Oıý-órnek túrinde dáriptelip kele jatqan dástúrli keste óneri búgingi ýaqyt kóshine ileskende kásibı sıpat alyp, jańa talǵam turǵysynan damıtynyn ol shaqta eshkimniń boljaı qoımaǵany belgili. Eń ǵajaby, er adamnyń keste tikkenin de el áli estimegen edi. Toqsanynshy jyldary táýelsizdik uǵymymen birge talaı jańalyq tańyrqaı qabyldanatyn tusta keshegi qalyptasqan túsiniktiń bári kúl-talqan bolyp, zamanaýı ortanyń óz talaby enteleı ornyǵyp jatqanda, beıneleý óneri men keste ónerin úılesimdi damytýdy qolǵa alyp, jańa baǵyttyń izashary bolyp tanyla bastaǵan Zeınelhan Muhamedjannyń keste tigetin ónerin de atajurt ańtaryla qabyldady.
Zeınelhan Muhamedjan Mońǵolııada týyp-ósti. Jastyq shaǵy da sonda ótti. Kóz maıyn sarqa taýysyp, qolmen tikken keste óneriniń úlgileri keńestiń óndiriste toqylǵan arzanqol buıymdarymen almasyp, ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynan bastap-aq qazaq elinde qoldanystan qalyp, kómeski tarta bastaǵany esimizde. 2000 jyldardyń basyna deıin keste óneri kózden birjola ǵaıyp boldy desek te, shyndyqtan aýytqymaımyz. Joǵalýǵa shaq qalǵan bul ónerdiń nebir ǵajaıyp úlgileri qıyr jaılaǵan qandastar atamekenge qonys aýdarǵanda, shynaıy sheberlermen birge keldi. Tabıǵı tóltýma ónerdi turmystyq qajettilik retinde kúndelikti tirshilikte qoldanylatyny qarapaıym buıymdarynyń ózinen bilinip turatyn. Sharýadan qoly bosaı qalǵanda, jaǵalaı otyryp, ándetip keste tigetin anasy men ápekeleriniń janynda oınap júrip-aq qyzyldy-jasyldy jipterdiń geometrııalyq pishin qurap, qalaı órnek salatynyn Zeınelhan bala kúninen kórip ósti. Mektep bitirgennen keıin de ol Ulanbatyr qalasyndaǵy kórkemsýret ýchılıshesinde arnaıy bilim alyp, aldymen beıneleý óneriniń teorııasyn meńgerip shyqty. Keste tigý ónerin kásibı deńgeıde meńgerýdiń barlyq alǵysharty sol kezeńde qalyptasyp qoıǵan bolýy kerek, keıinirek den qoıǵanynda kóp qıyndyq týdyrǵan joq.
1986 jyly ol Mońǵolııa Sýretshiler odaǵynyń qoldaýymen Baıan-О́lgeı aımaǵynda sýretshi-bezendirýshi bolyp jumysqa qabyldanady. Osy jyly Mońǵolııa jas sýretshileriniń respýblıkalyq kórmesi ótip, ulttyq natıýrmort taqyrybyndaǵy jumysyn kórmege jiberedi. Kórmege qoıylǵan týyndylardy saraptaǵan orystyń belgili óner zertteýshisi Zeınelhannyń bul týyndysyn «erekshe jumys» dep baǵalap, Máskeýden shyǵatyn «Dekoratıvnoe ıskýsstvo» jýrnalynda maqtap, maqala jarııalaıdy. Alǵash kestelep tikken sol kartınasy qazir Mońǵolııanyń ulttyq mýzeıinde saqtaýly tur. Mundaı bıik baǵalaýdan keıin ár isti bir qolǵa alyp, izdenis jolynda júrgen Zeınelhan basqa tirliktiń bárin tastap, «óz jolymdy taptym» dep keste ónerimen shyndap shuǵyldanýdy qolǵa alady. «Osyny kásip etip kórsem qaıtedi?» degen oıyn kelinshegine aıtqanda, Gúljan da bul oıyn qup alyp, ishteı qadamynyń sátti bastalǵanyn tilep, erine túrlendirip keste tigýdiń nebir tehnıkasyn úıretedi. Ine ustap úırengen áıeldiń qolyndaı názik emes, alǵashynda kúrekteı qoldyń ıkemge kelýi ońaı bolmady. Aqyry jarynyń janynda saǵattap otyryp, túrli tústi jippen sıqyr jasaýdyń syryn meńgere bastaǵanda ǵana sanasynda tunyp turǵan oı-qııalyn dál osy biz keste arqyly beıneleı alatynyn, munyń ónerde ózindik oryn ıelenetin jańa baǵyt bolatynyn tolyq túısindi.
