Qyzyl sýdyń qaýpi zor

Sandyqtaýlyqtar saqtyqty kúsheıtken

Kógildir kóktemniń shýaǵymen dala dıdary jipsip, qys boıy siresip jat­qan qalyń qardyń kóbesi sógilgen ýa­qytta Atbasar, Sandyqtaý, Selınograd aýdan­darynyń áldeneshe eldi mekenine qaýip tónetini bar. Jyldaǵy ádet osy. Bıyl da qar qalyń, kúrt erise, qaýip-qater molaıa túspek. Sandyqtaý aýdanynyń 10 eldi mekenine qarǵyn sýdyń qaýpi tónýi múmkin-aý degen boljam bar. Qaýipti óńirlerde 459 turǵyn tirshilik etip jatyr. Aýdan ákimdigi eldi mekenderdi qyzyl sý basatyndaı oqys jaǵdaı týyn­daı qalsa, halyqty qulaqtandyrý máse­lesin myqtap sheshpek. Bul úshin arnaıy qurylǵylar daıyndalǵan. Al adamdardy qaýipsiz jerge ornalastyrý máselesi de kúni buryn qarastyrylǵan. 10 áleýmettik jáne kommersııalyq nysan kerek-jaraqtarmen qamtamasyz etilgen. Tutastaı alǵanda 200-den asa adamdy ýaqytsha panalatýǵa ábden bolady. «Jaman aıtpaı, jaqsy joq» demekshi, kúni buryn etek-jeńdi jınap, ázir otyrǵannyń artyqtyǵy bolmas.

«Aýdan ákimdigi kóktemgi qyzyl sýdyń júretin merziminde qaýipsizdik sharalaryn saqtaý, tilsiz jaýdan mal-janyn aman alyp qalý maqsatyn kóz­deıtin qaýly qabyldap, jospar túzgen. Arnaıy shtab qurylǵan. Sondaı-aq qysyltaıań kezde kádesine jaraıtyn qural-jabdyqtar da ázirlengen. Naýryz aıy týysymen Sandyqtaý óńirin kókteı ótetin úlkendi-kishili ózender men sý arnalarynda siresken seńmen birge lyqsyp aǵatyn qarǵyn sýdy kidiris­siz ótkizý jaıy kózdelgen. Bul úshin oblystyq tótenshe jaǵdaılar depar­tamentine qańtar aıynda ótinim tapsyrylyp, sý arnalarynyń 8 100 sharshy metrin jaryp, aǵyn sýǵa jol ashý jaıy kelisilgen. Aýdandyq bıýdjetten osy maqsatqa 2 mln teńge qarajat qarastyrylǵan», deıdi aýdan ákimi Erbol Júsipbekov.

О́tken jyldardyń tájirıbesine tereńirek úńilip, aqyl tarazysyna salatyn bolsaq, adam kúshimen tehnıkany kúni buryn daıyndyq sapyna qoıý kerek-aq. Búgingi tańda aýdanda 115 adam men 48 ınjenerlik jáne arnaıy tehnıkalar ázirlengen. Onyń ishinde qarbalas shaqqa qajetti ekskavatorlar men býldozerler, júk kólikteri de bar. Aýdandaǵy aýyl sharýashylyǵy qurylymdarymen kelise otyryp, olardyń qolyndaǵy tehnıkalardy da qajet bola qalǵan kún­de paıdalanýǵa ábden bolady. «Kóktem – 2024» respýblıkalyq koman­da­lyq-shtabtyq oqý-jattyǵý kezinde kók­temgi qyzyl sýǵa ázirlik barysy mu­qııat tekseristen ótkizildi.

Erte kóktemdegi el ishindegi dúrbeleń qyzyl sýǵa baılanysty týyndaıtyny belgili. Sýdy aýyl-aımaqtan qaýipsiz jerge shyǵarý úshin 10 sorǵy daıyndalyp otyr. Olardyń barlyǵy tekseristen ótkizilgen, jaramdy qalypta. Daıyndyq­tyń qarjyny da qajet etetini belgili. Tutastaı alǵanda bul maqsatqa 32 mln 472 myń teńge qarajat qarastyrylǵan. 356 tonna ınertti materıaldar daıyndaldy. Sál taratyp aıtatyn bolsaq, San­dyqtaý selolyq okrýginde – 96 ton­na, Balqashın selolyq okrýginde – 150 tonna, Maksımovka selolyq okrý­ginde 110 tonna qajetti materıaldar bar. Sondaı-aq 2 500 dana qum salyn­ǵan qaptar da urymtal jerge úıilip qoıyldy.

