Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Statıstıkalyq málimetterge súıensek, respýblıkada 4,5 mln-nan astam jylqy bar. Biraq atqa miný, at baptaý mádenıeti álemge taraǵan qazaq dalasyndaǵy jylqy sharýashylyǵynyń qazirgi jaı-kúıi syn kótermeıdi. Almatydaǵy Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetinde «Atılla – Qaptaǵaı» qorynyń tóraǵasy, qurmetti professor Sabyr Qadyrulynyń bastamasymen «Zooınjenerııa jáne taǵam óndirisiniń tehnologııasy» fakýltetimen birlesip ótkizgen dóńgelek ústel májilisinde zertteýshi ǵalymdar, jylqy ósirýshiler, atbegiler, ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń ókilderi saladaǵy túıtkildi máselelerdi talqylady.
Jıyndy júrgizgen KazNARU prorektory, veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, professor Pirimqul Ibragımov qazaqy jylqyny ósirýmen qatar, asyldandyrý, jylqynyń boıyndaǵy tabıǵı qasıetterin jetildirýdiń mańyzyna toqtaldy. «Jylqy malyn etti, sútti, sport baǵytyndaǵy damytý ǵalymdardyń aralasýymen júzege asyp keledi. Qazaqy jylqynyń ereksheligi – eti men súttiliginde, tózimdiliginde. Ári onyń boıynda jabaıy jylqynyń geni saqtalǵan. Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń ǵalymdary osy máselemen júıeli aınalysýda, dep atap ótti prorektor óz sózinde.
«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy týraly» zańyna tolyqtyrýlar engizý, termınderdi júıeleý qajettigin alǵa tartqan «Ketbuqa – Tólegetaı» halyqaralyq qoǵamdyq qorynyń jetekshisi Aıbek Kárimovtiń aıtýynsha, qazirgi kezde respýblıkada jumys istep jatqan palatalar qoı, iri qara, jylqy malyn asyldandyrýmen tolyqqandy aınalyspaıdy. Elimizde asyl tuqymdy maldyń úles salmaǵy da múlde tómendegen. Sondyqtan mal sharýashylyǵy ekonomıkalyq aımaqtaryn soltústik, ońtústik, batys pen shyǵys dep bólip, aýdandastyrý qajet. Jylqy salasyn asyldandyra otyryp, ónim beretin, minis at, sportqa ıkemdi túrlerin ǵylymı negizde damytý ýaqyt kúttirmeıdi. Bul másele tıisti mınıstrlik pen halyq qalaýlylaryna birneshe ret joldanǵanymen, áli kúnge qaǵaz júzinde qalyp keledi.
Dóńgelek ústelge Abaı oblysynan arnaıy kelgen belgili atbegi Máýletqazy Quljataev qazaqtyń jylqy tuqymyn zerttep, ata-babamyz ǵasyrlar boıy suryptap kelgen myqty jaýynger attardy sportqa baptaý máselesin sóz etti. Byltyr bastamashy top jumysynyń nátıjesinde tabıǵatqa beıimdi, tózimdi, kúı talǵamaıtyn Adaı jylqysy derbes tuqym retinde tanylyp, patenttelgen bolatyn. Mine, osynyń basy-qasynda júrgen Máýletqazy Sadyqulynyń aıtýynsha, Prezıdent tapsyrmasyna oraı Mańǵystaý óńirinde jasalǵan ǵylymı zertteý jumystarynyń nátıjesinde Adaı jylqysy asyl tuqymdy topqa kirip, genetıkalyq saraptamasy jasaldy.
