Foto: massaget.kz; birdsoftheworld.org
Náýrizek
Dene bitimi – jińishke, moıny – qysqa, basy – dóńgelek, quıryǵy – uzyn ári kólemdi. Olar quıryǵyn belsendi túrde joǵary-tómen shaıqap otyrady. Bul – olardyń bir-birimen kommýnıkasııa ne jyrtqyshtardy qorqytý tásili nemese aýmaqty belgileý kezinde nazar aýdartý ádisi bolýy múmkin. Jerde júrgende basqa qustar sııaqty sekirip emes, alǵa-artqa júgirip qozǵalady. Sonymen qatar túrine baılanysty qara nemese sary erekshe órnekti qaýyrsyndary bolady. Qazaqstanda 7 túri bar.
Qoregi: Jándiktermen, ásirese ıneliktermen qorektengendi jaqsy kóredi. Qoregin jerde de, áýede de aýlaı beredi. Tipti usaq jemistermen de qorekteýi múmkin.
Keletin ýaqyty: Ońtústikte naýryzdyń ortasynan sáýirdiń basyna deıin, soltústikte sáýirdiń ortasynan mamyrdyń basyna deıin.
Qarlyǵash
Aıyr quıryqty, úshkir qanatty tanymal qus. Qarlyǵash ejelden kóptegen halyqtyń mádenıetine áser etti. Biz úshin kıeli qus bolsa, Qytaıda otbasynyń baqyty sanalady, al afrıkalyqtar úshin – tazalyq sımvoly. Bizde uıa salatyn qarlyǵashtar sonaý Afrıkanyń ońtústiginen ushyp keledi. Olardyń mıgrasııalyq joly shamamen 71 myń shaqyrymdy quraıdy, bul – jer sharyn eki aınalǵan sııaqty qashyqtyq. Qarlyǵashtardyń ózine tán kúrdeli sóılesý túri bar, olardyń este saqtaý qabileti óte myqty. Aýada óte epti ári tez ushady. Qazaqstanda 7 túri kezdesedi.
Qoregi: Shybyn-shirkeı, masa, kóbelek jáne basqa da ushatyn omyrtqasyzdar. Qoregin ushyp júrip aýlaıdy.
Keletin ýaqyty: Ońtústikke naýryzdyń aıaǵy men sáýirdiń basynda, soltústik pen taýly jerlerge sáýirdiń ortasy men mamyrdyń basynda ushyp keledi.
Boztorǵaı
Shubar qońyrqaı qaýyrsyndy torǵaıdan sál úlkendeý qus. Túsi shópter men butalar arasynda jasyrynýǵa keremet múmkindik beredi. Keıbir túriniń basynda aıdary bolady. Soǵan qarap, aıdarly boztorǵaıdy keıbir aımaqta molda torǵaı dep atap jatady. Aıdary án salǵanda nemese agressııa bildirgende tik turady. Boztorǵaılar birneshe mınýt boıy toqtamaı án sala alady. Taǵy bir ereksheligi, olar bıikte ushyp turyp, ózin jerge birden tastap jiberedi. Bul ushý taktıkasyn qaýip tóngen jaǵdaıda, jyrtqyshtardan izin jasyrý úshin jasaıdy. Qazaqstanda 13-14 túri kezdesedi.
Qoregi: Jazda qońyz, órmekshiler, al kúzde ósimdik tuqymdary men dándi daqyldar.
Keletin ýaqyty: Ońtústikte aqpannyń aıaǵy – naýryzdyń basy, soltústikte naýryzdyń aıaǵy men sáýirdiń basy.
Qurqyltaı
Arqasy qyzyl-qońyr tústi, qara betperdesi bar kishkentaı qus. Qurqyltaı uıasynyń qurylymy óte erekshe. Atalyqtary polıgamdy, ıaǵnı uıalaý maýsymynda barynsha kóp uıa salyp, kóp urpaq qaldyrýǵa tyrysady. Olar analyqtarynyń nazaryn aýdarý úshin barynsha ádemi, úlken, qaýipsiz uıa salýǵa tyrysady. Qazaq halqynda qurqyltaıdyń uıasy bedeýlikke em degen senim bar. Alaıda ol ǵylymı dáleldenbegen. Búginge deıin «Qurqyltaı uıasyna qaıtyp oralmaıdy» dep uıasyn jınap, kásip kózi etetinder bar. Biraq uıalaý maýsymynda kez kelgen qustyń uıasyn buzýǵa bolmaıdy.
Qoregi: Jándikter, órmekshiler men usaq omyrtqasyzdarmen qorektenedi. Buǵan qosa qońyz, qumyrsqa, shybyn sııaqty basqa da usaq tirshilik ıelerin jeýi múmkin.
Keletin ýaqyty: Naýryzdyń ortasynda paıda bolady, mamyrdyń ortasynda mıgrasııasy aıaqtalady.
Kókek
Kókekti kóbine túrine qarap emes, daýsynan ajyratyp jatady. Atalyǵynyń qanaty, basy, arqasy, moıny jáne jemsaýy birkelki sur. Keýde men qursaǵy aq jáne kóldeneń sur jolaqtary bar. Analyǵy uqsas, biraq moıny jáne jemsaýy kúreńdeý. Kókek uıasyn ózi salmaı, basqa qustardyń uıasyna jumyrtqalaryn tastap ketetini kópke belgili. Bul evolıýsııalyq beıimdelýdiń bir sebebi retinde uıa salýǵa energııa jumsamaı, bir maýsymda kóbirek jumyrtqalaýdy kózdeıtini aıtylady. Degenmen olar tabıǵı ortanyń ındıkatory rólin atqaryp, tepe-teńdikti saqtaýǵa úles qosady.
Qoregi: Jándikter, juldyzqurt, órmekshiler, keıde basqa qustardyń jumyrtqalaryn jeı alady. Jemis-jıdekpen de qorektenýi kezdesedi.
Keletin ýaqyty: Sáýirdiń ortasynan bastap kele bastaıdy.
Arajegish
Qaýyrsyndary tyǵyz ári jyltyr, denesinde kók, jasyl, sary tústeri basym ádemi qustar. Qanattary uzyn ári ótkir, tumsyǵy uzyn ári jińishke, aıaǵy qysqa, jerde jaqsy júre almaıdy. Ushýy jyldam. Ormandy jerden góri butaly, ashyq keńistikti durys kóredi. Elimizde saryalqym jáne jasyl arajegish deıtin eki túri bar. Sońǵysy sırek kezdesedi.
Qoregi: Shybyn-shirkeı men jándikterdi, qumyrsqalardy, ásirese, bal ara, sona, túkti arany jaqsy kóredi. Olardy jemes buryn, bizgegin julyp alady. Qumyrsqalardy da jeıdi.
Keletin ýaqyty: Sáýirdiń ekinshi jartysy men mamyrdyń ortasynda kele bastaıdy.
