BEREL – ULTTYQ RÁMIZDIŃ BIRI

О́tken jyldyń maýsym aıynda Aqordada “Máde­nı mura” baǵdarlamasyn júzege asyrý jónin­degi Qoǵam­dyq keńestiń keńeıtilgen otyry­syna Elbasy N.Á.Nazarbaev ózi tóraǵalyq etip, osy Baǵdar­lama­nyń birinshi kezeńine oń baǵa bere kele, ekinshi kezeń­de júzege asyrylatyn birqatar baǵyttar men ba­sym­dyqtardy aıqyndap bergen edi. Memleket bas­shy­sy birinshi baǵytta ulttyq sımvol­dary­myzdy qa­lyp­tas­tyrýǵa kóńil bólý kerektigin aıtyp, Esik, Berel qorǵan­dary, Túrkistan men Otyrar, Ulytaý men Saraıshyq sııaqty tarıhı-mádenı eskertkishterdi ataǵan bolatyn. Sodan bergi kezeńde Qoǵamdyq keńes Elbasy tapsyrmasyn oryndaý baǵytynda birshama sharýalar atqarypty. Keńes jıyndary burynǵydaı Astana men Almatyda ǵana emes, naqty tarıhı-mádenı nysandardyń basynda ótkizile bastaǵan. Buǵan deıingi basqosýdyń biri Almaty oblysyndaǵy Esik qorymynda ótip edi. Sońynan Túrkistan men Otyrar aýmaǵynda da alqaly jıyn boldy. Endi, minekı, О́r Altaıdyń tórinde, úsh memlekettiń shekarasy qıylysqan Qazaq eliniń qıyr shyǵysynda jatqan Berel memlekettik qoryq-murajaıy basynda da keleli keńes ótkizildi. Mundaı otyrystar qordalanǵan máselelerdi sheshýde oń nátıje berip júr. Ońdasyn ELÝBAI. “Mádenı mura” baǵdarlamasyn júzege asyrý jónindegi Qoǵamdyq keńestiń bul shaǵyn tobyn Prezıdent Ákimshiligi Bas­shy­synyń orynbasary, osy Qoǵamdyq ke­ńes­tiń tóraǵasy Máýlen Áshimbaev bastap apardy. Top quramynda Parlament Sena­tynyń depýtaty, akademık Ǵarıfol­la Esim, Parlament Májilisiniń depýtaty Erjan Rahmetov, Prezıdent Ákimshiligi Ishki saıasat bólimi meńgerýshisiniń oryn­ba­sary, belgili jazýshy Álibek Asqarov, Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetiniń profes­sory, ǵalym, Memle­kettik syı­lyq­tyń laýreaty Qoıshyǵara Sal­ǵarauly, Mádenıet mı­nıstr­liginiń jaýapty hat­shy­sy Janna Qurmanǵalıeva, Týrızm jáne sport vıse-mınıstri Qaıyr­bek О́skenbaev, Mádenıet komıtetiniń tóraǵa­sy Ilııas Qozybaev, Berel qoryǵyn ash­qan belgili ǵalym Zeı­nol­la Samashev, Mádenıet mınıstr­liginiń bir top jaýapty qyzmet­kerleri, oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshylary boldy. 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan “Máde­nı mura” baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi Qoǵamdyq keńestiń Bereldegi kóshpeli otyrysyn Keńes tóraǵasy Máýlen Áshimbaev ashty. – Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev­tyń bastamasymen 2004 jyldan beri iske asyrylyp kele jatqan “Mádenı mura” memlekettik baǵdarlamasy ulttyq rýha­nııa­tymyzdyń kóne jádigerlerin halqy­myzǵa qaıtaryp, tarıh jáne mádenıet salasyn taǵy bir satyǵa kótergeni málim, – dedi Máýlen Saǵathanuly. – Baǵdar­­lamanyń basty maqsaty – el óńir­lerin­degi mádenı-tarıhı, memorıaldyq eskert­kishter men eskertkish oryndaryn esepke alý, qalpyna keltirý, murajaılan­dyrý, ashyq, jabyq ekspozısııalarǵa aınaldyrý arqyly ejelgi qalalar, zırattar, mazarlar, keseneler kesheni, basqa da oryndar men jádigerlerdi adam tanymy men tárbıesindegi jandy quraly retinde ǵylymı aınalymǵa qosý bolyp tabylmaq. Al búgingi otyrystyń máni zor. Munda kelýdegi maqsat – Bereldi el ıgiligine jaratý bolyp tabylmaq. Bul tarıhı oryndar bolashaqta eldi biriktirýshi qundylyqtar retinde