Arǵy qazaq pen bergi qazaq, qaısar qazaq pen jomart qazaq adamzat balasynyń tarıhyndaǵy uly oqıǵalardyń kýási ǵana emes, olardyń týyndaýyna tikeleı sebepshi boldy. Mysaly, Túrki álemine iri ózgeris ákelgen Tumar patshaıym, Attıla, Shyńǵys han, Ámir Temir jáne osy kıeli topyraqtan shyqqan Sultan Beıbarys – báriniń tarıhymyzda orny bar.
HH ǵasyrda da biz túrli qıyndyqty bastan keshtik. Sonyń biri – Ekinshi dúnıejúzilik soǵys. Jahandaǵy barlyq ultty joıyp, ózderiniń arıılik ústemdigin, nasıstik ıdeologııasyn ornatý úshin álemge soǵys ashqan fashısterge qarsy atalarymyz qasqaıyp turdy. Aǵa urpaq úshin de, biz úshin de ol qandy shaıqas – fashızmge qarsy soǵys boldy. Bul rette qatygez jaýdy qaıtaramyz dep sheıit ketkender baǵalaýsyz qalmaýy qajet.
Biraq búgingi qoǵamda Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń tarıhymen tanyspaǵan, sanasy ýlanǵan baz bireýler qaharman-maıdangerlerdiń naǵyz erligin joqqa shyǵarǵysy keledi. Nemis halqy men nemis fashısteri – eki bólek uǵym. Gete men Gıtlerdi, Geıne men Gebbelsti shatastyrmaý kerek. Eger jańsaq pikirlerge jol bersek, bul tarıhymyzǵa jasalǵan qııanat, batyrlardyń rýhyna degen qurmetsizdik bolady. Sonda fashısterdi joıýda janqııarlyqpen arpalysqan Tólegen Toqtarov, batyr qyzdarymyz Álııa men Mánshúk, otqa oranǵan ushaǵymen jaý eshelonyn taran jasaǵan Núrken Ábdirov, bir urysta 7 DZOT jáne júzdegen basqynshyny joıǵan Isataı Súıeýbaev, Máskeýdi qorǵaý úshin Vermahtyń 18 tankisin tas-talqan etken panfılovshylardyń erligi qaıda qaldy?
Bul – Otandy qorǵaý jolynda janyn pıda etken adal azamattardyń naǵyz qaharmandyǵy, asqan erligi. Osynaý qandy soǵys sol jyldary elimizdiń árbir otbasyna qasiret pen qaıǵy ákeldi. Adamzat órkenıetinde zardaby jóninen buryn-sońdy bolmaǵan, mıllıondaǵan adamnyń ómirin jalmaǵan, taǵdyryn talqan etken Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna keler jyly 80 jyl tolady. Bul mańyzdy datanyń bizge de tikeleı qatysy bar.
Elimiz bul qasiretti soǵystan tys qalǵan joq. Soǵys bastalar aldynda Qyzyl ásker qatarynda 178 myń Qazaqstan bolǵan eken, al soǵys kezinde áskerge 1 mıllıon 200 myńdaı azamatymyz shaqyryldy. Onyń 600 myńnan astamy urys dalasynda qaldy, qanshama maıdanger múgedek bolyp oraldy.
Keńes odaǵy Qorǵanys mınıstrliginiń málimetinshe, 271 myńdaı (271 503) Qazaqstan azamaty iz-túzsiz joǵalyp ketken. Surapyl soǵysta keńes áskeriniń 7 mıllıondaı jaýyngeri tutqynǵa túsken. Al onyń ishinde jerlesterimizdiń qansha ekeni áli tolyq anyqtalmaǵan. Bul baǵytta Prezıdent arhıvi zertteý jumysyn bastaǵan bolatyn. Nátıje bar, biraq áli de jetkiliksiz.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan otandastarymyzdyń taǵdyry týraly senimdi aqparatty alatyn Ulttyq sıfrlyq platforma, ıaǵnı tolyq elektrondyq derekqor áli kúnge deıin jasaqtalmaǵan. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, maıdanger ata-babasyn izdeýshi urpaqtyń sany 2 mıllıonnan asady eken. Qazirgi tańda Qazaqstan azamattary, tarıhshylary jáne shejireshileri maıdangerlerdi izdeý úshin reseılik elektrondyq derekqorlardy paıdalanady. Biraq bulardyń ishindegi mıllıondaǵan qujattan otandastarymyz týraly derekterdi tabý óte qıyn.
