biz­de eshkimge kerek emes» dep qynjyldy. Alys­­­tan arnaıy kelgen qazaqstandyq zert­­­teýshilerdiń maqsatyna qyzyǵyp, «Altyn Orda memleketiniń tarıhynda ár shahar­dyń óz orny bolǵanyn, ony tolyq bilý úshin eki el zertteýshileri ózara aqpa­rat almasyp qyzmet etýi qajettigin» aıtqan edi.

Al Volgograd oblysyndaǵy Sarev ­aýyly ma­ńyndaǵy Saraı Berke qala­synyń orny­na kelgende tipti kóńilsiz kóriniske tap bol­dyq. Munda sońǵy qazba jumysy 1970 jyl­dary bolǵan. Shahar orny kútimsiz, qo­qys basypty. Kóne kirpish synyqtary men qazirgi turmystyq qaldyq aralasyp ket­­ken. Al bul kezde elimizdegi, Jaıyq jaǵa­­syndaǵy Saraıshyq shaharynyń ekin­shi tynysy ashylyp, túleı bastaǵan bola­tyn...

«Joshy ulysynyń úsh astanasy bol­dy: Saraı Batý (Saraı ál-Mahrýs) – Astrahanda, Saraı-Berke (Saraı ál-Jadıd) – Volgogradta, Saraıshyq – Qazaqstanda. Tarıhı derekterge kóz júgirter bolsaq, Ábilǵazy bahadúr óz eńbeginde Saraıshyq qalasyn Shyńǵys hannyń Joshydan taraıtyn nemeresi Batyı han saldy deıdi. Ol 1227-1255 jyldary Joshy ulysy – Altyn Ordany bıledi. Ábilǵazy bahadúr bul eńbegin HVII ǵasyrdyń ortasynda jazǵan. Saraıshyqta Altyn ordanyń handary men Qazaq handyǵynyń atalary jatyr. Biz bul týra­ly Shynııaz aqynnyń «Saraıshyqta bar deıdi, toǵyz hannyń molasy» degen jyr joldarynan bilemiz. Noǵaıly dáýirin tereń zerttegen qazaqstandyq Amantaı Isın men reseılik Vadım Trepavlov Saraıshyqtyń Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵanyn dáleldedi. V.Trepavlov­tyń eńbeginde «1471 jyly Buryndyq han Saraıshyqty baǵyndyryp, Qazaq handyǵynyń astanasy etti» degen derek bar. Al Qasym han Saraıshyqtyń aýmaǵyn keńeıtti, osy jerde qazaq halqynyń sanyn bir mıllıonǵa, áskerin 100 000-ǵa jetkizdi» deıdi Ábilseıit Muqtar.

Saraıshyq – Ulyq ulystyń astanasy dáre­jesine jetken qala. Ortaǵasyrlyq derek­terde osy shaharda Berke han, Toqty han musylmandyqty qabyldaǵany, Jáni­bek han, onyń uly Berdibek han ta­ǵy­na otyryp, el basqarǵany aıtylady. «Aqqý­ kóli» men «Altyn qaıyq» týraly ańyz­dar­dyń astarynda da úlken tarıh jatyr.

Árıne, odan beri talaı zaman ótti. Saraıshyq qırady, tonaldy. Bir qabyr­ǵa­syn Jaıyq mújidi. Keńes kezinde de tolym­dy zertteý bolǵan joq. Saraıshyqtyń jańa kezeńi, ekinshi tynysy Táýelsizdik tańy­­men birge ashyldy. 1992 jyly Saraı­­shyq aýylynda Atyraý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń arheologııa sek­­tory quryldy. Sóıtip, belgili arheo­log Karl Baıpaqov, Zeınolla Samashev jańa izdenisterge qoldaý kórsetip, keshendi qaz­­ba jumystarynyń bastalýyna túrtki bol­dy.

Al 1999 jyly 23 sáýirde Atyraý oblysynyń sol kezdegi ákimi Imanǵalı Tasma­ǵambetov «Saraıshyq» mýzeı-qory­ǵyn qurý týraly qaýly shyǵardy. Nátı­je­sinde, «Han Ordaly Saraıshyq» mýzeı-qoryǵy sol jyly 3 qyrkúıekte ashyldy.

