El turǵyndarynyń úshten biri – balalar. Balalar sanynyń jyl saıyn ósýi eń aldymen, memleketten olarǵa degen turaqty qamqorlyqty talap etedi. Qazirgi tańda elimizde balalardy qorǵaýdyń birtutas jáne tereń júıesi qalyptasyp keledi.
Jaqynda birneshe eldiń Bala quqyqtary jónindegi ýákilderiniń konferensııasy ótti. Jıynda Memleket basshysynyń bastamasymen elimizde júzege asyrylyp jatqan balalardy qoldaý salasyndaǵy mańyzdy reformalarmen tanystyrdym. Áriptesterim Qazaqstan reformalarynyń biregeı tájirıbesin atap ótti. Bul rasymen de solaı. Mysaly, «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy, «Qazaqstan halqyna» qorynyń 67 áleýmettik mańyzy bar jobany júzege asyrýy, aýyl-aýdandarda ońaltý ortalyqtarynyń ashylýy, «Jaıly mektep» jobasy, 100 iri qosymsha bilim berý uıymy men 50 balalar demalysy ortalyǵynyń ashylýy – kóptiń kóńilinen shyqqan ıgi bastamalar.
Sonymen qatar, áıel quqyqtary men bala qaýipsizdigine qatysty zań jobasy erekshe qoldaý tapty. Árıne, áıel men bala quqyqtaryn qorǵaý máselesin qoǵam udaıy jiti nazarda ustap keledi. Bul baǵytta keıingi jyldary júıeli is-shara qabyldandy, zańǵa ózgerister engizildi.
Al áıel quqyqtary men bala qaýipsizdigine qatysty zań jobasy barshamyzdy – quqyq qorǵaý ınstıtýttarynyń ókilderi, sarapshylardy, Ulttyq komıssııa músheleri men memlekettik organdardy biriktirdi. О́tken jyldyń qyrkúıek aıynda zań jobasyn Májiliske tanystyrdyq. Depýtattardyń qoldaýy, tolyqtyrýlarymen qujat Senatqa ótti.
Zań jobasy balalardy qorǵaýdyń, áıelder men otbasyn qoldaýdyń biryńǵaı tujyrymdamasyn qalyptastyryp, zorlyq-zombylyq pen agressııaǵa nóldik tózimdiliktiń postýlaty bola alady. Bunyń bári – bala quqyqtary men múddelerin qamtamasyz etýdiń berik negizi.
Búgingi álem bala dúnıetanymyn qalyptastyrýda belgili bir qaýip-qaterge toly. Qazir zańdylyq pen tártip, eńbeksúıgishtik pen birlik qaǵıdatyn nyǵaıtý týraly kóp aıtylyp júr. Rasymen de, qundylyqtardy dáripteý ásirese óskeleń urpaq úshin óte mańyzdy ári paıdaly.
Bul turǵyda áriptestermen birge sheteldik tájirıbeni de zerttep kórdik. Taldaý barysynda ulttyq biregeılikti qalyptastyrýdyń negizgi qaǵıdaty – irgeli qundylyqtardy ulttyq deńgeıde bekitý ekenin baıqadyq. Birqatar shetelde naqty belgilengen qundylyqtar tizbesi bekitilgen. Mysaly, Brıtan halqynyń 5 qundylyǵy bar, olar – zańnyń ústemdigi, demokratııa, jeke bas bostandyǵy, ózara qurmet, tózimdilik. Mektep baǵdarlamasyna engizilgen bul qundylyqtar balalar kitaptarynda da beınelengen. Sıngapýrda 5 ortaq qundylyq, Birikken Arab Ámirlikterinde adamgershilik tárbıesiniń tórt tiregi bekitilgen.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tarıhı Saraıshyq óńirinde ótken Ulttyq quryltaıda qoǵamdy, ásirese jas býyndy sapalandyratyn qundylyqtardy atap kórsetti. Qoǵam muny jaqsy qabyldady. Qundylyqtardy bala boıynda mektep kezinen sińirý úshin tıisti aqparattyq jumys júrgizý kerek.
Álbette, qundylyqtar tizbesi ǵylymı oryndar, qoǵamdyq ınstıtýttar tarapynan keńinen baıyptalady dep esepteımiz. Qalaı degende de ol bala ómiriniń aınymas temirqazyǵy, týra joldan taımaýyna baǵdar bola alady.
Dınara ZÁKIEVA,
Bala quqyqtary jónindegi ýákil