Taǵy bir másele, maıdangerlerge qatysty negizgi qujattar men derekter Reseıdiń muraǵattarynda. Onda Qazaqstan Respýblıkasynyń jergilikti muraǵattary men qorǵanys departamentterinde saqtalǵan ofıserler men jaýyngerlerdiń bastapqy shaqyrý derekteri joq. Búgini tańda soǵysqa qatysty muraǵattardaǵy qujattar ábden tozǵan. Reseı tarapy maıdangerleriniń málimetterin sıfrlandyrýdy bastap ketti. Mysaly, «Memorıal» qoǵamdyq málimetter qory jumysyn 2003 jyldan beri júrgizip keledi.
Al biz bul jumysty memlekettik deńgeıde júıeli túrde áli qolǵa alǵan joqpyz. Bul jumystarmen tek úkimettik emes uıymdar jáne jekelegen otanshyl azamattar ǵana aınalysyp júr. Mysaly, «Atamnyń amanaty» qoǵamdyq uıymynyń arqasynda Qazaqstannyń 1500 jaýyngeriniń jerlengen jeri, maıdandaǵy taǵdyry, jaýyngerlik joly anyqtalǵan. Solardyń 12-siniń súıegi elde qaıta jerlendi. Bul qoǵamdyq uıym aı saıyn iz-túzsiz joǵalyp ketken ofıser men jaýyngerlerdiń deregin aǵaıyn-týǵanyna taýyp berip otyr.
Búginde memleketimizdiń beıbit ómir súrip, berekeli tirshilik keship jatqany Otan úshin ot keship, týǵan jeriniń bir ýys topyraǵy buıyrmaı, jat jerde qalǵan jáne elge jeńispen oralǵan maıdangerlerdiń arqasy emes pe? Endeshe, umytylǵandy jańǵyrtatyn, joǵaltqandy izdeıtin ýaqyt keldi.
Surapyl soǵysqa qatysqan barsha jaýyngerdiń qaharmandyǵyn máńgi este qaldyrý, jastarymyzdy otansúıgishtikke, tarıhymyzdy qurmetteýge baýlý – maıdangerler aldyndaǵy qasıetti paryzymyz. Bul memlekettiń mańyzdy jáne júıeli túrde aınalysyp, oǵan jan-jaqty qoldaý kórsetetin jobasy bolýy qajet. Sondyqtan soǵysqa qatysqan barlyq maıdanger týraly ǵylymı zertteý jumysyn júıeli túrde júrgizýdi qaıta jańǵyrtý kerek. Elimizdegi, shetelderdegi jaýyngerlerdiń qujatyn, deregin izdestirip, sıfrlandyryp, arnaıy Ulttyq portal jasaýymyz qajet. Bul jumystarǵa tájirıbesi bar qoǵamdyq uıymdardy tartyp, qarjylandyrý máselesin bıýdjetke ǵana artpaı, «Qazaqstan halqyna», «Samuryq-Qazyna» qorlary arqyly iske asyrý kerek. Sondaı-aq Prezıdent ákimshiligi janynan arnaıy memlekettik komıssııa qurýdy usynamyn jáne bul komıssııa sońǵy jaýyngerdi taýyp alǵansha jumys istegeni durys.
Batyr Baýyrjan Momyshulynyń: «Ádildikti moıyndaý – adal kisiniń isi», degen naqyl sózin jadymyzdan shyǵarmaıyq. Adaldyqtyń belgisi – tarıhymyzǵa, ótkenimizge degen qurmet. Osy isti birge abyroımen atqaraıyq.
Edil JAŃBYRShIN,
Májilis depýtaty