Kóktemgi sý tasqynyna ázirlik kúzde bastalǵan dep te aıtýǵa bolady. Qońyr kúzde tabıǵı sý joldary kúl-qoqystan arshylyp, tazalanyp tereńdetildi. Sýaǵarlardyń boıynda qyzyl sýǵa bó­get bolatyn kedergiler joıyldy. Dál qazirgi ýaqytta sý ótkizetin qubyr­lar­dyń ishi muzdan tazartylyp jatyr. Aýdanda 8 kópir men 126 sý ótkizetin qurylǵy bar. Kópirlerdiń asty men quryl­ǵylardyń ishi muqııat tazartylýda. Eldi mekenderdegi turǵyn úılerdi sý basý oqıǵasy keıde qardyń ýaqytynda tazalanbaýynan oryn alyp jatady. Búgingi tańda aýdanda qar tazalaý isi qaýyrt júrgizilip jatyr. Aqpan aıyn­da 51 myń tekshe metrden astam qar shyǵaryldy. Qajetti janar-jaǵarmaı qory da daıyndaldy. Osylaısha, san­dyqtaýlyqtar kóktemgi qyzyl sýdyń qaýpin seıiltý úshin ázirlik jumystaryn shırata túsken.

Tozǵan toǵan taqsireti

О́ńirde sý tasqyny kezinde qaýip tóndiretin jaıdyń biri – uzaq ýaqyt­tan beri múldem jóndeý kórmeı, apat­tyq jaǵdaıdyń aldynda turǵan gıdro­tehnıkalyq qurylǵylar. Bul kórinis – jalqyǵa emes, jalpyǵa ortaq jaı. Oblystyń barlyq aýdanyndaǵy toǵandardyń tozyǵy áldeqashan jetken. Ásirese Bulandy, Býrabaı, Arsha­ly, Astrahan, Sandyqtaý, Atbasar, Shor­­tandy, Esil, Jaqsy jáne Jar­qaıyń aýdandaryndaǵy bógetterdiń jaǵ­daıy óte múshkil. Mándi máseleni kúlbiltelemeı ashyǵyn aıtatyn bolsaq, Bý­rabaı aýdanyndaǵy toǵannyń jaǵ­daıy syn kótermeıdi. Qar kúrt erip, topan sý tym molaıyp ketse, qaýsaǵan toǵannyń qabyrǵasy qaýsap túspesine kim kepil? Sýdyń júrer joly men yldıyn, oıpatyn tarazy basyna tartsańyz, bir ǵana toǵannyń buzylýy jeti birdeı eldi mekendi sý basyp qalý qaýpin týdyrady eken. Al ol aýyldarda 1 100-den asa turǵyn bar. Osynyń barlyǵy – toǵan máselesine ýaqtyly kóńil ból­megendiktiń kesiri. Eger bul taraptaǵy sharýany kúni buryn egjeı-tegjeı oılastyryp, tıimdi shara qoldanǵanda, kók­temgi qyzyl sý ıgiliktiń kózine aınalyp, egistik alqaptar men jaıylymdardy ylǵalǵa keneltýge mol múmkindik berer edi. Al qazir esil sý jylǵa qýalap, saı tabanyna sińip, ysyrap bolyp jatyr. Osy bir keleńsiz kórinisti joıý týraly el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda «Eń aldymen, sý únemdeý tehnologııasyn keń aýqymda engizgen jón. Shyny kerek, biz sýdy tym orynsyz jumsaımyz. «Sýdyń da suraýy bar». Búkil el bolyp sýdy únemdep paıdalaný mádenıetin qalyptastyrýymyz kerek. Kórshi memleketterdiń tájirıbesin zerttep, tıimdi tustaryn alý qajet. Eldi sýmen qamtamasyz etý asa mańyzdy min­det, ulttyq qaýipsizdik máselesi deýge bolady. О́nerkásipte, agrosektorda, kom­mýnaldyq sharýashylyqta, jalpy, barlyq salada sýdy tıimdi paıdalaný máselesine erekshe mán berý qajet» degen edi.