qalyptasýy qajet. Sondaı-aq Berel dúnıe júzinen týrıster tar­tatyn iri mádenı týrızm ortalyǵy re­tinde órkendeýi tıis. Iаǵnı, “Bereldi” tarı­hı oryn jáne týrızm ortalyǵy retinde damytýdy Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózi tapsyryp otyr. Sondyqtan, Elbasy tapsyrmasyn túrli syltaýlar aıtyp, jyldan-jylǵa soza bermeı, naqty sharalardy qolǵa alýdy surar edim. Kelgen qonaqtar aldymen “Patshalar alqaby” dep atalyp ketken jazyq ústin­degi Berel qorymyna bardy. Qorym basynda Berelden tabylǵan áshekeı buıymdardyń kórmesi uıymdastyry­lyp­ty. Keńes músheleri osy arada arheolog Zeınolla Samashevtyń áńgimesin zeıin qoıa tyńdady. Qysqasy, buǵan deıin Berel týraly oqyp-bilip júrse de onyń ne ekenin kóz aldaryna elestete almaı júrgen Keńes músheleri endi ony óz kózderimen kórdi, problemalaryna boılap, kóptegen jaıǵa qanyǵyp qaıtty. Birshama máseleler sol arada óz sheshimin taýyp jatty. Keńeske qatysýshylardyń bul sapardan alǵan áserleri ushan-teńiz boldy. Ásirese, jıynǵa qatysýshylardyń Berel qorǵandaryn aralap kórgenderi tartymdy boldy. “Bul aradan tabylǵan eskertkishter temir ǵasyrmen belgilenedi, taspen kómkerilgen 31 oba-qorǵannan turady. Qorǵandarda saq taıpalarynyń kósemderi jerlengen. Qorymnyń bári taspen qalanyp, qorǵan sııaqty úıile bergen”, – dedi professor Z.Samashev. Tarıhshylar Altaıdy uly dalanyń kindigi desedi. Osy aımaqta ejelgi dáýirlerde skıf-saq jáne sarmat taıpalarynyń mekendegenin jazady. Olar at qulaǵynda oınaǵan jaýynger, batyr bolǵan. Bul jerden tabylǵan qazba baı­lyq­tary – sol kezdiń ózinde adamdardyń metall qorytyp, zergerlik buıymdardy sheberlikpen jasaǵanyn ańǵartady. Olar jasaǵan buıymdar, temir jáne aǵashtan qıynnan qıystyryp túrli áshekeıde keltirilgen zattar búgingi zergerlerdiń ózin tańǵaldyrady. Al bul osydan tórt myń jyl buryn jasalǵan dúnıeler! Tórt myń jyl... qaıtip buǵan maqtanbassyń! Berelden tabylǵan saq patshasy da, onyń zaıyby da altynmen aptalǵan kıim-keshegimen jerlengen. Olardyń qasynan birge jerlengen 13 at tabyldy. Qorǵan asty qoldan jasalǵan máńgilik toń. Sonyń arqasynda máıittiń kıimi, at ábzelderi, aǵashtan jasalǵan ózge de buıymdar, ertoqym, matalar, aǵash ydystar, teri men kıiz buıymdary sol kúıinde saqtalǵan. Sol kezdegi adam­dardyń deneni balzam­daýdy tereń meń­gerip alǵany da qaıran qaldyrady. Saqtalǵan attyń bir kesek etin ıtke tastaǵanda, ıt eshbir talǵamastan álgi etti qylǵytyp jep qoıǵan. Bul adam nanǵysyz oqıǵa emes pe! Kóne nomadtar óneriniń úlgileri – búgin­gi qazaqtardyń dekoratıvti qoldan­baly óneriniń bastaýy dep bilgen jón. Berel qorǵandarynan tabylǵan kóne dáýir­diń kóshpendiler mádenıetine jata­tyn qundy zattary álemniń ǵylymı jáne mádenı jurt­shylyǵy úshin erekshe mańyz­dy. Osy­ny eskerip, Berel qorǵany jany­nan ashyq murajaı ashyp, ony halyq ıgiligine jaratý jumystary bastalmaq. Ashyq murajaı ashý jóninde Úkimettiń arnaıy sheshimi bar. Osy sheshim boıynsha eki jyl buryn bul jerden qoryq-murajaı ashylǵan. Budan keıin M.