«Azamattyq qoǵamnyń» aıtary kóp
Parlament depýtattary, qoǵam qaıratkerleri men qoǵam belsendileri jáne tanymal zańgerler qatysqan Ulttyq quryltaı jıynynyń birinshi kúni «Azamattyq qoǵam», «Mádenıet. О́ner. Rýhanııat», «Bilim jáne ǵylym», «Áleýmettik-ekonomıkalyq damý» dep atalatyn tórt seksııa jumys istedi. Eki kúnge jalǵasatyn jıynda barlyq óńirden kelgen Quryltaı músheleri el damýynyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaıtyn ózekti máselelerdi talqylaıdy.
Prezıdenttiń ishki saıasat máseleleri jáne kommýnıkasııalar jónindegi kómekshisi Rýslan Jeldibaıdyń tóraǵalyǵymen ótken «Azamattyq qoǵam» seksııasynda Ulttyq quryltaı platformasyndaǵy ózekti máseleler kóterilip, sheshý joldary talqylandy.
Basqosýda Quryltaı músheleri qoǵam birligine, tártip pen zańdylyqtyń saqtalýyna jáne jalpyadamzattyq qundylyqtardy nasıhattaýǵa baǵyttalǵan sharalarǵa keńinen toqtalyp, osy saladaǵy ózekti máselelerdi qozǵady. Sondaı-aq olar talqylaý barysynda qazirgi tańda kún tártibinen túspeı kele jatqan mańyzdy máseleler – azamattyq qoǵamdy damytý, zań ústemdigin ornatý, adam quqyǵyn qorǵaý, halyqtyń quqyqtyq saýatyn arttyrý jáne zorlyq-zombylyqqa, harassmentke jol bermeý jaıyna erekshe nazar aýdardy. Prezıdent kómekshisi jıynda aıtylǵan quqyqtyq máseleler nazardan tys qalmaıtynyn atap ótti. Seksııada jergilikti ákimderdi saılaýdyń nátıjesi týraly da másele qozǵaldy.
«Jergilikti jerdegi saılaý – elimizdegi mańyzdy reformanyń biri. Sońǵy saılaý aýdandar men aýyldarda turǵyndardyń qyzyǵýshylyq tanytqanyn kórsetti. Endi el azamattary saılaý úderisine barynsha qatysýǵa tyrysyp otyr. Olar ákimdi ózderi tańdap, belgili bir is-sharalardyń oryndalýyn suraıtyn bolady. Biz saılaý nátıjesine taldaý júrgizemiz», dedi R.Jeldibaı.
Sessııa kezinde baıandama jasaǵan Ádilet mınıstri Azamat Esqaraev Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen qurylǵan Ulttyq quryltaı búginde qoǵamdaǵy ótkir máselelerdi talqylap, sheshimin tabatyn jalpyulttyq alańǵa aınalǵanyna toqtaldy.
«Memleket basshysy 2023 jylǵy 10 shildede qol qoıǵan «Onlaın-platformalar jáne onlaın-jarnama týraly» zań onlaın ortany qalyptastyrýǵa baǵyttalǵanyn atap ótken jón. Zańnyń mańyzdy jańashyldyqtarynyń biri – onlaın-platformalardyń óz ınterfeısin qazaq tiline aýdarýdy mindetteýi. Derbes derekterdi qorǵaý, paıdalanýshylardyń shaǵym berý múmkindigi, onlaın-platformalardaǵy kontentti moderasııalaý, áleýmettik jelilerdi paıdalanýshylar men áser etýshilerdiń quqyqtary men mindetteri qarastyrylady. Sondaı-aq zań jalǵan aqparat taratqany úshin ákimshilik jaýapkershilikti qarastyrady. Bul norma qazirdiń ózinde áreket ete bastady, bul jalǵan aqparatpen kúresýdiń mańyzdy tásilin kórsetedi», dedi mınıstr.
A.Esqaraev qazirgi ýaqytta jýrnalısterdiń Ádep kodeksi qabyldaný barysyna da toqtaldy. «Adaldyq, obektıvtilik, ádildik, pikirlerdiń plıýralızmi jáne adam quqyqtaryn qurmetteý jýrnalıster qyzmetiniń negizgi erejesi bolýǵa tıis», dedi mınıstr.
Biregeı platformadaǵy basty máseleler
Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevanyń jetekshiligimen ótken «Mádenıet. О́ner. Rýhanııat» seksııasynyń otyrysy da qyzý talqylaýlar men usynystarǵa toly boldy. Mınıstrdiń aıtýynsha, Ulttyq quryltaı ult zııalylarynyń qoǵamdaǵy qordalanǵan máselelerdi talqylaıtyn, el damýynyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaıtyn biregeı platformaǵa aınalyp otyr. Ulttyq quryltaıdyń Túrkistan tórinde ótken ekinshi otyrysynan keıin jumys formaty túbegeıli ózgergen.