2018 jyly 4 sáýirde el Úkimetiniń qaýlysymen «Han Ordaly – Saraıshyq» kommýnaldyq memlekettik qazynalyq kásiporny Mádenıet jáne sport mınıs­tr­­liginiń «Saraıshyq» memlekettik ta­rı­hı-mádenı mýzeı-qoryǵy» respýb­lıkalyq memlekettik qazynalyq kásip­orny bolyp qaıta quryldy. Kóp uzamaı mýzeı-qoryqtyń tizgini belgili tarıh­shy, tájirıbeli basshy Ábilseıit Muqtarǵa tapsyryldy. Ortaǵasyrlyq Saraıshyqtyń astanalyq mártebesi ózine qaıta oralǵandaı sát edi bul.

Bir qyzyǵy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ábilseıit Muqtar dál osy topyraqta – Mahambet aýdanynyń Sarytoǵaı aýylynda dúnıege kelipti. Gýrev pedagogıkalyq ınstıtýtynyń tarıh-fılologııa fakýltetin úzdik bitirgen.  Oqý ornynda Lenındik stıpen­dıant atanǵan. Gýrev pedagogıkalyq ınstıtýtyna oqytýshylyq qyzmetke shaqyrylǵan jas maman sodan beri 40 jylǵa taıaý ǵylym men bilimdi qos qanaty etip keledi eken.

Ǵalym 1993 jyly Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik pedagogıkalyq ýnıver­sıteti aspırantýrasynda «Jaıyq-Jem munaıly aýdanynyń damýy (1920-1940 jj.)» taqyrybyndaǵy kandıdat­tyq dıssertasııasyn, 2002 jyly Almaty qalasyndaǵy Sh.Ýálı­ha­nov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dıssertasııalyq keńe­sinde «Qazaqstannyń batys óńirin­degi qoǵamdyq-saıası ómir (XVIII ǵ. II jartysy – HIH ǵ. birinshi shıregi)» taqyrybyndaǵy doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap shyqqan. Ǵylym jolyn óndiris taqyrybynan bastaǵan zertteýshi Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetinde biraz jyl qyzmet etti. Birte-birte ǵalym­nyń nazary qazaqtyń memlekettilik tarıhy, Qazaq handyǵy basqarý ınstıtýttary, sonyń ishinde tarıhı tulǵalary, ult-azattyq qozǵalystar basshylary men han, sultandar taǵdyry, olardyń qoǵamdyq-saıası qyzmeti máselelerine aýdy. Tynym­syz izdenis, túrli arhıvterde buryn jabyq bolǵan qorlardan alǵan tyń derekter ǵalymǵa baıypty zertteý júrgizýge múmkindik berdi. «HVII-HIH ǵasyrlardaǵy Qazaq handyǵy» monografııasyn ǵalymdar qaýymy joǵary baǵalady. Belgili tarıhshy Zardyhan Qınaıat «Eńbektiń, ásirese derektemelik negizi baı. Qazaq memlekettiligi tarıhynda onyń Iran, Aýǵanstan, jońǵarlarmen qarym-qatynasy tarıhy kóp zerttelmegen taqyryp, sondyqtan ǵalymnyń bul máselelerge den qoıǵany durys bolǵan» dep pikir qaldyrǵan edi.

Qarap otyrsańyz, Ábekeń osy taqy­rypqa ómir boıy daıyndalǵandaı eken. Kindik qany osy jerde tamdy. Ult tarıhyna tereń boılap, memleketter men tulǵalar taǵylymyn zerttedi. Tipti ár jyldary Saraıshyq tarıhyn zerttegen ǵalymdar týraly da qalam terbepti. Qapızulynyń «Arheolog N.K.Arzıýtov jáne ortaǵasyrlyq Saraıshyq», «Ál­keı Marǵulannyń Saraıshyqty zert­teýi», «Arheolog Zeınolla Samashev – orta­ǵa­syrlyq Saraıshyqty zertteýshi», tipti «Orta­ǵasyrlyq Saraıshyqty damytýǵa úles qosqan ákim Rınat Janqy­lysh» atty maqalalary kóne shahar tarıhynyń aqtań­da­ǵyn toltyratyn bir-bir paraq edi.

