- Abaı aǵa, áńgimeńizdi qazaq joqshysynyń Naýryzdyń shyǵý tarıhy týraly jazǵanynan bastasańyz?
- Máshhúr atamyz: «Bala kezde jarapanshy shaldardyń «Nuh paıǵambar daraqtan keme pishken, Ol kemeniń taqtaıyn tyshqan tesken», dep aıtatynyn estidik, «qulaq estigendi kóz bir kórmek». Jarapanshy shal aıtty dep, topan sý bolǵanyna nanyp turǵanym joq, óz kózim kórgen nárseden tanyǵanymdy bildirip aıtyp turmyn. Taý bitkennen qyryq kez asqan topan sý bolǵandyǵyn: jer aıtyp tur, sý aıtyp tur, taý-tas aıtyp tur: Jerdiń aıtqandyǵy – talaı jerde sýdyń eriksiz aıdaýymen úıilip, jıylyp, tóbe-tóbe bolyp qalǵan qumdar: Qyzyldyń qumy, Qara qum, Jeti qońyrdyń qumy, atalǵan», dep jazady.
«Nuh, Naýryz tarıhy» dep atalatyn sol eńbeginde topan sýdyń bolǵandyǵyna kóptegen dáleldi mysaldar keltiredi. Sol mysaldardyń birin ǵana aıtyp otyrmyn.
Topan sý bitip jańa tirshilik bastalǵan. Nuh paıǵambardyń tuńǵyshy – «Sam» degen balasy. Ǵajam sol Samnyń urpaǵy.
«Osy Ǵajam jurty juldyz esebin ustap: «Birinshi hamale – jyl basy» dep meıram qylyp ustap qalǵan. Munyń ustap qalǵan kúni chıslo esebimen marttyń toǵyzyna dál kelip, qys pen jazdyń aýdarys, tóńkerisine tupa-týra, dálme-dál shyqqan. Muny bizdiń qazaq: «Buhar esebi», deıdi. Bul esepten bizdiń qazaq jurty orysqa qaraǵansha, aýmaı, jańylmaı ustap kelgen», deıdi Máshhúr-Júsip Kópeıuly.
- Jańa jyldy merekeleýdi naýryz aıynda bastaǵan sol kóne zamandarda jańa jyl bastalǵanyn nendeı belgiler arqyly bildi eken?
- Atamyzdyń eńbeginen bir qyzyq derekti aıtaıyn. Jańa jyldyń kelgen sátin jandyda balyq biledi, deıdi shejireshi: «Naýryzda toı qylatyn jurttyń patshalary tiri balyqty kóp qylyp ustatyp alyp, bir kársen sýǵa salyp, kóptiń alqasyna qoıdyrady. Otyrǵan kóp áleýmet sol balyqqa kózderin tigip qarap otyrady. Bir mezgilde balyq bitken biri qalmaı tep-tegis shalqasynan jata qalady. Qaryndary jarqyrap, lezde balyq aýnaǵan jaǵynan ekinshi jaǵyna qaraı aýnap túsedi. Sonan soń patshalar: «Eski jyl shyqty, jańa jyl keldi!», dep baraban soqtyrady eken. «Jańa jyl toıy!» dep, segiz kún udaıymen qol astyna qaraǵan jurtqa tamasha toı beredi eken. Osylaısha, Jańa jyl kelgendigin balyq arqyly bilip, belgileıtin bolǵan.
- Halqymyzdyń «Naýryzdama» dástúri jóninde jáne Naýryzdaǵy bata týraly toqtalsańyz?
- Etnograf atamyz: «Tólebaı balasy Edige bı Baıanaýyldan júz kisi bolyp atqa minip, Myrzaqul balasy Sátı myrzaǵa «naýryzdama qyldyramyn» dep jolǵa shyqty deıdi. Barsa, Sátı myrza úıinde joq, qansonar bolǵan soń, búrkit alyp, shyǵyp ketken eken. «Meni joqtatpa» dep Baıaý esimdi báıbishesine tapsyryp ketken. «Siz bir jaqtan bir jaqqa bara jatqan jolaýshy emessiz. Segiz kún qylmaǵan soń, naýryzdamanyń ne sándigi bar», dep Baıaý báıbishe «as ta tók» etip, bir kúnin bir kúninen asyra beripti. Sátı myrza naýryzdamanyń ústine kelip qalypty. «Bul naýryzdama Baıaýdiki boldy, onikine ortaqtaspaımyn», dep Sátı myrza Edige bıdiń ózine túıe bastatqan toǵyz, onan keıingisiniń birine túıe, birine at bergen, júz kisiden bir kisini qur qoıǵan joq, eń aıaǵy atshylarǵa bir-bir matadan úlestiripti», dep jazady.
Júz kisimen eline qaıtyp kele jatqanda «Osy qylyqty Sátı myrza Janqozynyń jalpaq kedeıin esinen qalǵysyz bir qylaıyn dep qyldy», degen Edige bı shart júginip otyra qalyp: «O, Qudaı, halqymdy, jurtymdy ózimniń tusymda baı qylmasań da, balam Shońnyń tusynda baı qyl!», dep bata qylǵan eken.