– Mańǵystaý oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaevtyń qoldaýymen ǵylymı jumystarǵa oblystyq bıýdjetten qomaqty qarjy bólinip, arab elinen, Reseıden sarapshylar shaqyrtyldy. Jylqy genofondyn zertteıtin búkilálemdik Reseı ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń professory A.Zaısev, Respýblıkalyq at sporty federasııasy Mańǵystaý oblystyq fılıalynyń basshysy Orynbasar Qulbekov, «Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi» ǴZI dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Aıbyn Tórehan, osy ınstıtýttyń jylqy sharýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi Dáýren Sydyqov sııaqty ǵalymdardyń qoldaýynyń arqasynda Adaı jylqysyn derbes tuqym retinde tanýǵa baılanysty kóptegen jumys atqaryldy. Endigi kezekte Adaı jylqysy derbes tuqym retinde ári óńirlik brend retinde tanylyp, alys sha-qyrymǵa shabysyn dáleldeıtin bolady. Alda Naıman jylqysyn tuqym retinde taný isi tur. Naıman jylqysyn birinshi bolyp zerttegen aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Grıgorıı Sızonov bolatyn. Onyń Dáýren Sydyqov, Ǵabıden Baqtybaev syndy ǵalymdarmen jáne búgingi Jetisý oblysynyń Alakól aýdanyndaǵy Toqjaılaý aýyldyq okrýginde kezinde tóraǵa bolǵan Alekseı Babıshevpen birlese júrgizgen on jyl boıǵy zertteýleri ári qaraı jalǵasyn tappaqshy. Naıman tıpi búginde О́zbekstannyń – 60, Qyrǵyzstannyń – 30, Qazaqstan dalasynyń – 65, Qytaıdyń Shyńjań ólkesi men taýly Altaıdyń 25 paıyzyn qamtıdy. Sonymen qatar qazirgi kezde etti tuqym retinde bekitilip ketken Adaı, Naıman, Kóshim jylqysynyń minis jylqy ekenin dáleldep, osylardyń aborıgendik tuqymdyq qasıetin saqtap qalý baǵytynda da jumystar istelip otyr. Reti kelgende Qostanaıdaǵy «Qazaq tulpary» jylqy zaýytynyń dırektory bolǵan, akademık Nábıdolla Kıkebaevtyń ondaǵan jylǵy eńbeginiń arqasynda Muǵaljar qazaqtyń jetildirilgen et baǵytyndaǵy tuqymy retinde patenttelgenin aıta ketken abzal. Munymen qosa Qostanaı jylqysynyń ónimdiligine de nazar aýdarý ýaqyt kúttirmeıdi. Akademık N.Kıkebaev zerttegen jyldarda júzdiń ústinde bolǵan jylqydan qazir bar-joǵy 25 bıe qaldy, – deıdi Máýletqazy Sadyquly.
«Qazaqstandaǵy jylqy sharýashylyǵynyń búgini jáne bolashaǵyna» qatysty baıandama jasaǵan KazNARU professory Qaırat Ishannyń aıtýynsha, maldy asyldandyrýmen Aqtóbede «О́nimdi jáne ámbebap baǵyttaǵy jylqy tuqymdarynyń respýblıkalyq palatasy» jáne Almatyda «Zaýyt jylqylar tuqymdary boıynsha respýblıkalyq palata» aınalysyp keledi. Negizinen sport baǵytyndaǵy jylqylar osy jerde tirkeledi. Professor eki palatadan alynǵan málimetterge súıene otyryp, tirkelgen asyl tuqymdy jylqynyń bar-joǵy 28 myńǵa jýyqtaıtynyn aıtty. Kórsetkish respýblıkadaǵy 4,5 mln jylqynyń 0,7 paıyzyn ǵana quraıdy. Osyǵan qarap, respýblıkada asyl tuqymdy janýardyń jalpy jylqy sanynyń bir paıyzyna da jetpeıtinine kóz jetkizýge bolady.