Ábilseıit Muqtardyń «Saraıshyq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı qory­ǵyna dırektor bolyp taǵaıyndalýy kóne shahardyń da, tarıhshy ǵalymnyń da ómirinde jańa beles boldy. Alda ortaǵasyrlyq Saraıshyq eskertkishin saqtaý, qorǵaý, ǵylymı zertteýlerdi uıymdastyrý, nasıhattaý mindeti turǵan edi. Onyń aıqyn aıǵaǵy – Saraıshyqta sońǵy jyldary ǵana atqarylǵan jumys­tardyń tizimine qarańyz.

2020 jyly eskertkish aýmaǵynda ortaǵasyrlyq turǵynjaıǵa konservasııa­laý jumystary júrgizilse, 2023 jyly týrıster úshin ortaǵasyrlyq úlgidegi qaqpa salyndy, ortaǵasyrlyq turǵyn úı tolyq qalpyna keltirildi.

Ábilseıit Muqtar jetekshiligimen 2020 jyldan bastap «Han molasy» nysanyna ǵylymı zertteý júrgizile bastady. Onyń alǵashqy nátıjeleri ǵylymı basylymdar arqyly jaryq ta kórip jatyr. Búginde qabirden alynǵan genetıkalyq materıalǵa Germanııa zerthanalarynda saraptama jasalyp jatyr. Buıyrsa, qazaqtyń Qasym hanyna qatysty jaqsy jańalyqty jurt taǵatsyzdana kútip júr.

Búginde «Saraıshyq» mýzeı-qoryǵy úl­ken ǵylymı ortalyqqa aınalyp, bul iske eli­mizdegi kásibı ǵalymdar, shet­elderdegi orta­ǵasyr tarıhyn zertteýshi mamandar tar­tylǵan.

Mýzeı-qoryq basshysynyń qajyrly eńbegi nátıjesinde ótken jyly «Saraı­shyq» sapar ortalyǵy salynyp, týrıs­terge qyzmet ete bastady. Osy sapar­ ortalyǵyna mýzeı ekspozısııa­sy­ jasaq­taldy. Burynǵy «Han ordaly Saraıshyq» mýzeı ǵımaraty etno­gra­fııa­lyq mýzeıge aınaldy. Atyraý obly­sy ákiminiń sheshimimen ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalasy eskertkishiniń qorǵaý aımaǵy alǵash ret bekitilip, qorǵaý aımaǵy 90 gektarǵa jetkizildi.

Mýzeı-qoryq ǵalymdary 2021-2023 jyl­­­dary barlaý ekspedısııalary nátı­je­­s­inde jańa arheologııalyq eskert­kish­ter:­ Qaraǵaıly mekenin, Ashysaı meke­nin, Kú­lish kerýen-saraıyn, ondaǵan tu­raq­tar jáne 3 kerýen joly baǵyttaryn anyq­ta­dy.

Bul aıtýǵa ǵana ońaı. Osy jumystyń bárinde ǵalym Ábilseıit Qapızulynyń qajyr-qaıraty, mańdaı teri, bilim-tájirıbesi birge órilip keledi.

Aıtpaqshy, jaqynda kóne shahardyń myńjyldyq tarıhynda aıta qalarlyq taǵy bir tarıhı oqıǵa bolmaq. Bir kezderi Ulyq ulys pen Qazaq handyǵynyń bas ordasy, astanasy atanǵan mekende Memleket basshysynyń qatysýymen Ulttyq quryltaıdyń kezekti úshinshi jıy­ny ótip, elimizdiń erteńin aıqyndaıtyn ózekti máseleler talqylanbaq. Tarıh sabaqtastyǵy degen osy.

Batys Qazaqstan oblysy