Sol batasy qabyl bolyp, Shońnyń tusynda «Janqozynyń jalpaq baıy» degen sóz qalǵan, ıaǵnı, Janqozy rýynyń kóbi dáýletti bolǵan. Shoń bıdiń tusynda Janqozyǵa bir jaılaýda júz otaý túsipti.
Qazaq folklorshysy Máshhúr-Júsip qaı jerde ataqty asqan baı bar bolsa, naýryzdamany sol baıǵa qyldyratuǵyn dástúr bolǵandyǵyn, Tóle bılerdiń zamanynda naýryzdamanyń qadir-quny astan, toıdan ilgeri bolǵandyǵyn jazǵan. «Mine sondaı jaqsy kúnde tasyp ketip alǵan dýa Shorman shyǵyp, Musa shyǵyp, baılyq, beklik talasa qosa shyǵyp, Súıindikke uıytqy bolyp tur, deıdi. Atasyna, babasyna tıgen dýa: «Qudaı bergen dáýletin tepkilese ketpesin, degen osy eken. Ońǵan, ilgeri basqan bireýdi: «Shirkin atasyna, babasyna dýa tıgen tuqym ǵoı (bul jerde «dýa» sózi – bata degen maǵynada), dep jazǵan Máshhúr atamyz naýryzda bata qabyl bolatynyn aıtyp otyr.
Atamyzdyń jazýynsha, qazaqtyń qazaq bolǵanda, ózine arnalǵan, sybaǵasyna tıgen jalǵyz meıramy – naýryzdama. Ol kúni qojalarǵa oqytatuǵyn, naýryzǵa arnalǵan «Saldama» degen kitap jáne sózge sheshen shaldardyń batasy bolady eken. Qoja kitap oqyǵanda, shaldar bata qylǵanda, jurt jylap, shýlap: «Ámın», dep otyrady. Sonan soń olardyń aıtqany kelip, halyq, jurt ilgeri basyp, maly da ósip, basy da ósip berekeli bolady.
«Qazaqta «Naýryz» degen kisi aty bolǵan. Kelin-kepshikter ataı almaı «Uly kún», «Ulystyń uly kúni» dep ketken. «Eldi, jurtty ońǵa bastaımyn, mal-basy ósýińe tileýles bolamyn!», deýshiler osy Naýryzdy qurmettep: «Ulystyń uly kúni» atandyryp, toı-tamasha qyldyrýǵa tyrysýy kerek», deıdi qazaq ǵulamasy.
- Qazirgi ýaqytta Naýryzdy laıyqty toılap júrmiz be?
- Bir ańyz aıtaıyn, b.z.d. 12-11 myńjyldyqta Nuh paıǵambardyń kemesi Qazyǵurt taýyna toqtaǵan. Jer betinde jalpy sany 3 myńdaı etnos bolsa, sonyń tórteýi ǵana «Nuh paıǵamdardyń kemesi toqtaǵan jer» dep óz jerindegi taýdy kórsetedi eken. Nuh paıǵambardyń kemesi toqtady dep, evreıler – Sıon taýyn, armıandar – Ararat taýyn, arabtar – Júdi (Jıdda) taýyn ataıdy. Tórtinshi halyq – qazaqtar, biz – Qazyǵurtty kórsetemiz.
Bul degenimiz – ultymyzdy álemge tanytýǵa qajetti sımvoldyń biri emes pe?! О́ıtkeni, kúlli ulttar Nuh paıǵambardyń áńgimesin biledi, bári sodan taradyq dep esepteıdi. Al endi Nuh paıǵambardyń kemesi qazaq jerinde, Qazyǵurtta bolǵanyn kóbi bile bermeıdi. Qazirgi ýaqytta Jambyl Artyqbaev jáne taǵy basqa tarıhshylar, etnograftar: «Naýryz toıyn Qazyǵurttan bastaý kerek», degen óte oryndy pikir aıtyp júr.
«Naýryzǵa daıyndyqty erterek bastaý kerek. Keminde bir aı buryn bastalýy kerek. Máshhúr-Júsip Kópeıuly jazyp ketken derekter bar: erte ýaqytta báıbisheler jazdygúni qaryn-qaryn maı jınap, jent, qurt jınap «Naýryzda ashamyn» dep yrym qylady eken. Naýryzǵa deıin jenti tas qaıraqtaı bolyp qatyp jatady. Qystygúni balalar men nemereler «Apa, jent bershi» dep surasa, «Aınalaıyn, Naýryzǵa deıin shydaı tur. Naýryzda «Samarqannyń kók tasy jibigende» bizdiń jentimiz de jibıdi. Sol kezde jermiz, qarynǵa qoldy salarmyz», dep yntyqtyryp otyrady eken. Bul yntyqtyrýdyń, Naýryzdy kúttirýdiń astarynda oǵan degen qurmet jatyr», degen tarıhshy Jambyl Artyqbaev: «Kórisý kúninen keıin 22 naýryzda Qazyǵurtta alaman jasap, barsha qazaq bas qossaq, úlken as bersek, nur ústine nur bolar edi. Naýryzdyń qazirgi toılanýyna kóńilim tolmaıdy. Naýryz – birneshe myń jyldyq tarıhy bar qasıetti meıram retinde laıyqty deńgeıde toılanbaı keledi», deıdi. Naýryzdy toılaý týraly meniń oıym da osy pikirmen mazmundas.
