Biz de es bilgeli sol Baıǵanın aýdanynyń Jarly aýylynda turdyq. Sol aýyldy óz qoldarymen quryp, aıaǵyna turǵyzǵan taýǵa bergisiz nebir tulǵalar ótkenin kózimizben kórdik.
«Qasynda júrgennen soń kúnde kórip,
Taýlardyń bıiktigi baıqalmaıdy...»
degendeı sol aǵalardyń qolymen aýyl men aýdanymyz gúldendi. Gúldengen aýdandar men oblystardyń arqasynda elimiz órkendep, erkindigine qol jetkizdi. Kóz aldymyzda eldiń júgin arqalaı júrip tulǵalyq beıneleri somdalǵan sol juldyzdy shoǵyrdyń biregeıi Tólebaev Qaldybaı kókemiz edi.
Aǵaıyn-týysty bylaı qoıǵanda aýyldastardyń ózi túgeldeı derlik «Kóke» dep ketken aǵany alǵash tanyǵanymda, jeti jasta edim. Ol kisi bizdiń aýylda «partkom» qyzmetinde-tuǵyn.
Alǵashynda tikireıgen býryl shashtaryna qarap minezi tik adam ba dep oılap qalǵanym da ras. Tek amandasqan sátten-aq, «aınalaıynyn» tóge jónelgen, meıirimdi júzin kórgen soń oıym ózgerip sala bergen-di.
«Alys pen jaqyndy ıt pen bala biledi» demekshi, sol kúnnen bastap ózim de qalaı «kóke» dep ketkenimdi baıqamaı qalǵandaımyn. Eń qatty ashýlanǵanda ǵana sál-pál zil qosyp «Áı, bezobrazıe!» degennen beker boqtyǵy joq, bala kóńil qarııany qan keship kelgen adam dep eshkim oılamaıtyn. Kerisinshe, aýyldyń ańǵal, aq adal adamdary jaıynda áńgime aıtyla qalsa, kókemizdiń shopyry Batan aǵaı ekeýi kólikteriniń dońǵalaqtaryn qalaı qýǵandyǵyn aıtyp, syqylyqtap kúletinderi bar-tyn.
Birde aýdandaǵy kezekti jınalystan qaıtqan kókemiz temekisiniń tuqylyn tastaýǵa ÝAZ kóliginiń terezesin asha bere jandarynan zýyldap ótip bara jatqan dońǵalaqqa kózi túsedi. Sodan shopyryna burylyp:
– Áı, Batan, myna bir jap-jańa dońǵalaq seniń mashınańa shaq keletin sııaqty, toqtap salyp ala qoıshy, deıdi emes pe?
Jandarynan zý ete qalǵan dońǵalaqty qulaǵan jerine deıin qýyp baryp tejegishin basyp qalǵanda úsh aıaqpen zyrǵyp kele jatqan mashına da bir jaǵyna qaraı shońqııa qalypty desedi. Túsip qarasa, qýalap júrgenderi óz mashınalarynyń dońǵalaǵy eken. Ekeýi al kep kúlsin. Sodan: «Bizdiń óz dońǵalaǵymyz eken ǵoı», degen qystyrma ázil de paıda bolǵan kezder bar-tuǵyn...
Men Qaldybaı kókemdi jaqsy tanýymnyń úsh sebebi bar. Birinshisi jáne eń bastysy kenje uly Bekzatpen on jyl bir klasta oqydyq. Ekinshisi, ákelerimiz qyzmettes boldy. Úshinshisi, Bekzattyń anasyn, Tájen apamyzdy meniń sheshem Qosaıdyń qyzy dep apa tutty. Jeti balanyń ortasyndaǵy eki túıir ul bolǵan soń ba, Bekzat anasyna qatty erkeleıtin. Bala kezinde tipti, «arqalap aparmasań mektepke barmaımyn» dep bopsalaıtyn da kezderi bar-tyn. Bekzattyń bizden kishiligi bolsa da, sol erkeliktiń arqasynda mektepke bir jyl buryn bardy, qatar oqydyq. Dos boldyq. Birge oınadyq. Ol kezderi bir-birimizdiń úıimizge qonyp qala salý degen de qalypty jaǵdaı edi.
Tájen apamyz da óte bir meıirimdi jan edi, jaryqtyq. Qyryq jasynda dúnıege ákelgen sút kenjesi Anaryn «Sorokovkam» dep erkeletetin. Marqum, ómirden erterek ketti. Táńiri syılaǵan on balanyń úsheýi jastaı shetinese de, qalǵan jeteýiniń jetilgenin kórip baryp baqıǵa ozdy.
Soǵystyń zardaby ma, kókemiz papırosty óte kóp tartatyn. Bir shaıdyń ústinde tórt-beseýin shegip, tóbesi alasalaý keletin toqal tamnyń ishin kók tútin qylyp otyratyn. Apamyz: «ekeýmiz shaı iship otyrǵan sátte úıge bireý-mireý kele qalsa kók tútinnen eshkim kórinbegesin «Kim bar-oý?!» dep dybystasa, kókeleriń «eńkeıseńshi» dep jaýap beretin» dep kúldiretin.