Únemdeý úrdisi, mádenıeti osy jerden qalyptaspaq. Gıdrotehnıkalyq toǵandardy sý jınaqtaýǵa paıdalanýǵa ábden bolar edi. О́kinishke qaraı, bul má­se­lege osy ýaqytqa deıin kóńil bó­lin­bepti. Qazgıdromettiń málimetine qaraǵanda, aldaǵy jaz qara qarǵanyń mıy qaınaıtyndaı ystyq bolmaq. El jınalǵan qar sýyna tórt túlik malyn sýarsa da olja emes pe? Eger sý qoımalary men toǵandarda ylǵal qoryn jınaqtamasaq, bir tamshy sýǵa zar bolyp qalýymyz da ǵajap emes. Mundaı ysyrapshyldyq túptiń-túbinde aýyl sharýashylyǵyna keri áserin tıgizedi.

Dál qazir tozǵan toǵandar quldılap quıylǵan qyzyl sýdyń ekpinine shydamasa, 8 aýdandaǵy 24 eldi mekenge qaýip tónbek. Atap aıtqanda, Arshaly aýdanyndaǵy «Batpakól», Astrahan aýda­nyndaǵy «Qyzyljuldyz», Býra­baı aýdanyndaǵy «Vedenovka», «Kene­sary», «Shýchınsk saıajaılary», «Fro­lovskoe», Bulandy aýdanyndaǵy «Ivan­kov», Esil aýdanyndaǵy «Solenaıa balka», «Chapaevskaıa-2», Sandyqtaý aýdanyndaǵy «Maksımovskoe», Shor­tandy aýdanyndaǵy «Damsa» jáne «Negizgi» toǵandarynyń ýaqyt tezine shy­damaı, ondaǵan jyldar boıy jóndeý kórmegendikten, qabyrǵalary arsa-arsa bolyp qaýsap turǵanyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Al bul jaı qy­zyl sý­dyń qaýpin qalyńdata tús­pek. Oblys aýmaǵynda toqsanǵa jýyq gıdro­teh­nıkalyq toǵandar bolǵa­­nymen, olar­dyń birqatary sý jınaq­taýǵa qaý­­­qarsyz bolyp shyqty. Qorǵal­jyn aýda­nynyń bir ózinde ǵana 5 gı­dro­tehnı­kalyq qurylymdy esepten ál­deqashan shyǵaryp salýǵa bolar edi. Bir dátke qýaty bul toǵandar eldi mekenderden birshama alys. Sondyqtan qaýip tóndirmeıdi.

Synaq sylbyrlyqty kótermeıdi

Mamandardyń saraptamasyna qara­ǵanda, óńirdi basyp ótetin 25 ózen 11 myńnan asa turǵyny bar 95 eldi mekenge qaýip tóndirmek. Onyń ishinde jyl saıyn jaǵalaýda júrip ketetin, kóktem saıyn arnasynan asyp-tasyp jatatyn Jabaı, Nura jáne Esil ózenderiniń boıyndaǵy qaýip zor. Endi myna bir jaıǵa nazar aýdaraıyq. Ár kóktem saıyn aýzymyz kúıip jatsa da, sylbyrlyqtan asa almaı otyrmyz. Jabaı men Nura ózenderiniń ańǵarlaryn keńeıtý, taıaz jerlerin tereńdetý ju­mysy 2021 jyly josparlanǵan eken. Arada úsh jyl ótkenimen, oń saraptama qorytyndysy bar joba áli qolǵa alynbaǵan. Kógerip kóktem kelgen saıy­n qyzyl sýdyń taqsiretin tartyp kele jatqan Selınograd aýdanyndaǵy Orazaq aýlyn janaı ótetin Nura ózeniniń jaǵalaýyn bekitip, arnasyn keńeıtip, tereńdetý jumystaryna qujattama endi ǵana ázirlene bastapty. Jabaı ózeniniń tasýy saldarynan ánebir jyly Atbasar qalasyn topan sý basyp qaldy. Qanshama turǵyn úı qulady. Áıtse de, aýzy kúıgen úrlep ishedini uǵar emes. Qala men Borısovka selosynyń mańyndaǵy Jabaı ózeniniń saǵasyn tereńdetýge baılanys­ty joba jasalǵanymen, memlekettik saraptamadan ótkizilmegen. Tipti jobalyq-smetalyq qujattama da jasalmapty.

Taǵy bir eleń etkizetin jaıt Kók­shetaý, Stepnogor qalalary men Qorǵal­jyn aýdanynda oryn alyp otyr. Bul jerlerde halyqty apat jaıly habarlandyrý júıesi syn kótermeıdi. Jalpy, aımaqty tolaıym qamtamasyz etý úshin áli de 278 dabyl qurylǵysy qajet. Ásirese Býrabaı, Zerendi, Atbasar jáne Selınograd aýdandaryna osyndaı quryl­­ǵyǵa degen qajettilik basym.

Aqmola oblysy