Abaı ilimin rýhanı brendke aınaldyrý kerek

Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi degenimiz – dúnıeniń kóringen syry men kórinbegen syryn ashyp, oǵan tolyq dendeı alǵanda, olardy qazirgi ómirmen baılanystyrǵanda ǵana óz tıimdiligin beredi. Dúnıeniń kóringen syry degenimiz – materıaldy sala, baı-qýatty bolý, qazirgi ekonomıkalyq ómir. Al kórinbegen syry – adamnyń rýhanı jan dúnıesi, ishki qundylyqtary, bolmysy, tazalyǵy, júrek syry, sanasynyń tereńdigi, kerek bolsa morali. Osy jaǵyna kelgende aqsap jatyrmyz.

Sebebi biz bir jaǵynan, á degende Batystyń tek baıý, ıaǵnı mate­rıalıstik yqpalynda kettik. Ekinshi jaǵynan, birin­­shi ekonomıka, baı-qýatty bolý, ekinshi saıasat degen uran­men kedeı men baılar arasy eselep ketti. Abaıdyń «Paıda oıla­ma, ar oıla» degen ósıetin ustansaq, bulaı bolmas edi.

Shetelge zańsyz ketken aqshany qaıtarýǵa bolar. Ekonomıst retinde aıtsam, ol da ońaı is emes. Al halyqty izgilendirý, sanany oıatý, adamdy durys jolǵa salý, Abaı aıtpaqshy, qyzarmaıtyn, uıalmaıtyn izgilikti jolǵa salý – qıynnyń qıyny. Buǵan jyldar kerek bolýy da múmkin. Sony búgin bastamasaq, kesh qalamyz. Bizdiń qazir dosymyz da, utylatyn jerimiz de – ótip bara jatqan ýaqyt. Qazir ózi qaı máselege urynsaq ta, sanaǵa kelip tirelemiz, ári qaraı jyljý joq. «Sanany ózgert, óziń ózger» degen ýaqyt talaby bolyp tur. Endeshe, ádiletti Qazaqstan qurýǵa, ardy oılaıtyn ýaqyt jetti. Prezıdent aıtpaqshy, adal adamnyń, azamattyń tirligin jasaý kerek.

Memleketimizde ǵalym-jazýshy, zııalylardyń qatysýymen «Hakim Abaıdyń «Tolyq adam» iliminiń jol kartasyn» jasaý kerek. Barlyq oqý ornynda Abaıdyń «Tolyq adam» ilimin jol kartasymen oqytý arqyly qoǵam ómirin izgilendire alamyz, órkenıetke jańasha bet buramyz.

Qazaq tiliniń negizin qalaýshy Ahmet Baıtursynulynyń «Isi qazaq Abaıdy bilýge tıis» degen sózin naqty iske asyrý kerek. Mindetimiz – Abaıdyń «Tolyq adam» ilimine tereń boılaý.

Prezıdenttiń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasyn negizge alyp, Abaıdyń jol kartasynyń aıasynda M.Myrzahmetovtiń «Abaıtaný álippesin» mektep­ter­ge dáris retinde engizý, «Abaıtaný» pánin JOO-da oqytý, aqyn ilimin qyzmetkerlerge nasıhattaý, mekemelerde Abaı kabınetterin ashý da mańyzdy. Osylardyń jıyn­tyǵy retinde «Uly Abaı iliminiń rezıdensııasy» jobasyn qolǵa alý kerek. Bizde bul joba bar, tek saıası sheshim kerek. Bul – eldiń bolashaǵy úshin óte mańyzdy máseleni sheshýdegi ortalyqtandyrylǵan is-sharalar kesheni.