Ol kezde aýyldarda ot keship kelgen «tentek shaldar» az emes. Bir qyzyǵy, bul kisi olarǵa múldem uqsamaıdy. Omyraýy tolǵan aǵanyń soǵysqa qatysyp kelgenin mereke kúnderi ǵana orden men medaldarynan ajyratqandaı bolyp ańqııatynymyzdyń da sebebi sol edi.
1942 jyly týǵan aýyly Qarajarda mektep dırektory bolyp júrgen 18 jastaǵy bozbala óz erkimen soǵysqa attanady. Sodan Soltústik-Batys maıdanyndaǵy 235-atqyshtar dıvızııasynyń quramynda vzvod komandıriniń kómekshisi qyzmetin atqarǵan serjant 1943 jyly Kenıgsberg túbindegi shaıqasta ıyǵynan aýyr jaraqat alyp, gospıtalda emdelip shyqqan soń sapqa qaıta turady.
1945 jyly atyshýly Kýrlıandııa maıdanynda jaýdyń úlken kalıbrli pýlemetiniń oǵynan aıaǵynan aýyr jaralanyp taǵy da gospıtalǵa túsedi de, 1946 jyly elge múgedek bolyp oralady. Kelgen soń da neshe jyl jarasynyń orny jazylmaı, qany shylqyp syrtyna shyǵyp júretinin kózimen kórgender jyr ǵyp aıtatyn. Almatydan qys pen jazǵa arnaıy tapsyryspen jasalynyp keletin túrli protezderin balalyqpen qoraǵa alyp shyǵyp qyzyqtaıtynymyz da esimde.
Eki márte «Qyzyl juldyz», «I dárejeli Uly Otan soǵysy», II dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordenderimen, «Sovet odaǵynyń marshaly G.K.Jýkov», «Za otvagý» taǵy basqa kóptegen medalmen marapattalǵan.
Soǵystan soń Máskeýde Joǵary partııa mektebin («partshkol») támamdap, el ekonomıkasyn kóterý jolynda túrli sharýashylyq jumystarmen qatar «Sosıalıstik aýyl» jáne «Jańa ómir» aýdandyq gazetteriniń redaktory retinde jýrnalıstik, shyǵarmashylyq qabileti mol qajyrly qalamgerligin dáleldep, jýrnalıstıka salasynda da biraz qyzmet atqardy. Sol sebepti de 1959 jyldan KSRO Jýrnalıster odaǵynyń, keıinnen Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi bolǵan aýdanymyzda alǵashqylardyń biri edi.
Soǵystan keıin ábden turalaǵan el ekonomıkasyn kóterý soǵystyń ózinen jeńil bolǵan joq. Bul tusta da ot pen sýǵa shyńdalǵan «partııa jaýyngeri» sharýashylyqtyń qaı salasyna salsa da ózin kórsete bildi. Adal eńbek etti. Eńbegi eleýsiz de qalǵan joq. Kókemiz 1986 jyly eńbek demalysyna shyqqannan keıin de aýdannyń qoǵamdyq ómirinen qol úzbedi. Baıǵanın aýdandyq Ardagerler keńesiniń tóraǵasy, Baıǵanın aýdandyq Múgedekter qoǵamynyń tóraǵasy qyzmetterin atqardy. Aýdandyq partııa komıtetiniń múshesi, aýdandyq keńestiń depýtaty bolyp birneshe márte saılandy.
Beıbit maıdandaǵy eren eńbegi de eskerilip, aýyl sharýashylyǵyn, onyń ishinde astyq óndirisin damytýdaǵy eńbegi baǵalanyp «Tyń jerlerdi ıgergeni úshin», «Erlik eńbegi úshin» medaldarymen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Qurmet gramotasymen, «Komsomol ardageri» belgisimen, «Eńbek ardageri» medalimen, táýelsiz elimizdiń joǵary nagradalaryn alǵashqy alǵandardyń qatarynda «Eren eńbegi úshin» medaline de ıe boldy. Búkilodaqtyq sosıalıstik jarysta joǵary kórsetkishterge jetkeni úshin, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen, kóptegen mereıtoılyq medaldarmen marapattaldy.
Buǵanasy bekimeı jatyp eńbekke aralasyp, eliniń erteńi úshin eshteńeden tartynbaǵan jan soǵystan qalǵan jarqynshaǵymen alysyp, jartylaı jansyz aıaǵyn 54 jyl boıy súırete júrip, «Jarly» keńsharyn qurýshylardyń biri boldy. Adamnyń ala jibin attamady. Artynda osyndaı ónegeli iz qaldyryp, Qaldybaı kókemiz 1999 jyly dúnıeden ozdy.
Ol kezderi otbasymyzben birge Almatyǵa qonys aýdaryp, sonda ornyǵyp ta alǵan bolatynbyz. О́kinishke qaraı, sońǵy jyldary kóre almadym. Tek preferans oınaǵanda jurt daýlasyp jatsa, kók ala tútinniń ortasynda «Belomoryn» tistelegen qalpy kúlimdep otyratyn kókemizdiń bala kóńil beınesi jadymda osylaı saqtalypty.
«Jaqsynyń aty ólmeıdi» deýshi edi burynǵylar. Qaldekeńniń de aty umytylmasy sózsiz.
Jarly BAIǴANIN,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
