– Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, jurtshylyqtyń pikirine qulaq asatyn, halyqtyń kókeıindegi oıdy dóp basyp, qıyn túıinniń kúrmeýin sheshýge umtylatyn polısııa neǵurlym tabysty jumys istemek. О́ńirde bul tarapta qandaı ózgerister bar?
– Biz úshin halyqtyń pikirin bilý – óte mańyzdy. Qoǵammen etene jaqyn jumys isteýdiń aıryqsha mańyzdylyǵyn eskere otyryp, apta saıyn jeke qabyldaý ótkizemin. Aýmaqtyq bólimshelerde de azamattardy qabyldaımyn. Osy arada óńirdegi kez kelgen azamattyń departament bastyǵyna da, aýmaqtyq bólimshelerdiń basshylaryna da jeke qabyldaýǵa kele alatyndyǵyn ekpin túsirip aıta ketýge bolady. Departamenttiń basshylyq quramynan basqa, ákimshilik ýchaskelerde ınspektorlar qyzmet etedi. Olar da halyqpen etene jaqyndasyp, tıimdi jumys istep keledi. Senim telefony da – tıimdi baılanys ótkizetin tásil. Qoldanystaǵy zańnamada quqyq tártibin qamtamasyz etýge járdemdesýge nıet bildirgen azamattardy polısııanyń erikti kómekshileri qataryna qabyldaý kózdelgenin de aıta ketý kerek. Búginde olardyń jalpy sany 500-den asady. Bul – eń aldymen arly azamattyqtyń, elge, qoǵamǵa jany ashý seziminiń joǵary ekendigin kórsetetin jaı.
– Jalpy, eriktiler qyzmeti týraly sál taratyp aıta ketseńiz.
– Eriktiler uıymdarynyń árqıly sebeppen joǵalyp ketken azamattardy izdeýge tıgizetin qolǵabysyn erekshe atap ótýge bolady. Biz qazir óńirdegi barlyq eriktiler ortalyǵymen yntymaqty jumys isteımiz. Áleýmettik jeliler men ınternet resýrstardyń múmkindigi de ushan-teńiz. Oblys eriktileri bul múmkindikti jaqsy paıdalanady. Joǵalǵan adam týraly málimetterdi qas qaǵym sáttiń ishinde keńinen taratyp, kópshilikti qulaqtandyrýǵa bolady. Mańyzdy aqparat bolatyn bolsa, ol jaıynda eriktiler polısııa qyzmetkerlerine jedel habar bere alady. Izdeýge baılanysty birlesken is-sharalardyń mundaı tájirıbesi qashanda oń nátıje beredi. Biz búgin áleýmettik jeli arqyly halyqpen baılanysty jetildire túsýdemiz, jelilerde 44 myńnan astam jazylýshy bar.
О́tken jyly birlesken kúsh-jigerdiń arqasynda qylmystyq quqyqbuzýshylyqtyń sany aıta qalarlyqtaı qysqardy. Máselen, aýyr qylmys sanatyndaǵy oqıǵalar 9 paıyzǵa tómendedi, kisi óltirý – 21,2, zorlaý – 33,3, qaraqshylyq shabýyldar – 75, buzaqylyq oqıǵalar 36,7 paıyzǵa azaıdy. Aldyn alý sharalaryn utymdy uıymdastyrýdyń arqasynda múliktik qylmystardyń deńgeıi tómendedi. Máselen, urlyq – 22,9, páter tonaý – 24,7, mal urlyǵy 9,2 paıyzǵa azaıdy.
О́tken jyldyń qarasha aıynan bastap oblys ortalyǵynda quqyqqa qaıshy árekettermen tótenshe jaǵdaılar týyndaǵan jaǵdaıda polısııa qyzmetkerlerin shuǵyl shaqyrýǵa arnalǵan 10 «SOS» kesheni paıdalanýǵa berildi. Azamattar osy qurylǵynyń batyrmasyn basqan kezde jedel basqarý ortalyǵynyń polısııa qyzmetkerimen lezde baılanysqa túsýge múmkindigi bar. Polısııa departamenti álemdik ozyq tehnologııalardy óz qyzmetine múmkindiginshe molynan engizip keledi. Kiriktirilgen beınekameranyń kómegimen beınejazbaǵa túsirý qamtamasyz etiledi. Barlyq derek júıemen avtomatty túrde bekitiledi. Mundaı jańashyldyq azamattardyń kez kelgen ótinishterine ýaqtyly den qoıyp, tıisti shara qabyldaýǵa múmkindik berip otyr. Jergilikti atqarýshy organdardyń qoldaýymen únemi jetildirilip kele jatqan beınebaqylaý júıesi tıimdi ekendigin dáleldep keledi. Oblys aýmaǵynda 59 myńǵa jýyq beınebaqylaý kamerasy bar. Onyń ishinde polısııa departamenti men ózge operatorlardyń esebinde turǵan 12 myńnan astam kamera bar. 2023 jyly jedel basqarý ortalyqtaryna jáne qalalyq, aýdandyq polısııa qyzmetkerleriniń kezekshi bólimderine 1453 kamera qoıyldy. Oblys ortalyǵynda qosymsha 10 kamera ornatylyp, 20-sy jańartyldy. Aýdandarda da birshama jumys atqarylyp jatyr. О́tken jyly jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, Zerendi jáne Astrahan aýdandarynda 5 kóshe kamerasy, Shortandy kentinde 7 kamera ornatyldy. Jibek joly aýlynda 97 beınebaqylaý kamerasy jumys isteıdi.
