Sheteldikter MÁMS múmkindigin paıdalana ala ma?

Ashyq qoǵam bolǵan soń, ár­túrli pikir qalyptasatyny zań­­dylyq. Búginde otandyq medı­sı­nanyń áleýetine senim artpaıtyndar da tabylady. Jeke emhanada qaralǵandy durys kóretinder kóbeıdi. Shet elderge baryp, kúrdeli operasııa jasatatyn otandastar da bar. Ol operasııaǵa eldegi dárigerlerdiń áleýeti jet­pese meıli deısiń. Árıne, qaıda baryp, emdelem dese de óz erki. Áıtkenmen, otan­dyq medısınanyń áleýeti jyldan-jylǵa artyp jatqanda, osyndaı qoǵamdyq pikirlerge keıde keliskiń kelmeıdi. She­tel­ge qonaqqa, emdelýge bar­ǵan­dar saqtandyrý paketinsiz medısınalyq kómekke jú­giný qyp-qyzyl qarajat eke­nin aıtady. Bizde kúrdeli ope­ra­sııalardyń quny joǵary bolǵanymen salys­tyrmaly túrde keıbir damyǵan elderge qaraǵanda áldeqaıda arzan. Al el azamattary kvota arqyly kúrdeli operasııalardy tegin jasatady. Qıyn, kúrdeli operasııalarǵa MÁMS júıesinen bólinip jatqan qarjy qomaqty. Bizdegi medısınalyq saqtandyrýdyń taǵy bir artyq­shy­lyǵy, qordyń qarajaty ortaq. Salymshylardyń búgin salǵan qarajaty erteń jany qysylǵan ózge azamatqa, tek arǵy kúni ǵana ózine tıedi.

MÁMS júıesinen keıin, otandyq medısınadaǵy kóp ózgeriske kýá boldyq. Sonyń biri – «Bizge kelgen sheteldikter saqtandyrýǵa jarna aýdarmasa qaıtedi» degen saýal. Bul bylaı eken, elge saparlaǵan kez kelgen shetel azamatyna tóńiregine qaýip tóndiretin aýrý dıagnozy qoıylsa, oǵan medısınalyq kómek kórsetiledi. Sol sekildi tosyn jaǵdaı, jazataıym oqıǵaǵa urynyp, jaraqat alǵan bolsa da dárigerler dalada qaldyrmaıdy. Áıelder júktilik kezindegi shuǵyl jaǵdaılarda jedel medısınalyq kómekti alańsyz shaqyra alady. Medısınalyq kómektiń túrleri men kólemi Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń buıryǵymen beki­tilgen. Joǵaryda atalǵan jaza­taıym jaǵdaılarda emniń qarajaty tegin medısınalyq kó­mektiń kepildik berilgen kólemi sheńberinde tólenedi.

2000 jylǵy 29 aqpanda TMD elderiniń azamattaryna medı­sınalyq kómek kórsetý týra­ly kelisim bekitilgen. Bú­gin­de EAEO elderiniń (Re­seı, Belarýs, Armenııa jáne Qyrǵyzstan) azamattary jáne olardyń otbasy músheleri joǵa­ryda atalǵan shuǵyl kómek­terden bólek, MÁMS júıesinde saq­tan­dyrylǵan már­te­besin alyp, medısınalyq kómekke júgine alady. Ol úshin sheteldikter erikti medısınalyq saqtandyrý shar­ty qajet ekenin bilý qajet. Shetel azamaty ke­lisim­shartty qo­lyna alǵan soń, emhanaǵa tirkele alady. Eger eńbek mı­g­rantynyń otbasy mú­she­leri jumysqa ornalaspasa, onda olar derbes tóleýshi retinde MÁMS-ke jarna aýdarýǵa tıis. Al balalar, jumys istemeıtin júkti áıelder, múgedektigi bar azamattar, stýdentter jeńil­dik sanatyna kirip, memleket esebinen saqtandyrylýy múm­kin. Qazaqstanda turýǵa yq­tııar­­haty bar sheteldikter de medı­sı­nalyq kómekti Qazaqstan azamatymen teńdeı alady. Iri kompanııalar jumysshylarynyń densaýlyǵyn saqtandyrady. Bir sózben aıt­qanda elge uzaqmerzimge kelgen sheteldikter medısınalyq kómektiń tolyq kólemin alý úshin aldymen qujattaryn túgendep, sosyn aı saıyn jarnasyn tólep otyrýǵa tıis.