Kesteni bizben jáne jaı ınemen áshekeılep tigý barlyq halyqqa ortaq óner bolǵanymen, qazaqtyń ulttyq keste óneriniń túri de kóp, ádisi de ár alýan. Biz keste, shym keste, áredik keste, aıqas tigý, aıqush-uıqysh tigý, basyp tigý, qaıyp tigý sııaqty túrli tásili baıyrǵy zamannan beri bir jibi de qısaımastan, óz sán-kelbetin saqtap keledi. Z.Muhamedjannyń damytyp júrgeni – dóńgelek nemese tórtburyshty qalyptaǵy kergish aǵashqa kerilgen matanyń betine salynǵan oıý-órnek sýretti qýalap otyryp, qarmaqty bizben ótkermelep shalý arqyly kestelenetin biz keste. Alǵash keste ónerimen aınalysa bastaǵanda, ol baǵdar etip úırenetin, kóz salatyn, tájirıbe tolystyratyn eshnárse bolmady. Qınalsa da, bir jumysyn támamdap, ekinshisin qolǵa alyp, ony bastaǵanda aldyńǵy jumysta jibergen qateligin qaıtalamaýǵa tyrysyp, jumys ústinde úırene otyryp, qalyptasa bastady. Sýretshiniń kásibı aınalysýynyń arqasynda kesteleý óneriniń umytyla bastaǵan kóne órnekteri qaıta jańǵyrdy. Keste ónerin jetildirýdi qolǵa alǵaly Qazaqstan Qolónershiler odaǵynyń demeýimen ózi de oblys ortalyqtaryna baryp, sheberlik sabaǵyn uıymdastyryp, júzdegen shákirtti osy ónerge baýlyp keledi. Ulttyq qundylyqtar shómishten qaǵylyp, shetqaqpaı bolǵan ýaqytta olardyń bári kesteshi bolyp ketpes, biraq qaǵajý kórgen ónerdiń qatarǵa qaıta qosylyp, shyǵarmashylyqqa beıim jastardyń osy ónerge qyzyǵýynyń ózi – Zeınelhan eńbeginiń jemisi.
Sýretshiniń qoly, qııaly jáne júregi birge jumys istese ǵana tamasha dúnıe shyǵady. Boıaý ezgendeı, túrli jipti qosyp otyryp, kerekti tústi tańdap shyǵarý úshin shyǵarmashylyq sezimtaldyq kerek. Zeınelhannyń tigetin kestesi kıiz úıdiń ishinde ilýli turatyn tuskıizdiń órneginiń aıasynda desek qatelesemiz, bul balań órnekterden ol baıaǵyda-aq zamanaýı modern stılindegi maǵynasy kúrdeli, beıneleý óneriniń keń aýqymdy polotnolaryn kesteleýge kóshken. Beınelengen naqty personajdy bylaı ysyryp qoıyp, arǵy jaǵyndaǵy tańdalǵan jipter túsiniń gammasymen jıekke deıin kómkerilip jatqan jalpy kórinistiń ózi jeke shyǵarmashylyq týyndy sekildi kúshti áser beredi.
Keste óneriniń qıyndyǵy, adamnyń shydamy men sabyry shyńdalady. Jan dúnıesimen berilip, mahabbatpen jasaıtyn óner bolǵannan keıin barlyq qıyndyǵyna tózip keledi. Sondaı-aq keste tikkende boıaý men tústiń túpsiz tereń sıqyryna súńgı otyryp, bir mezet júreginiń shamyn jaǵyp, óz ishine úńilip, ońashadaǵy únsizdik patshalyǵynda ózimen-ózi syrlasady. Ideıa keıde shabytpen, keıde qajettilikten keledi. Keı jumystyń taqyryby oqystan týsa, áldekimniń qyzyqty áńgimesi de oıǵa túrtki bolyp, tolǵanysqa túsetin kezi joq emes. Sondaıda sonaý keńistikten buldyr-buldyr bir sıýjettiń jelisi eles berip, ýaqyt óte kele aıqyndala túsedi. Sol kezde qolyna qaryndash alyp, qııalyndaǵyny qaǵazǵa túsire bastaıdy. Sýretshi ortasha kartınalaryn jazýǵa kemi eki-úsh aı ýaqyt jumsalsa, eń úlken týyndysyn bir jylǵa jýyq toqyǵan kezi bolǵan. Asqan tózimdiliginiń arqasynda osy ýaqytqa deıin ol 300-ge jýyq týyndynyń avtory atandy.