Professor saladaǵy túıtkildi máseleniń biri, zertteýshi ǵalymdardyń azdyǵy, deıdi. Búginde saladaǵy ǵylymı zertteý jumystarymen 30 shaqty ǵana ǵalym aınalysyp keledi. Alaıda olardyń deni zeınet jasyndaǵylar. «Respýblıkadaǵy jylqy sanyn qaperge alatyn bolsa, ǵalymdar sanyna qarap, zertteý jumystarynyń da shama-sharqyn baǵamdaýǵa bolady. Búginde elimizde ekiniń biri jylqy zertteýmen aınalysady. «Shymshyq soısa da, qasapshy soısyn» degen halyq naqylyna súıensek, salada bilim alǵandar ǵana maman bolyp esepteledi emes pe?! Osyǵan qarap jylqyny asyldandyrý jumystarynyń qandaı kúıde ekenin kórýge bolady. Keńes kezeńinde ǵalymdardy ǵylymı zertteý ınstıtýttary kolhoz-sovhozdarǵa jiberip otyrǵan bolsa, qazir jeke sharýashylyqtar ǵalymdardy shaqyrmasa, ózdiginen zertteý jumystaryn jasaı almaıdy. Mınıstrlik tarapynan júzege asatyn nysanaly qarjylanatyn jobalar bar degenimizben de, jalpy ǵylymı zertteý jumystarynyń qalyptasqan júıesi buzylǵany jasyryn emes», deıdi professor.
Ǵalymdar qazaq jylqysyna «etti, sútti» dep qaraýdyń qatelik ekenin únemi aıtyp keledi. Miniske de myqty, jorǵalyǵy da tańdaı qaqtyrar tulparlar bar. Professor Qaırat Ishan atap ótkendeı, 1999-2000 jyldan bergi aralyqta respýblıkaǵa taza qandy jylqy tuqymdary ákele bastady. Búgingi tańda Ulttyq alaman báıgelerge arab, aǵylshyn, aqalteke sııaqty taza qandy jylqylar qosylǵan. Osylaısha, atbegiler taza qandy jylqylardy ulttyq báıgege beıimdep aldy. Tipten 3-3,5 shaqyrymǵa shabatyn jylqylardy 30-50 shaqyrymǵa qosyp júr. Bul elimizde báıge jylqysynyń mádenıeti qalyptasyp keletininiń aıǵaǵy.
– Taza qandy jylqylar alamanǵa shaýyp júrgen óz jylqylarymyzdy yǵystyryp shyǵaryp jiberdi. Jergilikti jylqylar báıge sapynan shyǵyp qalǵanyn jaǵymsyz jaǵdaı dep qabyldaǵanmen, taza qandy jylqylardy qazaq jerine beıimdep, jaratý úlgisiniń qalyptasýy onyń jaǵymdy jaǵyn kórsetedi. Mine, osy másele ǵylymı turǵydan zerttelýi qajet. Joǵaryda atalǵan palatalar báıge jylqylaryn tirkeý arqyly asyldandyrý isin de alǵa ozdyrmaq. Búginde klassıkalyq báıgede taza qandy jylqylardy ósirý mádenıeti qalyptasty. Endigi kezekte 1-3 myń metrge shabatyn klassıkalyq báıgelerge qosylý mindeti tur. Keıingi tórt jylda 140 shaqyrymdy qazaq jylqysy ǵana baǵyndyryp keledi. Ata-balalarymyz aıshylyq alys jerlerge osyndaı shabandarymen kóz ilespes jyldamdyqpen jetip otyrǵany belgili. Osy baǵytta ǵylymı zertteý jumystaryn jalǵastyra otyryp, qazaqtyń qazanaty qalyptasady degen úmitimiz bar. Aýdandastyrý jumystarynyń nátıjesinde ata-babadan jetken jartylaı jabaıy jylqy túrlerinen tózimdi tuqymdardy órbitýge ábden bolady, – deıdi professor.
Jıyn barysynda qazaq jylqysynyń tuqymyn damytý týraly usynystarymen bólisken akademık Túleýhan Sadyqulov, Qonaev ýnıversıtetiniń professory О́miráli Jalaırı, tarıh ǵylymdarynyń doktory Ahmet Toqtabaı, veterınarııa ǵylymdarynyń doktory Erkin Qasymov osy salany túbegeıli zerttep, jylqy túriniń asyl tuqymdyq qundylyǵyn arttyrý, ósirý tehnologııasyn, jylqy sharýashylyǵynyń mańyzyna qatysty oılaryn ortaǵa saldy.
ALMATY
