Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Iá, zaman ózgerdi, qoǵam naryqtyq jaǵdaıǵa kóshti, burynǵydaı jaqsy jumysqa turýǵa dıplom kepil bola almaı qaldy. Sondyqtan «dıplomy bar jumyssyzdar» degen statıstıkalyq grafa paıda boldy, soǵan qaramastan oqý aqyly bolsa da qoǵamda dıplom jarysy báseńdemeı tur. Oqýdyń baǵasy arzan emes, eń tómengi baǵa jylyna 550-600 myń, ortashasy 1 mln, al qymbaty 7,5 mln teńge jáne grant arqyly tegin oqý bar. Ata-ananyń armanyn ońaı oryndaý joly grant ekenin kóptegen jas túsindi de, osy ońaı jolǵa lap qoıdy.
Memleket oqý granttaryn berýdi 2008 jyly bastaǵan bolatyn, bul jóninde úkimet arnaıy qaýly qabyldady. Sodan beri myńdaǵan stýdent tegin oqyp, dıplom aldy. 2017-2022 jyldary olardyń sany 49,5%-ǵa kóbeıipti. Biraq almaqtyń da salmaǵy bar degendeı, memlekettiń esebinen oqyǵannan keıin, alǵan mamandyǵyń boıynsha úsh jyl qyzmet etý kerek eken. Orta mektepti bitirgendegi ulttyq test balyna sáıkes mamandyq tańdaý shekteýi bolǵan soń, áıteýir dıplom alsam degen oımen ózi qalamaǵan mamandyqqa túse salǵandar kóp boldy. Al oqýdan keıin qalanyń balasy aýylǵa barǵysy kelmedi, al aýyldyń qyzdary qalada turmys quryp qalyp jatty, mine, osyndaı túrli sebeppen «grantnıkter» belgilengen shartty buzýshy bolyp shyǵa keldi. Sóıtip, «grant aldym, bálege qaldym» deýshilerdiń sany 2019 jyly 50 paıyzǵa jetken.
Degenmen bul jerde birtalaı jeńildik jasalǵan. 2018 jyly úsh myńnan astam grant alýshylar májbúrli jumys isteýden bosatylǵan. Sonymen qatar basynda eńbek ótilin jasaý pedagogıkalyq, medısınalyq, veterınarlyq jáne basqa aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryna talap etilse, 2017 jyly oqýǵa túsip, bitirgender tek mamandyǵy boıynsha memlekettik organdarda ǵana emes, basqa da salalardy eńbek etýge múmkindik berildi. Biraq aýyl kvotasymen oqýǵa túskender mindetti túrde aýylda eńbek etýge tıis.
Bul júıeniń operatory mınıstrliktiń «Qarjy ortalyǵy» bolyp tabylady, ol Úkimet qaýlysymen 2000 jyly 12 qazanda memlekettik mekeme retinde qurylǵan. Basty jumystarynyń biri grantpen oqý bitirgenderdiń jumysqa turýyn qadaǵalaıdy, eger mamandyǵyna sáıkes mekemege barmasa oqý shyǵynyn qaıtarady. Bala aqshany qaıdan tapsyn, kópshilik ata-anada jaǵdaı joq, sonymen mınıstrliktiń qarjy ortalyǵy men keshegi stýdent arasynda jaǵalaı sottasý bolyp jatqan kórinedi.
Endigi suraq sol dıplomy barlarǵa jetkilikti jumys orny bar ma degenge saıady. Statıstıkaǵa júginsek, keıingi jyldary respýblıka boıynsha jumyssyzdyq – 5% asqan emes, ótken jylǵy kórsetkish – 4,7%, bul shamamen eńbekke jaramdy 9,2 mıllıon adamnyń ishindegi 451,5 myń jumysy joqtary. Biraq bul statıstıkada jasyryn jumyssyzdyq eskerilmegen, «ózin-ózi jumyspen qamtıtyndar», «formaldy emes jumysbastylyq», «ýaqytsha jumys istemeıtinder», «jasyryn jumyssyzdyq», «ónimdi emes ózin-ózi jumyspen qamtyp júrgenderdi» esepke alǵanda jumysyzdyq áldeqaıda kóp (20% kem bolmaıdy) degen sarapshylardyń esebi bar.
Sondyqtan 2017 jyldan bastap dıplomy bar mamandardyń 30%-y jumyssyz kórinedi, olardyń sany qazir kóbeımese azaıǵan joq.