Áshimbaev bastaǵan top qaraǵaıdan salynǵan murajaıdyń jańa ofısine kirdi. Bul jerde patshanyń aty, túrli áshekeı zattar, Katonqaraǵaı aýda­nynda óndiriletin bal, maral panta­sy, basqa da buıymdar kórmesi uıymdas­tyrylypty. Aýdan ákimi Serik Zaınýldın aýdannyń ekonomıkalyq ahýaly jaıyn aıta kelip: – Oblysymyzda týrızmdi damytý jóninde arnaıy baǵdarlama qabyldanǵan. “Rahman qaınary” shıpajaıynyń ataq-dańqy oblysty bylaı qoıyp, sheteldik­terge de jaqsy tanys. Jaz maýsymynda bul arada oryn bolmaı jatady. Buǵan qosymsha qazirgi ýaqytta “Eki dos” dep atalatyn kottedjder kesheni, pantymen emdeıtin onǵa tarta ózge de shıpajaılar jumys isteýde. Oblystyq máslıhattyń depýtaty Temirbek Isabaev jaqynda ǵana Katon aýylynda eki qabatty shıpajaıdy paıdalanýǵa berdi. Iаǵnı, bizde týrızm klasteri qolǵa alynyp jatyr, – dedi. Aýdanda óndiriletin bal taǵamdarynyń dámin tatyp jatqan kezde óńir basshysy Berdibek Máshbekuly buryn biz estimegen mynadaı bir qyzyq oıdy ortaǵa tastaǵan. Oblys ákimi: “Katonqaraǵaılyqtar jyl saıyn ulttyq biryńǵaı testileý kezinde oblysta aldyńǵy oryndy eshkimge bermeı keledi. Bıyl aýdan boıynsha túlekter orta eseppen 95,4 ball jınady. Bul Qazaqstan boıynsha joǵarǵy kórsetkish. Nege olaı? Sebebi nede? Mine, jumbaq qaıda jatyr... Men oılaımyn, keremet tunyq taza aýa, tamyljyǵan tabıǵat, shárbat qymyz, sosyn Altaıdyń aty máshhúr baly... Minekı, osylardy paıda­laný – adamnyń densaýlyǵyna ǵana emes, mıyn damytyp, oı-órisin keńeıtýge úlken sebepshi sııaqty. Osy oı túrtki bolyp, bıyl biz arnaıy baǵdarlama qabyldadyq. Kún saıyn shákirtterge 20 gramm bal beremiz. Al bal degeniń bizde jetedi. Kúnine bir staqan sút berýdiń de paıdaly jaqtary bar eken. Japondar kún saıyn bal men sútti rasıonǵa engizgen kórinedi. Bul eldegi adamdardyń orta jasy 80-nen asady. Amanshylyq bolsa, endi on-jıyrma jyldan keıin bizder de sondaı jetistikten úmittimiz”, – dep oıyn aıtqan bolatyn. Oblys ákimi Berdibek Saparbaev atbasyn buryp, Bereldiń jaı-kúıimen tanysýǵa arnaıy kelgenderi úshin Máýlen Áshimbaevqa, halyq qalaýlylary men syıly qonaqtarǵa rızashylyǵyn aıtty. Shynynda da, Berelge qazir búkil elimiz qulaq túrip otyr. Mańyzy asa zor qoryq-murajaıdy neǵurlym tez paıdalanýǵa bersek eldiń de rýhy bıiktep, eńsesi kóterile bermek. Sebebi, Berel qorymy mádenıetimizdiń asyl qazynasyna jatady. – Mádenı muralardy bolashaqqa jetkizý jóninde oblysta arnaıy baǵdar­lama qabyldanǵan. Shiliktidegi qorymǵa Úkimet qarjy bólgen, óz tarapymyzdan biz de kómek berýdemiz. Bıyl joldardy jón­deýge 5 mıllıard teńge qarjy qaras­tyrylyp otyr. Zeınolla Samashev aǵamyz “Qazaq baılyǵyn dúnıe júzi bilsin” degen pikir aıtty. Oǵan men qosylamyn. “Mádenı mura” baǵdarlamasy boıynsha О́skemen­degi qazaq drama teatrynyń jobasyn bastap kettik. Oǵan 50 mıllıon teńge qarjy bólindi. Qazirgi teatrdyń irgetasy sonaý 1898 jyly qalanǵan eken, júz jyldan asypty, ıaǵnı jańasyn salatyn ýaqyt jetti. Al Bereldegi ashyq aspan murajaıyna birneshe minis atyn bólip, óz qarajatymyzben qorshaýyn jasatýǵa tolyq múmkindigimiz bar, – dep, óńir basshysy ýádesin berip saldy. Professor Z.Samashev óz sózinde Berel­diń qazirgi jaı-kúıimen tanystyryp ótti. Onyń aıtýynsha, ashyq murajaı salýdyń bolashaq urpaqqa tárbıelik máni úlken. Bizdiń dáýirge deıin III ǵasyrdaǵy Qytaı ımperatory Sın Shıhýandıdiń balshyqtan jasalǵan jaýyngerler beınesi, Ońtústik Koreıadaǵy Sılla zama­ny­nyń qorǵandary, Ońtústik Amerıka men ejelgi Egıpettegi hramdar – jurt kóp jınalatyn