Adaı arǵymaǵy

О́tken jyly elimizdiń 19 óńiriniń shabandozdary qatys­qan,  «Uly dala joryǵy» respýblı­ka­lyq marafonynda Mańǵystaý oblysynyń «Kókmoınaq» komandasy Adaı jylqysymen 1 200 shaqyrym qashyqtyq­ty básekelesterden shapshań júrip ótip, birinshi oryndy ıe­lengen edi. Bıylǵy osy marafonda Adaı esimdi atqa mingen mańǵystaý­lyq shabandoz Astana qalasy­nan Túrkistan qalasyna deıingi 1 300 shaqyrym qashyqtyqty 98 saǵat 44 mınýt 47 sekýndta baǵyndyryp, rekord ornatty. Al sol jylǵy 4 qarashada Mańǵystaý óńirindegi Kendirli shyǵanaǵynda Adaı jylqysyna asyl tuqymdy janýar mártebesin berý maqsatynda halyqaralyq uzaq qashyqtyqtaǵy at jarysy týrnıri ótkizildi. Oǵan Aqtóbe, Jetisý, Mańǵystaý oblystarynan 31 at qatystyryldy. Báıgege Halyqaralyq at sporty federasııasynyń Birikken Arab Ámirlikterinen (BAÁ) jáne  Almaty qalasynan kelgen tóreshileri qazylyq etti. Halyqaralyq standarttarǵa sáıkes shabandozdardyń jasy 18-den, salmaǵy 70 kılodan kem bolmaý talaby qoıyldy. Osyndaı talapqa sáıkes kelgen shabandoz mingen Kókjebe esimdi Adaı jylqysy tuqymdy tulpar 100 shaqyrymdy 4 saǵat 48 mınýt 36 sekýndta artta qaldyryp, ári júrek soǵysy halyqaralyq standartqa sáıkes mınýtyna 64 retten aspaǵandyǵyn kór­setip, jeńimpaz atandy. Mań­ǵystaý oblysy ákiminiń bas­pasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, qazaqstandyq tóreshiler ǵana emes, BAÁ-den kelgen halyq­ara­lyq tóreshi de Adaı jyl­qy­synyń shapshańdyǵy men shydamdylyǵyna kóz jetkizgen. 

Adaı jylqysy ejelden Aral-Kaspıı dalasynda ósip-óngen. Onyń asqan júıriktigi men qajyrlylyǵyna arqa súıegen jaýynger ata-babalarymyz baı­lyq tunǵan Mańǵystaý túbegin kóz alartqan dushpandardan qorǵap qalǵan. Qambar atanyń osy biregeı túliginiń Kaspıı oıpatynyń qatal klımattyq jaǵdaıyna ábden beıimdelgen tózimdiligi men alysqa shabatyn alapat kúsh-qýaty ǵalymdar­ǵa da, jylqy ósirýshilerge de kópten  málim. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń sońynda Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Igor Nechaev pen onyń shákirti, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Murat Nu­­ryshev biregeı Adaı jylqysy­nyń qanyn basqa tuqymmen aralastyrmaı, taza saqtaý bastamasyn kóterdi. Bul bastama Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi (AShM) tarapynan qoldaý taýyp, M.Nuryshev tıisti memlekettik baǵdarlamanyń jaýapty oryndaýshysy bolyp taǵaıyndal­dy. Atalǵan ǵalymdar ózderine júktelgen mindetti abyroımen atqaryp, 2008 jyly AShM-niń Memlekettik komıssııasy olardyń seleksııalyq jetistigin – Amandyqtory, Esbolaı­tory jáne Esbolaıjıren tekti aıǵyrlarynan taraǵan ónim­diligi joǵary aıǵyrlar men bıelerdiń úsh zaýyttyq jelisi synaqtan ótkizilgenin resmı túrde tanydy. Osy seleksııa­lyq jumystardyń nátıjeleri M.Nuryshevtyń 2005 jyly jaryq kórgen «Adaı jylqysy: evolıýsııasy, qazirgi jaǵdaıy jáne ósirý perspektıvasy» monografııasynda egjeı-tegjeıli baıandalǵan. Ol – Adaı jylqysy týraly alǵashqy doktorlyq dıssertasııany qorǵaǵan ǵalym.

Áıtse de AShM 2008 jyldan bastap ǵylymı jobalardy qarjylandyrýdy toqtatyp, ǵalymdardy álemdegi biregeı jylqy tuqymyn jasaý jónindegi seleksııalyq jumystan shettetip tastaǵan. Munyń ózi arada on úsh jyl ýaqyt ótkende ókinishti jaǵdaıǵa ákelip soqty.