«Elimizde «Memlekettik nagradalar týraly» zańǵa ózgerister engizilip, «Qazaqstannyń Halyq jazýshysy» ataǵy qaıtaryldy. Byltyr «Qazaqstannyń Halyq jazýshysy» ataǵyna T.Ábdikuly, S.Elýbaev, B.Nurjekeev, S.Smataev, A.Ashırov jáne L.Shashkova ıe boldy. Prezıdent Jarlyǵymen «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı murajaı-qoryǵyna ulttyq mártebe berildi. Astana, Almaty, Shymkent qalalary men oblystardyń óńirlik rámizderin ázirleý jáne qoldaný týraly úlgilik erejeniń jobasy daıyndaldy. Iаsaýıtaný ǵylymı ortalyǵynyń jumys tujyrymdamasy jáne úsh jyldyq jumys jospary ázirlendi», dedi mınıstr.
Ol, sondaı-aq, bıyl elimizde ótetin V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna da toqtaldy. Kóshpeliler oıynyn ótkizý úshin Premer-mınıstrdiń ókimimen uıymdastyrý komıteti qurylǵanyn atap ótti.
«Qazir V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıynyn ótkizý jóninde daıyndyq júrip jatyr. «Qazsportınvest» AQ bazasynda uıymdastyrý komıtetiniń atqarýshy dıreksııasy quryldy. Al 10 qańtarda VIK stılinde qalany bezendirý baǵdarlamasy bastaldy. Osy kezge deıin kóshpeliler oıynyna 58 el qatysatynyn rastady», dep málim etti A.Balaeva.
Mınıstrdiń aıtýynsha, kreatıvti ındýstrııa ókilderine arnaıy salyqtyq jeńildikter qarastyrylǵan. Budan bylaı kreatıvti ındýstrııa qyzmetiniń 40 túri bólshek salyqtyń arnaıy salyq rejiminde jumys isteı alady.
«Kreatıvti bıznes jeke tabys, qosylǵan qun jáne korporatıvtik tabys salyqtarynan bosatylady. Jeke kásipker úshin 2-den 4%-ǵa deıin, JShS úshin 8%-ǵa deıin biryńǵaı salyq tólenedi. Al memlekettik jastar saıasatynyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy bekitildi. Tujyrymdama sheńberinde jas kásipkerlerge jyldyq 2,5% jeńildikpen nesıe berý engizilip otyr. Osy kezge deıin 26 mlrd teńgege 5,5 myńnan asa joba qarjylandyryldy. Jumys oryndaryna 467 myń jas ornalastyryldy», dedi ol.
Mınıstrdiń deregine súıensek, «Memlekettik jastar saıasaty týraly» zańǵa NEET sanatyndaǵy jastar uǵymyn bekitý bóliginde ózgerister engizilgen. Bul jastardy jumysqa ornalastyrý, bilim berý, biliktiligin arttyrýda júıeli jáne ataýly jumysty júrgizýge múmkindik beredi. Qazir jastar saıasaty salasyndaǵy ındıkatorlardy kúsheıtý tetigi pysyqtalyp jatyr.
Al Ulttyq quryltaı músheleri ulttyq qundylyqtardy ulyqtaý máselesine kóbirek nazar aýdardy. Máselen, Májilis depýtaty Janarbek Áshimjannyń pikirinshe, elimizde materıaldyq emes qundylyqtardy túgendeý túbegeıli jolǵa qoıylmaı tur. Onyń aıtýynsha, Arqanyń dalasynda, Mańǵystaýdyń oıy men qyrynda, ár óńirde qazaqtyń ulttyq qundylyqtary áli de tolyq zerttelgen joq. Depýtattyń pikirinshe, qazir ulttyq rýhy jalańashtanǵan urpaqtyń býyny qalyptasty. Jas býynnyń betin ulttyq qundylyqqa burý kerek.
Saraıshyq tarıhyn qaıta jańǵyrtý qajet
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy Mereke Qulkenovtiń pikirinshe, Atyraý oblysyndaǵy ortaǵasyrlyq Jaıyq ózeniniń jaǵalaýyndaǵy kóneniń kózi – Saraıshyq qalashyǵyna mańyz berilip otyrǵanyna toqtaldy. Alaıda eskeretin jaıt bar.