tarıhı oryndar. Endeshe, biz nege Berel qorǵanyn tezdetip bitirip, ashyq murajaıdy týrızm ortalyǵyna aınaldyrmaımyz? Berel qorǵandary 186 gektar aýmaqty alyp jatyr. Munyń 174 gektary sharýa qojalyqtarynyń ıeliginde eken. Úkimet qaýlysymen budan eki jyl buryn 186 gektar jer Berel murajaıyna berilipti. Mádenıet mınıstrliginiń jaýapty hat­shy­sy Janna Dýlatqyzy jerdi resimdeýde áli de túıtkil máselelerdiń oryn alyp otyrǵanyn tilge tıek etti. Qarjy bólý máselesin qarastyrǵan kezde jerdi menshikke tolyq ótkizbeıinshe bul jerde shıkilik shyǵyp qalý múmkindigin aıtty. Oblys ákimi B. Saparbaev bul máseleni sheshýge kómektesetinin aıtty. 2007 jyly ákimshilik korpýsy, garaj jáne murajaı qyzmetkerlerine arnalǵan eki turǵyn úı qurylysyn salý qolǵa alynǵan. Qazir ákimshilik korpýstyń ishine kirse-shyqqysyz, jaınap tur. Alaıda, turǵyn úılerdiń qurylysy áli tolyq aıaqtalmapty. Ony aralap kórgen kezde M.Áshimbaev bul máseleni tez sheshýdi tapsyrdy. Qurylys bastalǵan kezden 86 mıllıon teńge qarjy bólinip, ol tolyq ıgerilgen. Mundaǵy jumystardy tolyq aıaqtaý úshin áli 100 mıllıon teńge­den astam qarjy kerek. Berel mura­jaıynyń dırektory, tabıǵat janashyry retinde elge burynnan tanymal azamat Eren Jumaǵulov ta qurylystyń sozylyp ketkenine alańdaýshylyq bildirip otyr. Berelde problemalar jetkilikti eken. Bul jaıly Qoǵamdyq keńes otyrysynda az aıtylǵan joq. Mádenıet mınıstrligi­niń jaýapty hatshysy Janna Qurman­ǵalıeva “Mádenı mura” baǵdarlamasynyń júzege asýyna Mádenıet mınıstrliginiń erekshe kóńil bólip otyrǵanyn, qarjyny bólý úshin ony sózbuıdaǵa salmaı, naqty dáleldeý kerek ekenin, sóıtip, quzyrly meke­melerge qujatty durys ótkizý kerek­tigin aıtty. Bıylǵy jyly sondaı qujat­tar der kezinde durys toltyrylmaı qalǵan. Nátıjesinde qarjy bólinbedi. Endi kelesi jylǵa qajet qarajatty tolyq bólý máselesin myqtap nazarda ustaǵan jón. Senat, Májilis depýtattary Ǵ.Esim men E.Rahmetov bul máselelerdiń oń sheshim tabýyna qolǵabys etetin bolyp kelisti. Taǵy bir problema – jol máselesi. О́ske­mennen Katonqaraǵaıǵa, odan О́rel, Jambyl aýyldary arqyly Berelge (450 shaqyrym) jetý ońaı sharýa emes. Ras, Jambyl aýylyna deıin jol tegis, sapaly tas jol. Al Jambyldan Berel qorymyna deıingi 21 shaqyrym jaýyndy-shashyndy kúnderi júrýge qaýipti. Eń aldymen, osy joldy jóndese oń bolar edi. Sondaı-aq О́rel men Berel aýyldaryna baratyn jol­men qoryq-murajaıdy jalǵastyrý da jobada bar. Bul eń tıimdi ári tóte jol bolmaq. Ol úshin Buqtyrma ózenine kópir salý qajet. Keńes músheleri sondaı-aq telefon jelisin tartý, Internetti qosý, basqa da ınfraqurylymdardy qalpyna keltirý máselelerin naqtylady. Z.Samashevtyń myna bir sózi eleń etkizdi. Jaqynda “Dıskaverı” telearnasy Berel qorymynan tabylǵan ulttyq qun­dylyqtar jaıly fransýzdardyń túsirgen fılmin kórsetipti. Tek bir-eki qazaq balasyn jylt etkizip kórsetken de qoıǵan. Qazaqstan emes, beıne-bir basqa bóten el týraly fılm be dep qaldyq. Sondyqtan Berel qoryǵy jaıly kınolar­dy ózimiz túsirip, qundy shyǵarmalardy ózimiz jazǵan utymdy. Oblys ákimi B.Saparbaev óz orynbasary T.Túsipbekovke shegelep tapsyrma berip, tez arada Q.Sal­ǵarın, Á.Saraı sııaqty tarıhı taqyryp­­tarǵa qalam siltep júrgen jazýshylardy Berelge jınap, barlyq jaǵdaıdy