Qylmystyq kodekstiń (QK) mal urlyǵyna qatysty babyna engizilgen ózgeriske sáıkes mal urlyǵyna qatysy bar adam 5 jyldan 7 jylǵa, al eger ol uıymdasqan qylmystyq top bolatyn bolsa, 10 jyldan 12 jylǵa deıin deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalady. Mal urlyǵyna qatysy bar adamǵa burynǵydaı bitimgershilikke kelý, keshirim qarastyrylmaǵan. Tórt túlikti qoldy etken adam abaqtyǵa qamalyp, jazasyn óteıdi.
Túrkistan oblysy turǵyndarynyń 70–80 paıyzy mal sharýashylyǵymen shuǵyldanady. Mine, osy tórt túlik maldy kúnkóris kózine aınaldyrǵan turǵyndardyń degbirin barymtashylar qashyryp otyr. Mundaı urlyqty uıymdastyrýshylar – kánigi qylmyskerlermen qatar, jalǵan qujat jasaıtyndar, urlanǵan maldy tasymaldaýshylar, qasapshylar, qara bazardaǵy alyp-satarlar, bir sózben aıtqanda, sybaılasqan top. Urylardy polısııa qyzmetkerleri temir torǵa topyrlatyp toǵytyp jatsa da, tórt túlikti qoldy etýshiler tyıylar emes.
Túrkistan oblysy polısııa departamentiniń bergen málimetine súıensek, ótken jyly bul óńirde mal urlyǵy 11 paıyzǵa azaıǵan. Aıtalyq, ótken jyldyń 12 aıynda mal urlyǵymen aınalysqan 27 qylmystyq top quryqtaldy jáne olardyń osy qylmystyń 90 faktisine qatysy bar ekeni dáleldendi. Turǵyndardyń urlanǵan 600-den astam maly qaıtaryldy. Árıne, bul – qýantarlyq jaǵdaı. Dese de, tórt túligi aıdyń-kúnniń amanynda qoldy bolǵanyn aıtyp shaǵymdanýshylar áli de kóp.
Jaqynda 14 jylqyny urlaǵan Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynyń turǵyndary ustaldy. Úsh qylmyskerdiń biri – maldy satyp alýshy. Mal urlaǵandar jábirlenýshige jalpy 4 mıllıon teńgeden asa shyǵyn keltirgen. «Túrkistan PD krımınaldyq polısııa basqarmasynyń qyzmetkerleri oblystyń jedel-izdestirý sharalary barysynda mal urlyǵymen aınalysqan topqa tosqaýyl qoıdy. «Mal urlaýshylardyń Báıdibek aýdanynda ornalasqan jaıylymnan 14 jylqyny jymqyrǵany anyqtaldy. Kúdiktilerdiń biriniń turǵylyqty jerin tintý barysynda urlanǵan jylqylardy, GAZel avtokóligin jáne basqa da zattaı dáleldemelerdi tárkiledi. Sondaı-aq olardyń Qyzylorda oblysynyń aýmaǵynda basqa da eki mal urlyǵyna qatysy bar ekeni belgili boldy. Qazirgi ýaqytta mal urlyǵy faktisi boıynsha sotqa deıingi tergeý júrgizilip jatyr», dep málimdedi Túrkistan oblysy PD baspasóz qyzmeti.
Túlkibas aýdanynyń bir turǵyny jaıylymda júrgen 69 bas jylqysy joǵalǵanyn habarlaǵan. О́z betinshe izdep taba almaǵan soń, bir kúnnen keıin polıseılerden kómek suraıdy. Atalǵan jaıt boıynsha jedel ýákilder men ýchaskelik polısııa ınspektorlary jylqylardy izdestirdi. Mobıldi toptarǵa bólinip, úı janýarlarynyń barýy múmkin degen aımaqtar tolyǵymen tekserildi. Osylaısha, táýlik boıy úzilissiz júrgizilgen tyńǵylyqty is-sharalardyń nátıjesinde joǵalǵan jylqylar 40 shaqyrym qashyqtyqtaǵy kórshiles Saıram aýdanyndaǵy egistik alqabynan tabyldy. Saqshylar 69 bas jylqyny ıesine tapsyrdy.