Al tegin grant alýshylardyń qatary azaımaı tur. О́tken jyly mınıstrlik 73 myń grant bólse, 2023-2024 oqý jylyna 88,2 myń grant bólip otyr jáne mınıstr Saıasat Nurbek jylyna grant berý 10% artatynyn málimdedi. Sonymen qatar bul mınıstrlik jarym-jartylaı grant bólý júıesin engizbekshi. Bul jańalyqtyń máni UBT da alǵan baǵasyna sáıkes talapker joǵary oqý oryndaryna stýdent bola alady jáne oǵan memleket oqý baǵasynyń 30%–75%-yn tólep otyrady.
Jastarǵa jumys oryndary jetpeı jatqanda, dıplomy bar myńdaǵan jas óz mamandyǵy boıynsha jumys taba almaı júrgende bıýdjet qarajatyn shashyp, grantty údete berý nege kerek degen oı týady. Onyń ornyna bul máseleni Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrligimen birlese sheshý jolyn izdestirgenderi durys bolmaı ma. Alǵashqy qadam retinde tegin grant tek memlekettik organdarǵa kerekti mamandyqtar daıyndaýǵa berilse deımiz. Mysaly, aýyl ákimdikterine jáne basqa jergilikti basqarý organdaryna bilikti qyzmetkerler kerek, medısına, ekologııa, sý sharýashylyǵy mamandarǵa zárý.
Shynyn aıtqanda, grantpen oqý bitirgen stýdentterdi keıbir mekemeler qyzmetke almaı jatady, óıtkeni oqý ornynyń baǵyty alǵan mamandyqtaryna sáıkes kelmeıdi. Mysaly, pedagogıkalyq oqý oryndary zańgerlerdi, qarjy, dızaın, grafıka, aspap jasaý (prıborostroenıe), klınıkalyq psıhologııa, medısına men densaýlyq saqtaý mamandyqtaryn daıarlap jatady, olardyń alǵan bilimderi sáıkes salanyń talaptaryna kelmeı jatady, sondyqtan jas mamandar jaramsyz.
Memlekettik oqý grantynan basqa kóptegen grant túri bar. «Qazaqstan halqyna» 850 bilim grantyn jetim balalarǵa bólgen, TAIBURYL arnaıy shákirtaqyny talantty jastarǵa, sol sııaqty akademık Sh.Esenov qory, «QazMunaıGaz» belgilegen S.О́tebaev atyndaǵy shákirtaqy munaı salasynyń bolashaq mamandaryna, KazEnergy kompanııasy energetıka mamandyqtaryna berýde. Ulttyq bank magıstrlerdi daıyndaýǵa arnaıy grant bólip otyr.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ótkende Almatyda stýdenttermen, jas ǵalymdarmen kezdesýinde elimizde sapaly jáne qoljetimdi bilimdi damytýǵa basty nazar aýdarý kerektigin aıtty. Keıingi jyldary bul baǵytta ájeptáýir ilgerileý bar, degenmen talapqa sáıkes kelmeıtin birtalaı joǵary oqý orny men kolledj jabyldy, bul jumys onan ári jalǵasyn tabýǵa tıis deı otyryp, «bizdiń elge dıplom taratatyn keńseler emes, básekelesýge qabiletti oqý oryndary qajet. Qoǵamda dıplom alý emes, bilim ǵıbadaty oryn alýǵa tıis», degen bolatyn.
Grant máselesinde tek dıplom alý emes, stýdentterdiń tereń bilimge qushtarlyqtarynyń joqtyǵy jatqan sııaqty. Munyń ekinshi jaǵy bar, ol oqytýshylar tarapynan da tereń bilim berýge qulshynystarynyń joqtyǵy, aılyqtary stýdentterdiń tólemderine baılanysty bolǵan soń, bul saladaǵy kemshilikterge amalsyzdan kóz jumady. Stýdenttiń sabaqqa kelmeýi, emtıhanda aýzyn ashpaıtyndardyń jaqsy baǵa alýlary salǵyrttyq týǵyzady. Osynyń bári bilimsiz stýdenttiń dıplom alyp shyǵýyna ákelip soǵady. Bir sózben aıtqanda, joǵary bilim júıesine tereń reforma qajet ekendigi aıqyn bolyp tur.
Atamurat ShÁMENOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