jasap, qundy shyǵarmalar jazýdy ótinetinin habarlady. Fotoalbom jasap, kıno túsirýdi de qolǵa alatyn merzim jetti. Nesi bar, óte qundy bastama. Týrızm jáne sport vıse-mınıstri Qaıyr­bek О́skenbaev, Mádenıet komı­teti­niń tóraǵasy Ilııas Qozybaev, senator, akademık Ǵarıfolla Esim, Parlament Májilisiniń depýtaty Erjan Rahmetov Berel qoryǵyn tez arada paıdalanýǵa berýdiń mańyzdy ekenine toqtala ketti. Osy Qoǵamdyq keńestiń jaýapty hatshysy Álibek Asqarov keńes jıyn­daryn osy retpen endigi kezekte Saraı­shyqta, Ulytaýda ótkizsek dep josparlap otyrǵandarynan habardar etti. Al osy kúzde Sırııaǵa baryp, Damask qalasynda Ál-Farabı men Beıbarys sultandardyń kesenelerin ashý kózdelip otyr eken. Qoǵamdyq keńes otyrysyn Máýlen Áshim­baev qorytyndylady. Jas, jigerli, isker basshy jıyndy jınaqy da sheber júrgizip, árkimge naqty tapsyrmalar berdi. – Jastardyń boıynda tarıhı sanany qalyptastyrý – bizdiń paryzymyz, – dedi Máýlen Saǵathanuly. – Tarıhı sana ulttyq sanany qalyptastyrady. Al ulttyq sana bolmaıynsha óz elińniń naǵyz patrıoty bolý, otanshyl bolý múmkin emestigin Elbasynyń ózi talaı aıtyp júr. Al tarıhı sana degeniń osy Berel sekildi, Esik pen Túrkistan, Ulytaý sekildi ótkenimizdi jarqyratyp jaryqqa shyǵarýdan bastaý alady. M.Áshimbaev quzyretti memlekettik organdardyń mindetterine toqtala kele, keler jylǵy bıýdjetke Berel úshin qarajat qarastyrýdy myqtap tapsyrdy. Sondaı-aq Berel máselesin Prezıdent Ákimshiligi muqııat baqylaýda ustaıtyn­dyǵyn aıtyp, Berel jónindegi Elbasy tapsyrmasynyń oryndalatyn­dyǵyna senim bildirdi. Nesi bar, biz de Bereldegi alqaly jıynnyń naqty ári shyp-shymyr ótkenin kórip, nátıjesi bolar degen oıda qaldyq. Shyǵys Qazaqstan oblysy, Katonqaraǵaı aýdany. Sýretterde: Berel qorǵanyndaǵy kezdesýden kórinister. Qoǵamdyq keńes músheleri sóz alady Qoıshyǵara SALǴARAULY, tarıhshy, jazýshy: – Ǵylym salalarynyń jan-jaqty jetilýi – tarıhshy ǵalymdardyń bir kezde jasaǵan: “túrki halyqtary hrıstıan dáýirinen keıingi VI ǵasyrda Altaıda paıda bolǵan jas halyq” degen tujyrym­darynyń jańsaqtyǵyn jal­ǵanǵa jarııa eter naqty aıǵaqtardy alǵa tartýda. Osyǵan oraı túrkilerdiń álem­niń ejelgi halyqtarynyń biri ekeni jónin­de ár kezeńde lıngvıstıkalyq, mıfolo­gııalyq, folklorlyq, arheolo­gııalyq, tarıhtyq derekterge negizdelgen san alýan zertteý eńbekter jaryq ta kórdi. Biraq olardyń tujyrymdary ǵylymı ortadan tolyq maquldanyp, ǵylymǵa engizilmeı keldi. Sonyń sal­darynan túrki tektes halyq­tardan shyq­qan zertteýshiler bolmasa, ózge halyqtar, ásirese eýropalyqtar, túrki­lerdi áli kúnge sol “hrıstıan dáýirinen keıingi VI ǵasyrda paıda bolǵan jas halyq” dep esepteıdi. Sol sebepti qazirgi tańda bizdiń arǵy babalarymyz dep júrgen skıf-saq halyqtaryn olar túrki tektes halyqtarǵa jatqyzbaı, úndi-eýropa tilinde sóılegen eýropalyq ha­lyqtar dep tanıdy. Áýelde eýro­sentrızm baǵytyn­­daǵy ǵalymdardyń óktemdigimen ǵylymǵa enip, ornyǵyp qalǵan osy tanym-túsinikke tek HH ǵasyrdyń aıaǵynda ǵana genetıka ǵylymynyń jetistigi – DNK (desosırıbonýklen qyshqyly) tásili arqyly júrgizilgen zertteý qorytyndy­synyń nátıjesinde ózgeris engizildi. Amerıka men Reseıdiń genetık ǵalym­darynyń bir-birine baılanyssyz júrgiz­gen derbes zertteýleri qorytyn­dysynyń nátıjesi