Sondaı-aq Saýran aýdandyq polısııa bólimine jergilikti turǵyn mal urlyǵynyń qurbany bolǵany jóninde aryzdanǵan. Er adamnyń aıtýynsha, qorasynda turǵan 33 qoıyn belgisiz bireý urlap ketken. Jábirlenýshige 2 mıllıon teńgege jýyq shyǵyn kelgen. Aqparat alysymen polıseıler jedel-tergeý tobyn quryp, oqıǵa ornyna jetti. Jaqyn mańdaǵy barlyq aýmaq pen jaıylymdy aralap, kórgen-bilgenderden jaýap aldy. Tyńǵylyqty jedel-izdestirý sharalarynyń nátıjesinde tártip saqshylary 22 men 25 jastaǵy eki kúdiktini ustady. Belgili bolǵandaı, kúdiktiler túngi ýaqytta qorada turǵan maldardy avtokólikke tıep alyp ketken. Urlanǵan maldardy bazarǵa aparyp satyp jibergen. Al túsken aqshany ekeýara bólisip, bas paıdalaryna jaratqan. Tergeý barysynda kúdiktiniń biri buryn sotty bolǵany anyqtaldy. Qazirgi tańda eki kúdikti qamaýǵa alynyp, olarǵa qatysty sotqa deıingi tergep-tekserý amaldary júrgizilip jatyr.
Sonymen qatar Keles aýdandyq polısııa bólimine alty aýyl turǵyny aryzdandy. Olardyń aıtýynsha, belgisiz bireýler olardyń iri qara maldaryn qoldy etken. Joǵalǵan maldaryn turǵyndar óz kúshterimen izdegen, alaıda nátıje bolmaǵan soń, polısııaǵa shaǵymdanǵan. Polısııa qyzmetkerleri atalǵan faktini QK-niń 188-1-baby «Mal urlyǵy» boıynsha tirkep, jedel-izdestirý sharalarynyń nátıjesinde mal urlyǵyn jasaǵandardyń izine shyǵyp, eki azamatty ustady. Urylar jergilikti turǵyndardyń jaıylymdarda qaraýsyz qalǵan jáne qorada turǵan tórt túligin jymqyryp, júk kóligimen artyp áketken. Jumyssyz júrgen jas jigitter jábirlenýshilerge 2,5 mıllıon teńge kóleminde shyǵyn keltirgen.
Túlkibastyq polıseıler aýdan aımaqtarynda mal urlyǵyn toqtatý maqsatynda jıi reıd júrgizip keledi. Polıseıler osyndaı kezekti jumys barysynda Sarytór aýlyna bara jatqan jolda kúdik týdyrǵan, jylqy mingen er adamdy toqtatady. Áńgimelesý kezinde kúdikti suraqtardan jaltaryp, maldyń ózine tıesili ekenin aıtyp, múmkindiginshe ketýge asyqqan. Osy sátte polısııaǵa jergilikti turǵynnan mal urlyǵy jóninde aryz túsedi. Áıel adamnyń aıtýynsha, túngi ýaqytta qorasynan baılaýly turǵan jylqysyn belgisiz bireý urlap ketken. Polıseıler alǵan aqparattan keıin jylqynyń sıpatyn salystyra kele, mal urlyǵyna qatysy bar degen kúdikpen ózderi toqtatqan er adamdy tutqyndaıdy. Tekserý barysynda ol aýdannyń jumyssyz, buryn sotty bolǵan turǵyny bolyp shyqty. Qoldy bolǵan maldy polısııa qyzmetkerleri óz ıesine qaıtaryp berdi.
Mal urlyǵynyń aldyn alý maqsatynda Túrkistan oblysynda 2021 jyldan beri úshjaqty – sharýashylyq ıesi, mal baǵýshy men ákimshilik arasyndaǵy kelisimshart qoldanysqa engizilgen. Olar ózara birlesken túrde jumys isteıdi. Iаǵnı ákimdik ókilderi sharýashylyq ıesine senimdi mal baǵýshyny HQKO boıynsha tirkep, mal jaıýǵa arnalǵan arnaıy jerdi belgilep, sharýashylyq ıesine tapsyrady. Sonymen qatar oblys turǵyndary arasynda arnaıy messendjerlik chat ádisi qoldanysqa engen. Atalǵan áleýmettik jeli arqyly turǵyndar joǵalǵan malynyń fotosýretin túsirip jiberedi nemese polısııa qyzmetkerleri qaraýsyz júrgen tórt túlikti baıqap qalsa, sýretke túsirip, osy chatqa salady. О́ziniń joǵalǵan malyn tanyǵan azamat qaıtaryp alady. Bul – mal urlyǵynyń aldyn alýǵa tosqaýyl bolatyn, septigin tıgizetin shara.
Raýshan PERNEHANQYZY,
jýrnalıst
Túrkistan oblysy