«Saraıshyq qalasynyń túp tarıhyn zertteý, qundylyqtaryn dáripteý áli jetkiliksiz. Onyń sebepterin anyqtaǵan jón. Jalpy, munaıly ólkede eki nárse qolǵa alynýǵa tıis. Onyń biri – Beıbarystyń ǵylymı ortalyǵy bolýy qajet dep esepteımin. Byltyr arab elinde bolǵan kezimizde sondaı ortalyq qurylǵan edi. Arabtar ony Qazaqstanda da birlesip qurýǵa yntaly bolyp otyr. О́ıtkeni ǵalymdardy jiberý, qarjylandyrý máselesi qamtylǵan edi. Biz daýylpaz aqyn Mahambetti de umytyp kettik. Sol sebepten oǵan da bir ortalyq kerek. Menińshe, Atyraý óńirindegi joǵary oqý oryndary osyǵan jete kóńil bólýi qajet. Árıne, tek ýnıversıtetter emes, oblystaǵy mádenıet basqarmasy, basqa da ortalyqtar osy máseleni qolǵa alsa degen usynysymyz bar», dedi M.Qulkenov.
Mınıstr A.Balaevanyń aıtýyna qaraǵanda, elimizde aspan astyndaǵy 12 mýzeı bar. Sonyń biri – Saraıshyq mýzeı-qoryǵy. Atyraý oblysyndaǵy ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalasynyń tarıhyn qaıta jańǵyrtý kózdelip otyr.
«Saraıshyq – qazaq dalasyndaǵy eń kóne qalanyń biri. Mýzeıdiń aınalasynda zırattar bar. Súıekter shashylyp jatyr. Munyń bárin tazalaý, retteý jergilikti ákimshiliktiń nazarynda bolady. Bul jumystar aıaqtalǵan soń, 2025 jyldan keıin birlesken ekspedısııa jumysyn bastaımyz. Bir aı buryn Saraıshyq mýzeı-qoryǵynyń ujymymen kezdesip, halyqaralyq deńgeıde tanytý máselesin talqyladyq. Bakýdegi túrki áleminiń mádenıetin damytý qory aıasynda birlesken ekspedısııa uıymdastyrý, Saraıshyq qalasyn qaıta jandandyrý máselesin qarastyramyz», dedi A.Balaeva.
Ulttyq ádebıet máselesi de qozǵaldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy M.Qulkenov qazaq jazýshylarynyń týyndylary álem tilderine aýdarylmaı jatqanyna toqtaldy. Al «Qazaq gazetteri» JShS bas dırektory Dıhan Qamzabekuly balalar ádebıetine, balalar basylymdaryna qoldaý kórsetý máselesin kóterdi.
«Keıingi kezde balalar ádebıetine qatysty eki jaqsy tendensııa bar. Birinshisi – balalar ádebıetin qoldaý. Ekinshisi – qalamaqynyń ósýi. Qazir balalar ádebıetiniń mamandary – aqyn, jazýshylary óte az. Jalpy balalarǵa arnap shyǵarma jazý – óte qıyn másele. Ulttyq qundylyq máselesi tarıhty bilýmen baılanysty. Akademııalyq jeti tomdyq tarıhta búgingi kóterilip otyrǵan biraz másele, onyń ishinde Saraıshyq qalasynyń, Altyn Orda ulysynyń tarıhy sekildi jaıttar qalpyna keledi dep oılaımyn», dedi D.Qamzabekuly.
Ulttyq quryltaı múshesi Baýyrjan Ǵubaıdýllın shekaralyq aımaqtarda túıtkildi máseleniń bar ekenin atap ótti. Máselen, Batys Qazaqstan oblysy Reseıdiń bes oblysymen shektesedi. Kórshi eldiń shekarasyna taıaý qonystanǵan aýyldar otandyq tele-radıo habaryna muqtaj bolyp otyr. Mobıldi baılanys aıasy tar.
«Shekaradaǵy aýyldardyń jastaryn kórshi eldiń joǵary oqý oryndary bıýdjettik grantpen oqýǵa kóptep tartyp jatyr. Mustafa Shoqaısha aıtqanda, «Bala qaı tilde bilim alsa, sol elge qyzmet etedi». Bul – alańdatarlyq jaıt. Taǵy bir máseleni tarqatar bolsam, turǵyndar sany 50-den az bolsa, sol aýyldar jabylýy qajet. Bul talap shekaradaǵy aýyldarǵa qoldanylmasa eken», deıdi B.Ǵubaıdýllın.
Májilis depýtaty Edil Jańbyrshınniń dereginshe, lýdomanııa máselesi áli de ýshyǵyp tur. Osyǵan baılanysty Májilistiń bir top depýtaty arnaıy zań daıyndaǵan. Buǵan elimizdegi 350 myń adamnyń lýdomanııa «dertine» shaldyqqany sebep bolǵan. Olardyń árqaısysynda 10 mln teńgege deıin qaryzy bar.