Ulttyq ıdeologııany sanaǵa sińirý degen sol bolar edi. Áıtpese búkil halyq «Abaı ózimizdiki ǵoı, qarasózin baıaǵyda oqydyq qoı» dep jaıbasarlyqpen júre beremiz. Depýtattar da Abaıǵa qaıta oralǵany jón sııaqty. Sana qalyp barady. Toqeteri, Abaı ilimi sanamyzǵa «standart» bolyp, «qalyp» retinde boıǵa sińse, qoǵam alǵa jyljyr edi. Abaı ilimin ıgergen jas ózin de, elin de baqytty etedi. Sondyqtan abaıtanýǵa qarjyny aıamaý kerek. Bul – ana tiline serpilis berý degen sóz.

Quryltaıdyń kıeli jerlerden bastalyp, endi álemge áıgi­li Baıbarys shyqqan, 362 áýlıe jatqan jerde, sheji­re­li aımaqta ótkizilýi, Prezıdenttiń rýhanııatqa bet burǵan, halyqty soǵan shaqyrǵan is-áreketi dep esepteýge bolady.

Kembrıdj baspasynan shyqqan «Abaı jáne Qazaq­stannyń bolashaǵy» kitaby álemniń top 200 ýnıversıtetine jiberildi. Abaıdy oqýda jalpy túrkitildes elderi, Qazaqstan ózimizdiń rýhanı-tarıhı múmkindigimizben óte joǵarǵy satyda turmyz. Bul – kapıtalıstik elderden artyq basymdylyǵymyz. Ejelden kele jatqan Shyǵystyń moral fılosofııasyna qarsy qoıatyn Batys órkenıetinde jańa paradıgma týǵan joq. Biz úshin Abaıdyń «Tolyq adam» ilimin ıgerý – moralǵa oralý degen sóz. Uly Abaı ilimi elimizdiń rýhanı brendine aınalýy kerek. Osyǵan barsaq, biz alda bolamyz.

Abaıdy qansha oqyǵanmen, halyq ash-jalańash bolsa, «Tolyq adam» bola almaısyń. Sol úshin jalpyhalyqtyq jos­­­par ázirleý qajet. Halyq arasynda ártúrli deń­geı­de, barlyq salada tájirıbeli azamattar kóp, kásibı mamandar, qoǵam belsendileri, ǵalymdar, zııaly qaýym, bıznes salasynda da oı-jobalar jeterlik. Jalpy, halyq usynysy degen ortalyqtandyrylǵan ashyq onlaın platforma quryp, barlyq ıdeıa men usynysty quryltaı aıasynda jınaıyq. Túsken usynystardan kásipti damytý úshin 1000 joba iriktelip alynsa, osy jobalar jalpyhalyqtyq josparǵa ulasar edi.

Prezıdent usynǵan alty aımaqty mamandandyrýǵa kóshirip, ár aımaqtyń basymdyǵyn anyqtap, 1000 joba­ny­ sonyń aıasynda, baǵytty maqsattarǵa ıkemdep iske asyr­­saq. Mysaly, Atyraý óńirinde shıkizatty qaıta óńdeý jobalary óte qajet. Bul jobalar eki-úsh jylda jemisin bere bastaıdy. Ári qaraı jańa jobalar jal­ǵasady da, «mýltıplıkatıvti» tıimdiligi arta beredi. Ekonomıka tez damyr edi.

Myń jobanyń maqsaty – halyqty jumyspen qamtý, Pre­zıdent aıtqan IJО́-ni eki esege ósirý. Eń mańyzdysy – bul jobalardy halyqtyń ózi usynatyndyǵynda. Alda ne bolsa da, nátıjesin halyq pen bılik birge kóredi. Birge ja­ýapty. Halyqtyń senimine kirý tetigi osy. Bul eki má­se­le­ de, ıdeıa da Abaıdyń tolyq adamynan shyǵyp otyr. Biri – rýhanı, ekinshisi – materıaldyq-ekonomıkalyq joba.

Orazaly SÁBDEN,

Ǵalymdar odaǵynyń prezıdenti, Memlekettik syılyqtyń laýreaty