Zeınelhan Muhamedjannyń ónerge kelgendegi asyl muraty – Táńiriniń qalaýymen túrki jurtyna mırasqa qalǵan uly dalanyń tarıhyn jyrlaý. О́zi de tarıhı Otanynan jyraqta, júregi saǵynysh pen muńǵa tolyp, ishki tolǵanysyn tabıǵattyń kúı-syrymen úılesimde ustaýdy úırengen Zeınelhan sýretshige kóshpeliler ómirinen qol úzbegen dala tynysy jaqyn. Dalanyń tósin solqyldata shapqan sáıgúliktermen birge baıtaqty kezip, jaýyny, borany bolyp qaıta oralady. Dástúr men tarıhty baılanystyrǵan bul saryn sýretshiniń «Kúltegin», «Tý ustaýshy», «Qobyz – ańyz», «Dala dúbiri», «Atameken», «Búrkitshi», «Uly dala» sekildi týyndylarynda tunyp tur. Sýretshi óz shyǵarmashylyǵynda qazaqtyń dástúrli tanymy men ańyz-ápsanaǵa kóbirek oryn bergendi jón kóredi. «Baqsy», «Ǵashyqtar», «Mýza», «Saıahat» syndy kartınalary burynǵy babalar ómirimen jalǵasqan rýhanı sabaqtastyqty beıneleıdi. Temir bizimen túrli tústi jipti súırep ákep, súırikteı etip sıýjet jasaıtyn avtor túr men tús, keskin men pishin, adam men ǵalam, ýaqyt pen máńgiliktiń mánin ózinshe túsindirýge tyrysady.
Qolóner – eshqashan ólmeıtin dúnıe. О́ner ári kásip kózine aınalǵan kesteli kartınalarǵa suranys qashan da joǵary. Maqsat úshin ter tókken adamǵa keńistiktiń jańa jıekteri ashyla beredi. Memleketaralyq mádenıet kúnderi, mádenı óner almasý, sýretshilerdiń birikken jáne jeke kórmesi, halyqaralyq óner festıvaldary, baıqaýlarǵa qatysý – ár sýretshiniń armany. Z.Muhamedjan da tanymdy keńeıtip, bilimin arttyratyn, ózgeniń jetistigimen tanysyp, óz múmkindigin saralaıtyn kórmelerdiń bel ortasynda kóp júrdi. Zeınelhannyń birtalaı týyndysy bıik ónerdiń baǵasyn biletin jeke kolleksıonerlerdiń qymbat qazynasyna aınalyp, álem memleketterine tarap ketti. Eń qymbat kartınasy Londondaǵy kórmede satyldy. Keıde týyndylary satylyp ketken soń, ishi qýys tartyp bosap qalǵandaı, kóńiline alań kirip, qınalatyny bar. Qaıtalap jasaǵysy kelip oqtalǵanymen, ol beker tirlik. Al keıde abstraksııa kartınalardyń naǵyz alýshysy tabylyp, shyǵarmasy shyn ónerdiń parqyn biletin parasatty adamnyń qolyna ótse, qyzyn jaqsy jerge uzatyp, kóńili jaı tapqan ákeniń kúıin keshkendeı, jany baıyz taýyp, júregine tynyshtyq ornap, olqy tartyp qalǵan keýdesin jańa ıdeıalarmen toltyrýdyń qamyna kirisedi.
Zeınelhan Muhamedjannyń esimi «Qazaqstannyń Rekordtar kitabyna» endi, ol – «Master klass – 2000» halyqaralyq óner festıvaliniń laýreaty, Tashkentte ótken «Bıenalle – 2001» halyqaralyq óner festıvaliniń dıplomaty, IýNESKO-nyń «Sapa belgisi» sertıfıkatynyń ıegeri. Ol Qazaqstannan ózge Germanııa, Shvesııa, Fransııa, Anglııa sekildi alys shetelder men О́zbekstan, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan bastaǵan postkeńestik elderde jeke kórmelerin ótkizdi. Ilgeride jaryq kórgen «Qazaq keste óneriniń tarıhy» atty shaǵyn kitapshasy aldaǵy ýaqytta mazmuny baıytylyp, úlken albom bolyp baspadan shyqqaly jatqany da kóńiline qýanysh uıalatady. Qyryq jylǵa jýyq serik etip kele jatqan sırekteý óner qyzy Botagózdiń de boıyna daryp, áke jolyn jalǵaǵany tuqym-tektiń zańdylyǵynan bolar. T.Júrgenov atyndaǵy ulttyq óner akademııasyndaǵy sándik-qoldanbaly óner fakýltetiniń túlegi Botagóz Zeınelhanqyzy tyrnaqaldy týyndylarymen-aq kelesheginen zor úmit kúttiretin keste óneriniń naǵyz maıtalmany bolatynyn dáleldep júr. Halyqaralyq «Shabyt» festıvalinde laýreat atanyp, Koreıada jeke kórmesin ótkizip, basqa baıqaýlardan da júldeli oryn ıelenip júrgeni ákesiniń tóbesin kókke jetkizip, kóńilin marqaıtady.
Máńgiliktiń mánine úńilgen keste óneriniń áli de ashylmaǵan múmkindigi kóp. Kórkemdik keńistigi ózge eshkimge uqsamaıtyn sýretshiniń biregeı mazmundy shyǵarmalarynyń taqyryby jyl ótken saıyn qunarlanyp, al kúmis tústes biz salǵan sımvolıkalyq beıneler ýaqyt kútken eń ótkir sózdi tolǵap keledi. Z.Muhamedjannyń ár týyndysy – álemdi názik ári tereń túsinetin shyǵarmashylyq adamynyń sanasynda taıtalasatyn oı dúmpýiniń jemisi.
ALMATY