«Aýyldyń máselesi qaı kezde de ózektiligin joımaı keledi. Qazir eldi mekender turǵyndary ulttyq ónerge shóldep otyr. Osyǵan baılanysty óner adamdarynyń gastroldik saparyn uıymdastyrýǵa bolmaı ma? Biraq aıtpaýǵa bolmaıtyn bir jaıt bar. Mańǵystaýdaǵy Jańaózen qalasynda sporttyq ne mádenı is-shara ótkizýge ruqsat berilmeıdi. Nege bulaı?» deıdi E.Jańbyrshın.
Budan ózge seksııa kezinde otbasylyq zorlyq-zombylyqqa, teris dinı aǵymdarǵa tyıym salý máselesi qozǵaldy. Bar áńgimeniń túıini – ulttyq qundylyqty ulyqtaý.
Sıfrlandyrý – bilim berýdiń basty elementi
«Bilim jáne ǵylym» seksııasynyń otyrysyna moderatorlyq jasaǵan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek joǵary bilim berýdi sıfrlandyrý qazirgi álemdegi bilim berý júıesin damytýdyń negizgi elementi ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, sıfrlyq tehnologııalardy engizý oqý materıaldarynyń qoljetimdiligin arttyrýǵa, bilim sapasyn jaqsartyp, bilim alýshylar men oqytýshylar úshin múmkindikterdi keńeıtýge yqpal etedi.
Seksııa otyrysyna qatysýshylar da joǵary bilim berýdi sıfrlandyrý tek tehnologııalyq jańartýdy emes, sondaı-aq kadrlardy daıarlaý, ınfraqurylymdy qurý jáne perspektıvti bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleýdi qamtıtyn keshendi tásildi qajet etetinin alǵa tartty.
Jıynda mınıstr S.Nurbek keltirgen derekterdiń biri – Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń zertteýleri. Soǵan sáıkes, bolashaqta 10 jumys ornynyń 9-y sıfrlyq daǵdylardy qajet etedi jáne 2030 jylǵa qaraı sıfrlyq daǵdylarǵa degen qajettilik 55%-ǵa artady.
«Bul – qarqyndy tehnologııalyq progresti yntalandyratyn keremet dınamıka. Qazirdiń ózinde álemde bilim berý júıeleri kezdesetin birneshe megatrend aıqyn qalyptasty. Birinshi, joǵary bilim berýdi dıdjıtalızasııalaý. Oqytý men oqytý úderisinde zamanaýı bilim berý tehnologııalaryn qoldaný qajet. Ekinshiden, IT daǵdylaryn damytýǵa arnalǵan mıkrobiliktilik berýdiń ósýi baıqalady. Ol úshin mıkrobiliktilik baǵdarlamalaryn iske qosý josparlanyp otyr. Nano dárejeler men mıkrobiliktilik alý múmkindigi qarastyrylǵan. Úshinshiden, sıfrlyq alshaqtyqtyń ulǵaıýy baıqalady. Iаǵnı sıfrlyq keńistikte oqýǵa qoljetimdiligi tómen adamdardyń belgili bir sanaty bar. Sıfrlyq qoǵamdy qalyptastyrý úshin teń qoljetimdilikti qamtamasyz etý jáne qosymsha onlaın-sabaqtardy uıymdastyrý sharalaryn qabyldaý qajet», dedi ol.
Sondaı-aq, basqosýda joǵary oqý oryndarynyń sıfrlyq arhıtektýrasyn damytý, ekonomıkanyń barlyq salasyn sıfrlandyrý jaǵdaıynda IT daǵdylary bar kadr daıarlaý, bul baǵytta stýdent, oqytýshy jáne ákimshilik qyzmetkerlerge qoıylatyn talaptardy arttyrý máseleleri de jan-jaqty sóz boldy. Seksııa moderatory Saıasat Nurbek jıynda stýdentterdiń álemdik sıfrlyq resýrstarǵa qoljetimdiligin qamtamasyz etý úshin birqatar is-shara qabyldanǵanyn da málimdedi. Onyń aıtýynsha, yntymaqtastyqty damytý jáne stýdentterdi jetekshi sheteldik professorlar kýrstaryna qoljetimdiligin keńeıtý maqsatynda «Coursera», «Huawei», «Binance Kazakhstan», «Amazon», «Google» sııaqty iri kompanııalarmen kelissózder júrgizilip, memorandýmdarǵa qol qoıylǵan.
Ulttyq quryltaı qarsańynda uıymdastyrylǵan plenarlyq basqosý Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenovanyń jetekshiligimen ótken «Áleýmettik-ekonomıkalyq jáne aımaqtyq damý» taqyrybyndaǵy tórtinshi seksııamen qorytyndylandy.
Atyraý oblysy