túrki halyqtarynyń eń kem degende 30-40 myń jyldyq tarıhy bar ekenin dáleldep berdi. Osyǵan baıla­nysty túrki halyqtarynyń tarıhyna, onyń shyǵý tegine qatysty kózqaras ta ózgere bastady. Túrkilerdiń ejelgi halyq­tyń biri ekenin burynnan aıtyp kele jatqan qazaq halqy óz eliniń táýel­siz­dik alýymen oraılasa kelgen bul ózgeristi qýana qabyldap, ony naqty jańa aıǵaq­tarmen bekite túsý maq­satynda “Mádenı mura” atty memleket­tik baǵdarlama qabyldap, alys-jaqyn shetelder muraǵatynda jatqan tarıhı derekterdi jınap, ony ǵylymı turǵydan zerdeleýge kiristi. Az jyldyń ishinde qyrýar is tyndyryldy. Sonyń arqa­synda naqty tarıhı derekter arqyly tarıhymyzdy jańasha paıymdaýǵa múmkindik týdy. Sátti bastalǵan osyndaı istiń odan ári sapaly jalǵasyn taýyp otyrǵany da kóńilge qýanysh ákeledi. Osy jaqynda ǵana 12-13 maýsym kúnderi Shyǵys Qa­zaq­­stan oblysyndaǵy Berel memle­kettik qoryq-murajaıynda 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan “Mádenı mura” strategııalyq ulttyq jobany iske asyrý jónindegi Qoǵamdyq keńestiń kóshpeli májilisiniń ótýi osynyń aıqyn bir dáleli edi. Berel – “Patshalar jazyǵy” dep ata­la­tyn jazyqtan tabylǵan arheolo­gııalyq qazba materıaldarynyń erekshe­ligi jaǵy­nan álemde teńdesi joq (bir ǵana № 11 qorǵannan altynǵa oranǵan eki adam men 13 attyń buzylmaǵan denesi tabylǵan), merzimi jaǵynan hrıstıan dáýirinen burynǵy IV-III ǵasyrǵa jatatyn, kólemi jaǵynan jetpiske jýyq kóne saq zamany­nyń qorǵanynan turatyn ǵajaıyp meken, sońǵy jyldary aty álemge áıgili bola bastaǵan zertteý nysandarynyń biri. Qoǵamdyq keńestiń hatshysy, Prezı­dent Ákimshiligi Basshysynyń orynba­sary M.S.Áshimbaev bastap kelgen keńes músheleriniń qorǵannyń basynda bolyp, bárin kózben kórip, alda atqarylar istiń mán-jaıyn máselege qatysy bar mekeme basshylarymen, tıisti mamandarmen birlese otyryp, aqyldasyp sheshýi – erteńgi nátıjege kepildik bergendeı edi. О́ıtkeni, munda bolashaq “Berel” memle­kettik murajaıyna qatysty qurylystar men jol máselesiniń bolsyn, jumsalar qar­­jy kólemi men onyń bóliný másele­siniń bolsyn, tabylǵan kóne muralardy qalpyna keltirý jáne olardy murajaıda ornalastyrýdyń reti bolsyn – bári-báriniń túıini osy jerde naqty jaǵdaıǵa saı izdestirilip, bar múmkindikke qaraı laıyqty sheshimin taýyp jatty. “Mádenı muranyń” Qoǵamdyq keńesiniń bolashaq “Berel” memlekettik qoryq-murajaıynda ótken kóshpeli májilisine qatysqandar kóńiline urpaqtyń tarıhı sanasyn qalyp­tastyrýǵa aıtarlyqtaı úles qosatyn aıtýly bir mádenı keshenniń endi kóp uzamaı halqymyzdyń ıgiligine asatynyna degen senim berik uıalaǵandaı boldy. Ǵarıfolla ESIM, senator, akademık: – Qoǵamdyq keńestiń kóshpeli oty­rysy “Berel” qoryq-murajaıy týraly kóptegen máselelerdiń basyn qaıyrdy. Estigen bir basqa, naqtyly isterdi kózben kórgen áldeqaıda maǵynaly. Kóshpeli otyrystyń mazmuny da osynda. Berelge tikushaqpen ushyp kelip, Shyǵys Qazaqstannyń osy bir aımaǵy­men tanysqanda adamdy tańǵaldyratyn bul ólkeniń keremeti – kórkem tabıǵaty. Eki qaptaly jarysa ósken qaraǵaıly ný orman bolsa, shyǵys-batysty kómkerip jatqan aqbas taýlar, ortada “Patsha jazyǵy” dep atalatyn alqap, ony keýleı aqqan asaý ózen, shúıgin shóp, kimdi bolsyn tańǵaldyratyn sulý tabıǵat. Shirkin deısiń, Altaıdaı