Jalpy, qaı kezde de jańa ıpotekalyq baǵdarlama baspana naryǵyndaǵy baǵaǵa áser etedi. Sebebi suranys artady. Osydan birneshe jyl buryn «Baqytty otbasy», «Áskerı baspana», «Nurly jer», «Baspana hıt», «7-20-25» sııaqty birneshe ıpotekalyq baǵdarlama bir kezeńde bastalyp, halyq ıpotekaǵa úı taba almaı, abdyrap qaldy. Krisha.kz saıtyna kirseń úı tolyp tur, al telefon shalsań «ol páter satylyp ketti, men sizge basqa usynys aıtaıyn», deıdi. Sonda saıtta turǵandar bos jarnama ǵana eken. Usynys suranys qajetin óteı almaı jatty.
«Otaý» baǵdarlamasynyń sharty boıynsha Almaty, Astana, Shymkent qalalary boıynsha tek birinshi naryqtaǵy, 30 mln teńgege deıingi úıdi alýǵa bolady. Menińshe, naryqta mundaı baǵadaǵy eksplýatasııaǵa berilgen jańa páter tapshy bolady. Al úleskerdiń aqshasyn tartýǵa ruqsaty bar qurylys salýshylary az. Qazaqstanda memlekettik ıpotekalyq baǵdarlamalardyń kóbi qurylys kompanııalaryn qoldaýǵa baǵyttalǵan. Biraq qalaı bolǵanda da yńǵaıly ıpotekalyq baǵdarlamalar kerek dep oılaımyn. 2018-2021 jyldar arasynda jumys istegen «Baspana hıt» baǵdarlamasynyń sharttary jeńil ári yńǵaıly edi. Sharty boıynsha, bastapqy naryqtan da, qaıtalama naryqtan da úı alýǵa múmkindik beriletin. Osyndaı ońtaıly ıpotekalyq baǵdarlamalar aýadaı qajet.
Keı sarapshylar naryqqa jeńildetilgen baǵdarlamalardy ákele berý ekonomıkaǵa zııan degen pikir aıtady. «Memleket azamattarǵa arzan paıyzben úı bergenshe, azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýy kerek, sonda olar ózderi-aq úıdi satyp alady», deıdi. Bul – ýtopııa. Halyqtyń qarjylyq, materıaldyq ál-aýqaty jeke tabysymen úıdi emin-erkin satyp alatyndaı jaǵdaıǵa jetken joq. Al biz dál qazir azamattardyń páterge degen qajettiligin qanaǵattandyrýymyz kerek. Sebebi páterdiń jetispeýshiliginen páter jaldaý baǵasy sharyqtap ketti. Eń durysy – alǵashqy jarnasyz beriletin ıpoteka, sonda halyq páter jaldaýǵa jumsaǵan aqshasyn ıpotekany jabýǵa jumsar edi. Bul rette Birikken Arab Ámirligin mysalǵa keltire alamyz. Onda kóptegen qurylys kompanııasy páterdi bólip tóleý shartymen birneshe jylǵa beredi. Byltyr Ámirliktiń birneshe qurylys kompanııasynyń páter naryǵyndaǵy usynysymen tanysyp qaıtqan bolatynmyn. Elimizde de birtindep sol tájirıbe enip kele jatqanyn baıqadym. Biraq bizde alǵashqyda páter qunynyń 50 paıyzyn talap etedi jáne qoldanysqa berilgen kúnge deıin tolyq qunyn tólep bitirý kerek. Ol jaqta kiltin alyp, úıge kirgennen keıin de asyqpaı 5-6 jyl kóleminde tóleýge bolady. Taǵy bir ereksheligi – páterler tek taza árleýmen jáne ornatylǵan as-úı jıhazymen qoldanysqa beriledi. Al bizde alǵashqy jarnaǵa áreń aqsha taýyp, odan qalsa árleý jumysyna da biraz shyǵyndalady. Turǵyndar 2-3 jyl boıy jóndeý júrgizip bir-biriniń mazasyn alady. Oǵan da aqshasy tolyq jetpeı, bank nesıesine taǵy bas urady.
Taǵy bir aıta keter jaıt, ekinshi deńgeıli bankterge de turǵyn úı jınaqtaýshylyq fýnksııasyn berý kerek jáne azamat jınaǵan alǵashqy jarnasymen kez kelgen ıpotekalyq baǵdarlama usynǵan operatorǵa júgine alýǵa tıis. Bul rette júıeniń bir-birimen ıntegrasııalanýy asa mańyzdy. Máselen, ıpoteka alatyn bankke kelip ótinim beresiz, al basqa banktegi depozıt alǵashqy jarna esebinde tańdap turǵan bankke kelip túsedi. Túbi osyndaı júıeniń qajettiligi týyndaıtyn sııaqty. Bul arada bankter arasynda kórealmaýshylyq bolady dep alańdaýǵa negiz joq. О́ıtkeni bolashaqta ár bank óz júıesin qalyptastyrýyn jalǵastyra otyryp, jalpy ortaq banktik keńistik sharttaryna beıimdelýge májbúr bolady. Jalpy, bankterde jınaqtaý fýnksııasyn engizý, ońtaıly sharttarmen tıimdi ıpoteka baǵdarlamalaryn naryqqa shyǵarý, sheteldik qajet tájirıbeni engizýden eshqashan utylmaımyz.
Nazgúl Sárke,
sarapshy