Ákimshilik is júrgizýdiń barlyq úderisi de elektrondyq formatqa aýystyryldy. Qylmystyq ister elektrondyq formatta tergeledi. Bul jańalyq tergeý merzimine oń áser etedi ári polısııa qyzmetkerleriniń jumysyn jeńildetedi. Barlyq ýchaskelik polısııa ınspektorlary, ıývenaldy jáne patrýldik polısııanyń saptyq bólimsheleriniń qyzmetkerleri planshetpen júz paıyz qamtamasyz etilgen. Qazir jol qaýipsizdigi erejelerin buzý oqıǵalaryn anyqtaý jáne aldyn alýda tirkeýdiń «Avtoýragan», «Ekin Patrol» júıelerin qoldanamyz.
Jol-kólik oqıǵalarynyń 10,1 paıyz tómendegenine qaramastan, kúre joldaǵy qasiret azaımaı otyr. О́tken jyly 587 jol-kólik oqıǵasy tirkeldi. Onyń 286-sy oblystyń eldi mekenderinde, 223-i respýblıkalyq jáne oblystyq mańyzdaǵy jol boıynda boldy. Mundaı oqıǵalardyń árqaısysy qoǵamdy alańdatatyny sózsiz. Biz jol-kólik oqıǵalarynyń sebepterin muqııat taldadyq. Aldaǵy ýaqytta jaǵdaıdy birshama jaqsartatyn bastamalardy ázirlep, qoldanysqa engize bastadyq. Tirkelgen oqıǵalardy muqııat taldaǵan kezde oqys jaǵdaılardyń negizinen júrgizýshilerdiń kinásinen bolatyndyǵy anyqtalyp otyr. Taldap qaraıtyn bolsaq, eń aldymen, jyldamdyqty shekten tys arttyrý. Mundaı oqıǵalar 198 ret qaıtalanǵan. Sondaı-aq jaıaý júrginshiler, qarsy jolaqqa shyǵyp ketý, kólik júrgizýshileriniń sharshaýy sebep bolady. Qaýipsizdik sharalaryn kúsheıtý maqsatynda jol ústindegi jyldamdyqty baqylaý úshin 57 avtomatty júıe jumys istep tur. Onyń ishinde ekeýi – «Ekin Patrol» jyljymaly kesheni. О́tken jyly panoramalyq beınetirkeýi bar arnaıy jyljymaly aqparattyq, baǵdarlamalyq eki keshen satyp alyndy. Jaıaý júrginshiler, balalardyń qatysýymen bolatyn jol-kólik oqıǵalaryn azaıtý úshin 32 jaıaý júrginshiler ótkeli, 96 maket, qyzyl-kók tústi 126 strob shamy jáne rettelmegen jaıaý júrginshiler ótkelderinde 12 proeksııalyq jaraqtandyrý jabdyqtaldy.
– Nursultan Maratuly, keıingi ýaqytta otbasylyq zorlyq-zombylyq órship ketkeni belgili. Keıbir turmystyq qylmystar da osyndaı jaǵdaılarǵa baılanysty týyndaıdy. Bul tarapta qandaı naqty jumystar atqarylyp jatyr?
– Eń aldymen shaǵym túsken árbir otbasy erekshe baqylaýǵa alynatynyn, keıin jaǵdaıdyń aq-qarasy anyqtalǵan soń, qatań sharalar qabyldanatynyn atap aıtqym keledi. 2023 jyly 3700-den astam uıǵarym shyǵarylyp, 1148 ret erekshe talap qoıyldy. Janjalǵa beıim otbasylarmen jumys isteýge erekshe nazar aýdaramyz. Qazir esepte 632 qolaısyz otbasy bar. Mundaı otbasylarda 800-den astam bala tárbıelenedi. Máseleniń eń túıindi jeri de osy. Qazaqta «uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» deıdi. Kúndelikti kórgenderi ata-ananyń kıkiljińi bolsa, jas urpaq qandaı tárbıe almaq? Ýchaskelik ınspektorlar mundaı otbasylardyń turǵylyqty jeri boıynsha tııanaqty jumys júrgizedi.
