Byltyr álemdik kıberqaýipsizdik ındeksinde Qazaqstan 78-orynǵa jaıǵasqan. Úsh jyl buryn 31-orynda bolypty. Onyń ústine keıingi jyldary azamattardyń jeke derekteriniń jarııa bolyp ketý faktileri de jıilegen. Taıaqtyń eki ushy bar degendeı, alaıaqtar da jasandy ıntellektini óz maqsatyna yńǵaılaıdy. Bul – elimizdegi ǵana emes, dúnıejúzindegi túıtkildi másele. Mysaly, Ulybrıtanııa bıligi de osy jyldyń ekinshi jartysyna josparlanǵan saılaýdyń ádil ótýine jasandy ıntellekt keri áser etedi dep qaýiptenedi. О́ıtkeni keıingi ýaqytta saıasatkerlerdiń jasandy ıntellekt arqyly jasalǵan jalǵan beıne men aýdıojazbalary jelide qaptap ketken. Sarapshylar tehnologııalyq kompanııalar men úkimet birlesip shara qoldanbasa, jalǵan aqparattar túrli shıeleniske alyp kelýi múmkin deıdi. О́tken jyly Leıborıster partııasynyń kóshbasshysy Kır Starmerdiń áriptesterine daýys kóterip, beıádep sózder aıtyp jatqany áleýmettik jelilerde tarady. Keıin bul – jasandy ıntellekt jasaǵan jalǵan aýdıojazba ekeni málim boldy. Sarapshylar dıpfeıkpen kúres júrgizilmese, demokratııaǵa qaýip tónedi dep esepteıdi. Ashyp aıtsaq, dıpfeık – jasandy ıntellekt kómegimen óńdelgen foto, beıne nemese aýdıojazbalar. Bul tehnologııa adamdardyń beınelerin paıdalanyp, olardy sóıletip, kez kelgen daýysty salady, sonymen qatar eshqashan aıtpaǵan sózderdi aıtqyzýy múmkin. Dıpfeık alǵashynda 2016 jyly paıda boldy, biraq qarapaıym qoldanýshylarǵa qoljetimsiz edi. Alaıda bıyldan bastap, dıpfeık jasaıtyn baǵdarlamalar barlyq ınternet qoldanýshylarǵa qoljetimdi bolyp, keńinen taralyp jatyr. Sol úshin de ǵalamtordaǵy dúnıelerdi saralaı bilýge balalardy ǵana úıretip qoımaı, eresekterdi de tartý kerek.
Aqparattyq qaýipsizdik mamany Batyrjan Tıýteev kóp jaǵdaıda derbes derekterdiń jarııalanýyna azamattardyń ózderi «atsalysatynyn» aıtady:
«Birde bizge bir kompanııa kelip aqparattyq qaýipsizdigin tekserip berýimizdi surady. Jańa jyldyń qarsańy edi. Biz ol kompanııanyń barlyq qyzmetkerlerine: «Sizge jańa jyldyq syıaqy beriledi degen mátinde hat joldadyq. Sońynda myna siltemege ótińiz degen sóılem boldy». Sol kompanııanyń júıelik ákimshisiniń ózi tórt ret kirip, logın men qupııasózin jazyp qoıǵan kez de bolǵan. Qyzmetkerler osylaı abaısyzda hakerlerdi óz kompıýterine kirgizip alady. Olar júıege enip alǵan soń, óz maqsatyn júzege asyrady», deıdi aqparattyq qaýipsizdik mamany.
Internet-bankıng qyzmetin qoldanǵanda da saq bolǵan jón. Máselen, qazir túrli baıqaýǵa qatysamyn dep belgisiz saıttarǵa óziniń esepshoty týraly aqparatty esh oılanbastan engizetin tutynýshylar az emes. Mundaı áreketter sol shottaǵy aqshanyń joǵalýyna ákep soqtyratyn jaǵdaılarǵa kúnde kýá bolyp otyrmyz. Biz kúndelikti qoldanatyn uıaly telefondar tek baılanys quraly ǵana emes. Qurylǵyda onyń ıesi jaıynda málimet kóp. Sol sebepti mamandar telefonǵa qandaı da bir qosymsha ornatpas buryn nemese siltemege ótpes buryn onyń qaýipsizdigin tekserip alýǵa keńes beredi. «Citibank Kazakhstan» bas dırektory Andreı Kýrılınniń: «Búginde bankti tonaýǵa tapansha kerek emes, ony jasandy ıntellekt kómegimen-aq jasaýǵa bolady. Álemde bank ǵımaratynan qolma-qol aqshany tonaýmen salystyrǵanda, kıbershabýyldar úlken problema ákeledi», degeni bar edi.
Kıbershabýyldardy taldaý jáne tergeý ortalyǵynyń sarapshysy Vıtalıı Perov áleýmettik jelige jarııalaıtyn aqparatqa óte saq bolý kerektigin aıtady:
«Qyzdar kóbine «Men (shetelge) ushyp bara jatyrmyn. Mine, bıletim», dep salyp qoıady. Bılet arqyly óte kóp mańyzdy aqparatty bilýge bolady. Ol bıletti qaıtaryp, ornyna basqasyn alyp tastaýǵa da bolady nemese urylar sizdiń eki apta úıde bolmaıtynyńyzdy bilip, mekenjaıyńyzdy anyqtap, urlyqqa túsýi de múmkin», deıdi ol.
Azamattar eń bastysy kıbergıgıena uǵymyn túsinse abzal deıdi qaýipsizdik mamandary. Bul bir qaraǵanda tym qarapaıym erejeler. Iаǵnı kúmándi qosymsha men saıtqa deregin tirkemese, kez kelgen siltemege ótpese deıdi. Qupııasózge de muqııat bolǵan abzal eken. Mysaly, «Password», «123456», «111111», «123123» sekildi qupııasózder eń jıi qoldanylady. Osylaısha, hakerler men alaıaqtardyń jumysyn ózimiz jeńildetip beredi ekenbiz.
Aqparattyq qaýipsizdik mamandaryn alańdatqan taǵy bir másele bar. Ol – maman tapshylyǵy. Sondyqtan da bolar, osy salaǵa bilim granttary da kóbeıgen. 2022 jyly bakalavrıatqa 2700 grant bólinse, 2023 jyly 3000-nan asady. Jalpy, elimizdegi oqý oryndary aqparattyq qaýipsizdik mamandaryn daıarlaı bastaǵanyna – 10 jyl. Iаǵnı eki býyn túlek qana tárbıelep úlgergen. Solardyń eńbeginiń nátıjesin aldaǵy birneshe jyldyqta kórip qalarmyz. Árıne, eger ol mamandar shetel asyp ketpese...
Bekzat QULShAR,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ stýdenti