Shetel tájirıbesine úńilsek, medısınasy kóp elden kósh ilgeri Ońtústik Koreıada medısı­na­lyq saqtandyrý júıesi 1977 jyl­dan berige deıin talaı márte jańaryp, júıe barynsha yq­shamdaldy, retteldi. Ese­si­ne, qazir Koreıada tu­ratyn aza­­mat­tardyń bar­lyǵy derlik medısınalyq saqtandyrýdyń ıgiligin kórip otyr. Onda medı­sı­nalyq kómek ózge elderge qaraǵanda qoljetimdi. Koreıler jalaqysynyń shamamen 6% kólemindegi úlesin medısınalyq saqtandyrýǵa aýdaryp otyrady eken. Munda tólemniń 50% qyzmetker jalaqy­sy­nan tólese, qalǵan bóligin jumys berý­shi mekeme aýdarady. Saqtan­dyrý paketinde stomatologııa, sozylmaly aýrýlardy emdeý, ÝDZ, MRT, KT zertteýleri qaras­ty­ryl­maǵan. Ol shyǵyndy naýqas óz qaltasynan tóleıdi. Árbir káris azamaty jylyna bir ret tegin medısınalyq tekserýden ótýge mindetti. Muny elemegender saqtandyrý shartynan qaǵylady. Elge endi kóship kelgen sheteldikter 6 aıdan keıin ǵana memlekettik medısınalyq saqtandyrýǵa qol jetkizedi. Ol úshin shetel azamaty qajetti qujatty jınap, jumys orny­na tapsyrsa, ári qaraı kez kelgen emhanaǵa tirkele alady. Ańǵar­sa­ńyz­dar, Koreıadaǵy keıbir aqyly zertteýler bizde MÁMS arqyly tegin júrgiziledi.

Basqa-basqa AQSh-qa barǵan­dar medısınalyq qyzmetke júginýdiń qıyndyǵyn aıtady. Medısınalyq qyzmettiń quny qymbat. Ol azdaı jedel járdemge de aqsha tóleısiz. Medısınalyq saqtandyrýy joq azamat medısı­na­lyq kó­mekke júginý úshin birshama shyǵyndalýyna týra keledi. Amerıkalyqtardyń 49%-y jumys berýshi arqyly saq­tan­dyrylsa, qalǵan bóligi mem­lekettik baǵdarlamalar ar­qy­­ly medısınalyq kómekti paı­­da­lanady eken. Jalpy, AQSh aza­mattary medısınalyq saqtan­dy­rýdyń 4 sanaty boıynsha ózine qolaılysyn tańdaıdy. Saqtandyrýsyz jedel járdem shaqyrý quny 200 dollardan bas­talady. Sonymen qatar saqtan­dy­­rýy joq azamattar shuǵyl me­­dısınalyq kómek kórsetý me­ke­melerine, onyń ishinde tegin em­ha­nalar men densaýlyq saq­taý ortalyqtaryna nemese arzan josparly medısınalyq qyzmetterdi usynatyn jergilikti áleýmettik qamsyzdandyrý or­ta­­lyqtaryna júgine alady. Den­saýlyq saqtaý salasyn­­da birshama jetistikke jetken Ger­ma­nııada, taǵysyn-taǵy kóp­­­tegen elde solaı, medı­sı­nalyq saqtandyrýsyz emha­na­ǵa qa­ra­lý qaltaǵa ájeptáýir sal­maq salady. Medısınalyq saq­tan­dyrý júıesine keshe-búgin kóship jatqan kórshiles Qyr­ǵyz­stan, О́zbekstan elderi de densaýlyq saqtaý salasynyń sapasyn arttyrýǵa nıetti ekenin baıqatty.

Qaı eldi mysal etsek te, bar­ly­ǵy mindetti medısınalyq saq­tan­dyrý júıesine kóshý arqyly turǵyndardyń densaýlyǵyn nyǵaıtyp, halyqtyń ortasha jasyn ulǵaıtýǵa umtylady. Bizde osy jolda aıanyp qalmaıtyn bilikti, tájirıbeli dárigerler barshylyq. Onyń izine ilesken jas býynnyń da aıaqalysy jaman emes. Shetelde qyrýar aqsha qajet etetin operasııalardyń kóbin qazir ózimizdiń belgili dárigerler táp-táýir jasap jatyr. Túsinsek, munda memlekettiń, MÁMS-tiń úlesi bar.