jer bar ma aspan astynda! Mine, osy jerdi hanzada, múmkin patsha, múmkin kúlli Altaıdy qonystanǵan túrki jurtynyń ámirshisi máńgilik meken etken. Arheolog Zeınolla myrzanyń aıtýynsha, onyń jas shamasy orda buzar otyzdyń shamasy, basynan aýyr jara alyp, sodan dúnıeden ozǵanǵa uqsaıdy. Muny zerttegen mamandar, sol zamannyń emshileri onyń basynan alǵan jarasyn emdeý maqsatynda, búgingi tilmen aıtqanda, operasııa jasaǵanǵa uqsaıdy. Qasyna keıin anasy jerlengen. Bir ǵajaby, bul zıratqa tamasha ábzel­dermen, meılinshe kórkemdelip, sándelip attar qosa jerlengen. Bul qandaı dástúr, ol áli zertteýdi qajet etetin taqyryp. Baqılyqqa ótken hanzada-ámirshige ábzeldermen kómkerilgen attar qajet degen túsinikten týǵan dástúr bolsa kerek. Mahambet aqyn aıtqandaı, “at jigittiń maıdany”, at ol zamandaǵy birden-bir “kólik”. Atsyz ómir joq. Osy tusta oıǵa grek jurty ańyzǵa aınal­dyrǵan jarty denesi adam, jarty denesi jylqy kentavr beınesi oralady. Ańyzdyń tórkini osy “Berel” kesenesine qatysty bolsa kerek degen boljam da boı kóterip qalýda. Jylqyny keremet qur­metteý, árıne, ony ańyzǵa aınal­dyrýdyń sýbstansııasy ekeni anyq. Qandaı bolmasyn ańyz áldenege tań­daný­dan, áldeneni keremet qurmetteýden týmaq. Bul jerde at óz ıesinen artyq bolmasa, kem qurmetke ıe bolyp turǵan joq, onyń aıǵaǵy olardyń tula boıynyń ábzeldenýi, asa kórkemdikpen ári qymbat buıymdarmen órnektelýi. At ábzelderi arnaıy aǵashtan qashalyp jasalyp, syrty altynmen qaptalǵan. Bul úzdik sheberlikti qajet etetin is jáne attar bireý emes, birnesheý, bári solaı sándendirilgen. Jaratýshynyń jaratqandarynyń ishinde teńdesi joq eki nárse bar, biri – adam, ekinshisi – sulý músindi jylqy. Bul kesenede osy ekeýine birdeı qurmet kórsetilip, ony urpaqtarǵa “hat” etip jer qoınyna tapsyryp, sol arqyly bizge jetip otyr. Árıne, bul jerde ókinishti jaı, halqymyzdyń óz basyna ózi ıe bolmaı, bodandyqta bolǵanynda, qasıetti dalamyzdyń qoınaýynyń dal-dalyn shyǵaryp, bógdeler tonap jatty. Bul qoryq ta basynan sondaı kúı keshken, aıtyp otyrǵanymyz, bizge jetkeni ǵana. Barǵa táýbe etip, endi osyny búginnen erteńge jetkizý qamynda qyzmet etý isi tur. Berel qoryǵynyń basynda turǵanda basqa neshe qıly oılar órilip kele beredi. Jalǵan ǵumyrdyń qas-qaǵym sát ekendigi, biraq sol sátter úzilmeı tarıhqa aınalyp, urpaqtan-urpaqqa kóship otyrýy. Osy tusta aıtpaǵym – urpaqtar sabaqtastyǵy, tarıh kóshi únemi saqtalyp, jattalyp ta otyrmaǵany týraly shyndyq. Adamzattyń basynan arylmaǵan bir derti bar, ol árkimniń álimjettik jasap, tarıhty qaıta jazýǵa degen yntasy. Osy másele “Berelge” de qatysty. Berel sózsiz ata tarıhymyzdyń bizge jetken murasy, joǵaryda aıtqan “urpaq haty”. Alaıda, tarıhtyń qat-qatparlary keıde ózinshe sóılep ketetini bar. Qazaq halqynyń tarıhy Shyńǵys hannan bastalyp, oǵan deıingi baba tarıhy únsiz qalǵan zaman bolǵan. Odan beride qazaq tarıhy qazan tóńkerisinen bastalǵan degen sana qalyptasty, oǵan deıin mal baqqan halyq, onyń tili de, dini de sol deńgeıde qalyp qoıǵan degen ilimsymaqtar paıda boldy. Al shamamen b.d.d. 5-4 ǵasyrlarda ómir súrgen Berel Ámirshisiniń sán-saltanatyna zer salsaq, temir qorytylǵan, altyn óndirilgen, aǵashtan jasalǵan buıymdardy sheber­likpen paıdalanǵan tehnologııa