– Adaı jylqysynyń erekshe qasıeti – Aral-Kaspıı oı­patynyń shóleıtti jerinde ómir súrýge beıimdelgendigin­de. Sony jete eskermegendik­ten, 2021 jylǵy jazdyń qatty qurǵaqshylyǵynda kóptegen janýar, sonyń ishinde talaı ǵalym-seleksıoner óz ǵu­my­ryn sarp etken Adaı  jyl­qy­synyń birazy ashtan qy­ryldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ǵylymı jobalardy qarjylandyrýdy toqtatpaǵan jaǵdaıda ǵalymdar mundaı juttyń aýyr zardabyna jol bermes edi. О́ıtkeni jut jyldary buryn da bolǵan, aldaǵy ýaqytta da bolmaı qoımas. Ata-babamyzdyń tájirıbesine súıensek, sondaı tyǵyryqtan shyǵý joly – «Jaılaý – qystaý – jaılaý» ádisimen maldy júzdegen shaqyrym jerge aparyp jaıý. Muny jańa kóshpendilik, nemese neonomadızm deýge bolady. Baıaǵyda Kaspıı oıpatynan Orynbor oblysynyń shekarasyna deıin baratyn, Saǵyz, Embi jáne basqa ózenderdiń boıynda mal jaıatyn jeti baǵyt bolǵan. Eger biz osyny elimizdiń Jer kodeksinde eskermesek, qurǵaqshylyq jyldary taǵy da jutqa ushyraımyz. Shyntýaıtynda, kóshpeli ómir saltynyń arqasynda ata-babamyz mal basy men jaıylymdardyń qunarlylyǵyn saqtap qaldy. Al osyndaı negizderdi bilmegen Afrıka, Latyn Amerıkasy jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń halyqtary ózderiniń qunarly jerlerin qulazyǵan shólge aınaldyryp aldy, – deıdi M.Nuryshev.

Ǵalymnyń aıtýynsha, qazirgi zaman jaǵdaıynda shalǵaıdaǵy jaıylymdardy paıdalanýǵa basqa tásil qajet. Mysaly, avtonomdy jańartylatyn energııa kózderin qoldaný jaılaýdaǵy jylqy jáne qoı sharýashy­ly­ǵy sııaqty dástúrli kásipter­di qaıta órkendetýge múmkindik beredi. Sebebi shaǵyn jel nemese kún stansasy bar malshy ózin mobıldi baspanamen jáne baılanyspen qamtamasyz ete alady. Jaılaýdaǵy mal sharýashyly­ǵyn jańasha uıymdastyrý mal ónimderin mol óndirýge jol ashady.

– Taǵy bir eskeretin jaıt – Adaı jylqysyn asyl tuqymdy janýar retinde álemge tanytý jobasynyń oryndaýshysy Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirý ǵylymı-zertteý ınstıtýty sııaqty elimizdiń jyl­qy sharýashylyǵyn damytýǵa tikeleı qatysqan ǵalymdar men mamandar ujymy bolýǵa tıis. Biz Adaı jylqysy tuqymy taıaý keleshekte Mańǵystaý oblysy­nyń ǵana emes, Qazaqstannyń álem­ge tanymal brendi bolatynyna senimdimiz, – deıdi M.Nuryshev.

Parlament Senatynyń Mań­ǵystaý oblysynan saılan­ǵan depýtaty Bekbol Orynba­­sarov bıylǵy sáýir aıynda múd­deli memlekettik organdar­dyń Memleket basshysy bergen, Adaı jylqysyn álemge tany­tý jónindegi tapsyrmany oryndaý barysynyń baıaýlyǵyn sy­nap, Úkimetke depýtattyq saýal joldaǵan edi. Oǵan be­ril­gen resmı jaýapta 2024-2026 jyldar­ǵa arnalǵan baǵ­dar­lamalyq-nysanaly qar­jy­landyrý aıasynda «Adaı qazaq jylqylary men Qostanaı tu­qymynyń salt minis qasıetterin saqtaý jáne jetildirý» ǵylymı-zert­teý baǵdarlamasyna 3 jylǵa 682,5 mln teńge bólinetindigi málimdelipti. Atalǵan baǵdarla­manyń nátıjesi boıynsha Adaı jylqysy tuqymyn taný júzege asyrylmaqshy. Qazirgi ýaqytta Mańǵystaý oblysynda Adaı jylqysy turpatyndaǵy 1,6 myń bas jylqy ǵana qalǵan kórinedi.

Osy oraıda ótken jyl­dyń sońynda bir jaǵymdy jańalyqty estidik: Ádilet mı­nıstrliginiń «Ulttyq zııatkerlik menshik ınstıtýty» RMK Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrligi Apro­basııa jónindegi mem­lekettik komıssııasynyń qory­tyndysy negizinde Adaı tuqym­das jyl­qylardyń 6 túrin jańa ulttyq brend retinde tir­kepti. Árıne, bul – Memleket basshy­synyń tap­syrmasyna sáıkes Adaı ar­ǵy­maǵyn álemge tanytý baǵy­tynda atqarylatyn aýqym­dy jumystyń basy ǵana.

Bul rette túbi bir túrkitildes el – Reseı Federasııasy­nyń Saha Respýblıkasynda (Iаkýtııa) 2003 jyly «Tabyndyq jyl­qy sharýashylyǵy týraly» zań qabyldanǵanyn aıtqan jón. Onda tabyndyq jylqy sharýashylyǵyn damytý, salany órkendeýge baǵyttalǵan ǵyly­mı jumystardy qarjylan­dyrý kózderi, jylqyshy kásibi­niń bedelin arttyrý shara­lary qarastyrylǵan, sondaı-aq jylqynyń jańadan shyǵa­ryl­ǵan eki tuqymyna ulttyq qazyna mártebesi berilip, olar memlekettiń qorǵaýyna alyn­ǵan. Atakásibimiz ben qasıet­ti túligimizdi qadirleýdi saha aǵaıyndardan úırensek, artyq bolmas.