– Keıingi jyldary qylmys túrleriniń statıstıkasy ózgergen tárizdi.
– Keıingi bes jylda qylmystyń eń kóp taraǵan túri – bireýdiń múlkin urlaý bolsa, keıingi eki jylda ınternet resýrstary men mobıldik qosymshalar arqyly jasalatyn alaıaqtyq kúrt kóbeıdi. О́tken jyly ınternettegi alaıaqtyqtyń ósýi 46,7 paıyzdy qurady. Burnaǵy jyly 764 oqıǵa oryn alsa, ótken jyly 1121 alaıaqtyq oqıǵasy tirkeldi. Olar negizinen – ınternet nemese uıaly baılanys arqyly ártúrli taýarlar men qyzmetterdi satý, sondaı-aq onlaın nesıeleý arqyly jasalatyn qylmystar. Polısııa qyzmetkerleri, árıne, qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. 100 ınternettegi alaıaqtyq qylmys ashylyp, 90 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Máselen, Kókshetaý qalasynda 6 dropper ustaldy. Olar basshylarynyń nusqaýy boıynsha jol-kólik oqıǵasy boldy dep týystarynan qarajat talap etken. Jalpy shyǵyny – 24 mıllıon teńge. Kúni búginge deıin eki qylmysker ustalyp, úsh adam sotqa tartyldy. Mundaı qylmystarmen kúresý úshin «Kıberpol» soqqy-nysanaly toby quryldy. Onyń quramynda IT salasynyń bilikti amandary da bar. Halyqty kıberqylmys jasaýdyń zamanaýı tásilderi týraly aqparattandyrý maqsatynda BAQ, áleýmettik jelilerde túsindirý jumystary júrgiziledi. Zańsyz mazmundy aqparattardy buǵattaý qolǵa alynǵan. Mundaı qylmystyń aldyn alý sharasynyń bir parasy – bank klıentteri, bank kartalary jáne mobıldi qosymshalardy paıdalanýshylardy saqtandyrý. Azamattardyń ótinishterine jedel den qoıýdyń arqasynda ınternettegi alaıaqtardy ýaqytynda zalalsyzdandyrýǵa jáne sol arqyly kópepızodty qylmystardyń jolyn kesýge qol jetkizip otyrmyz.
– Endigi bir saýal esirtki kanaldarynyń jolyn kesý tóńireginde. Ǵasyr qasiretiniń qoǵamǵa tónip kelgen qara túnegin qalaı seıiltemiz?
– Osydan birneshe jyl buryn aýyr esirtkilerdi jetkizetin joldardy japsaq, qazir ádettegi satýshy men satyp alýshy shemasynyń ornyna jańa tásilder paıda boldy. Esirtki satýshylardyń aıla-sharǵysy, ádisteri de ózgerdi. Áıtse de, qoǵamnyń kózqarasy úmit otyn tutandyrady. «Fenıks», «О́mir», «О́mir joly» eriktiler qozǵalystary men el erteńine beıjaı qaramaıtyn azamattar zor kómek kórsetip otyr. Demikken derttiń delebesin dúıim jurt bolyp jumyla aýyzdyqtaǵanda ǵana basyp, alapat keseldiń aldyn ala alamyz. Qazirgi kúni sıntetıkalyq esirtkiniń jolyn kesý baǵytynda birqatar shara qolǵa alynyp jatyr. 2023 jyly 251 qylmystyq quqyqbuzýshylyq anyqtaldy. Zańsyz aınalymnan 217 kılodan astam esirtki zaty tárkilendi.
Endigi bir aıta ketetin másele – kadr daıarlaý isi, biz jas polısııa qyzmetkerlerin tárbıeleýge erekshe nazar aýdaramyz. Olardyń kásibı sheberligi ǵana emes, adamgershilik ajary, kisilik kelbeti de eskeriledi. Departamenttegi tálimgerlik ınstıtýty jandanyp keledi. Aǵa býynnyń ónegeli ómir joly jolsilter temirqazyq ispetti. Aldyńǵy tolqyn aǵalardyń, aqsaqaldardyń kómegi zor. Túptep kelgende polısııa qyzmetkerleri elmen birge qoıan-qoltyq jumys istegende ǵana aldymyzǵa qoıǵan mindet júgin erkin eńseremiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