bolǵan. Bul erekshe zertteýdi qajet etetin dúnıetanym, ómir salty, maǵynaly turmys. Mine, materıaldyq mádenıette mundaı jetistikke jetken halyqtyń oılaý dúnıesi qandaı boldy eken degen saýal mazalaýda. Adam álemdi eń aldymen oıymen bılep, sodan baryp iske kiris­ken. Sondaǵy oılaý kórinisi qalaı bol­ǵan, eń aldymen aıtpaǵym – bul óńir­de shákirt daıarlaý isi keńinen qoıyl­ǵan. Ol úshin mádenıetter almasýy bolǵan, álemniń tórt qubylasy túıisken. At ábzelderinde álemdi sımvoldyq túrde meńzeýdiń tásilderi beınelengen, bul da arnaıy áńgime taqyryby. Arheolog Zeınolla myrzamen, osy tarıhı jádiger­lerdi mátinder retinde “oqý” isin, qudaı qalasa bastamaqpyz. Árbir nárse, at ábzelindegi ne ámirshi-hanzadaǵa qatysty, tek ánsheıin maǵynasyz nárseler emes, olardyń shyǵý tegi, maǵynasy, dúnıe­tanymdyq salmaǵy bar nárseler, máse­len, solardy mátin retinde túsinip qabyldaýda. Bul – qajyrly eńbekti talap etetin, biraq óte qajetti is. Tarıhqa boılaýdyń, babalar turmy­syn, olardyń oılaý álemin tanýdyń odan ózge ádisin men bilmeımin. Shyn­dyq, solardan qalyp bizge jetken nárse­lerde tur. Másele, solardy ashýdyń metodologııasy men tásilin tanýda. Birer sóz, Berel týraly. Bul sirá birik­ken qos sóz, Ber+el, múmkin Ber­gi+el, múmkin berekeli el degen maǵyna berer. Oılaný kerek! Sózsiz anyq nárse, munda El degen uǵym bar. Kóne túrkiler el dep búgingi mándegi Imperııany aıtqan. El taıpa emes, taıpa degen jurt. El – “ımperııa”! Demek, Berel ataýy endigi jerde Berel Ámirshisiniń qoryq-murajaıy dep atasaq, jańsaqtyq bolmas. Bul alqapty Berel Ámirshisiniń jazyǵy degen de oryndy bolady. Ámirshi bolmasa bul qoryq ta bolmas edi, 2,5 myń jyldan keıin búgingi sóz de bolmas edi. Endigi másele ­– Berel Ámirshisiniń týǵan, ómir keshken zamanyn anyqtaý, qudaı qalasa bul da sheshimin tabatyn másele. Olaı deıtinim, onyń bir ushqy­ny Gerodottyń “Tarıhynda” jatyr. Berel Ámirshisi týraly naqtyly aıtyl­masa da, bul el týraly janama maǵ­lumattar bar, onyń biri saq oıshyly Anaharsıs Skıfskıge qatysty bolsa, ekinshisi “Arpoksans, mıf syn Targıtaıa, rodonachalnık katıarov ı traspıev ý skıfov” (648-b.). Asyqpaı izdeı bersek, Bereldiń qupııasy birte-birte ashylary anyq, “Mádenı mura” baǵdarlamasy osy izdeniske múmkindik ashyp otyrǵanyna rızashylyq sózimizdi bildirýimiz azamat­tyq boryshymyz. Sóz sońynda aıtarym, “Berel” qoryq-murajaıynyń áli sheshilmegen máseleleri bar eken. Ol týraly arheolog Zeınolla Samashev baıandap berdi. Sol máselelerdiń deni derlik kóshpeli oty­rys ústinde sheshimin tapty. Máýlen Áshimbaev keńeske qatysyp otyrǵan mı­nıstrlikter men ózge mekemeler jetek­shi­lerine naqtyly tapsyr­malar berip, olardy qadaǵalaýdy Prezıdent Ákimshi­liginiń jaýapty qyzmet­keri Álibek Asqarovqa júktedi. Kóshpeli otyrystyń osyndaı naqtyly sheshim­derge jetýiniń bir kepili bizge oblys ákimi Ber­dibek Saparbaev myrza óziniń qyzmet­ker­lerimen kelip, jergilikti jerge qatysty isterdi óz jaýapkershiligine alǵany ábden durys boldy. Sonymen, Berel qoryq-murajaıynyń birinshi deńgeıdegi atqarar isteri anyqtaldy, endi ekinshi kezekte qandaı ister qajettiligin Máýlen Saǵathanuly naqtylap berdi, ol – osy aımaqty keshendi túrde zerttep, Bereldiń naǵyz tarıhı-mádenı ornyn anyqtaý. Iske, sát demekpin.