Dáriger abyroıy

Mańaıǵa kóz salsaq, sol 1956 jyly 1 maı mektebin (qazirgi Q.Muhamedjanov atyndaǵy) bitirgen 105 ul-qyzdan qazir biren-saran ǵana qalyppyz. Solardyń biri – KSRO jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi, Qyzylorda oblysynyń qurmetti azamaty, Syr bo­ıynyń densaýlyq salasynda alpys jyl, onyń elýden astamyn basshylyq qyzmette kele jatqan Turǵanbaı Mahanov.

Turǵanbaı 10-synypty bitirgen soń, Aq­tóbe memlekettik medısınalyq ınstı­týtynyń emdeý fakýltetine oqýǵa tústi. Instıtýtty támamdaǵannan keıin Jalaǵash aýdandyq aýrýhanasynda dáriger-hırýrg mamandyǵy boıynsha eńbek jolyn bastady. Mamandyǵyna degen erekshe yqylasy onyń ómirlik serigi, óser óresi boldy. Osy yqylasy oblystyq densaýlyq saq­taý bólimi meńgerýshisiniń orynbasary qyzmetinde júrgende Densaýlyq saqtaý mınıstrligine, naýqastyń aldyn alý, emdeý basqarmasy basshysynyń oryn­basarlyǵyna, osy bólim­niń basshylyǵyna qyzmetke shaqyrǵanda sol kezdegi mınıstr Tóregeldi Sharmanovqa alǵys aıtýmen shekteldi. Sebebi bul laýa­zymǵa qosymsha onyń óz mamandyǵyn jalǵastyrýyna múmkindik bolmady.

1965 jyly oblystaǵy jas mamandardy jiti qadaǵalap otyratyn oblystyq den­saýlyq saqtaý bóliminiń basshysy Sofııa Maqasheva maman jáne bilikti azamat retinde qalyptasa bastaǵan Tur­ǵanbaı Mahanovty orynbasarlyq qyz­metke shaqyrdy. Onyń mamandyǵyna baılanys­ty ótinishine basshy túsinistikpen qarap, orynbasarlyq laýazymyna qosa ob­lystyq aýrýhananyń travmatologııa bólim­shesiniń travmatologi qyzmetti tapsyrdy.

Turǵanbaı Mahanov orynbasarlyqpen qosa oblystyq aýrýhanadaǵy qosymsha qyzmeti kezinde ujym jumysymen etene tanysty, jaqsy tájirıbe jınaqtady, óz mamandyǵyn jetildire túsýdiń ǵylymı jolyn da barlady. «Qoldyń zaqymdanýy kezinde bastapqy jáne keshiktirilgen teri transplantasııasy» degen taqyrypta 1973 jyly Máskeý qalasyndaǵy Ortalyq dárigerler mamandyǵyn jetildirý ınstıtýtynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Keıin onyń saýsaqtarǵa jasalynǵan operasııa tásili TMD elderiniń hırýrgteri men travmatologteri óz tájirıbelerine engizip, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Perm qala­lary­nyń medısınalyq baspalarynda jarııalandy.

Oblystyq aýrýhananyń bas dárigeri qyzmetine aýysqan 1976 jyldan bastalyp, jıyrma eki jylǵa jalǵasqan kezeńdi Tur­ǵanbaı Mahanov jańa izdenis pen joǵary jaýapkershilikti serik etti. О́zinen buryn osy qyzmette 19 jyl bol­ǵan medı­sına ǵylymdarynyń doktory Shádibaı Abdýllaev sııaqty tájirıbesi mol, al­ǵyr uıymdastyrýshy, jigerli basshy, adamger­shiligi mol azamattan keıin osy deńgeıde jumys isteý jańa basshyǵa ońaı bolmady. Burynǵy basshy bastaǵan oblystyq aýrýhanaǵa tıesili 1 000 oryndyq naýqastar tamaqtanatyn ashana qurylysyn aıaqtaý, oblystyq aýrý­hananyń kúnshyǵys japsarynan, birinshi qabatynda naýqastardyń janashyrlarymen kezdesetin zal, ekinshi qabatynda 350 oryndyqqa arnalǵan konferens-zaly bar eki qabatty ǵımarat salý buryn-sondy qurylyspen aınalyspaǵan jańa basshyny qosymsha túsinikterge ıe etti. Ol keıin qajetine jarady, aldynan shyqty. 1999 jyldyń qańtarynda oblystyq aýrýhana oblystyq medısına ortalyǵy bolyp qaıta qurylǵanda, qyzmetin dırektor laýazymynda jalǵastyrǵan Turǵanbaı Mahanov jańalyqqa jany qumarlyq basshy retinde qaramaǵyndaǵy ártúrli deńgeıdegi mamandarmen til tabysa bilý sııaqty qasıet basshyny órge súıredi, bıikke kóterdi. О́z mamandyǵyńnyń ǵylymı bıik ıesi jáne uıymdastyrýshylyq qabileti joǵary basshy túrli deńgeıdegi konferensııa, forýmdarǵa qatysyp, sóz sóılep, baıandamalar jasap, halyq densaýlyǵyn saqtaýdyń mańyzdy máselelerin, ásirese, keıingi kezdegi Syr boıynda qalyptasqan ekologııalyq jaǵdaıdyń áleýmettik zardaptaryn jerine jetkize turaqty kóterip otyrdy. Ol 1994 jyly Sofııa qalasynda ótkizilgen Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý ujymynyń májilisinde (Batys Eýropa jáne Azııa aımaqtary úshin) Qazaqstan atynan qazaq jeriniń hal-ahýalymen birge aıryqsha Aral aımaǵy ekologııasynyń medısınalyq qyrlary týraly sóz sóı­ledi. 30-dan asa ǵylymı eńbektiń, 1 mo­no­grafııanyń avtory Turekeńniń bas­shylyǵymen oblys jáne Qazaqstan dárigerleriniń 5 ǵylymı jı­naǵy jaryq kórdi. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ǵy­lymı medısınalyq keńesi medısına jetistikterin densaýlyq salasyna engizgeni úshin «Ál-Farabı» syılyǵymen, «Gıppokrat ordeni», «Ult­tyq medısınalyq assosıasııasy» qoǵamdyq birlestiginiń eń joǵary nagradasy «ave vitae» ordenimen marapattaldy.

Turǵanbaı Mahanovtyń ómirinde asa bir eleýli kezeń onyń KSRO halyq depýtaty bolyp saılanýy edi. Ras, ol kezde oblystardan depýtat bolyp mindetti túrde jumysshy ókili saılanatyn. Al Qyzylordadan negi­zinen kúrishshi usy­nylatyn. О́ıtkeni ol kezde «Syr kúrishi – el yrysy» degen mátel qalyptasqan-dy. Oblys Qazaqstan kúri­shiniń 75, Odaqtyń 25 paıyzyn beretin.

Keshegi keńestik júıedegi qaıta qurý birsypyra ózgeshe oılarǵa jetelegeni ras. Sondaı tirliktiń biri oblystyq ardagerler keńesi el ishinde keńinen tanymal bolǵan Turǵanbaı Mahanovtyń kandıdatýrasyn 1989 jylǵy KSRO Joǵarǵy keńesiniń saılaýyna depýtattyqqa kandıdat etip usyndy. Muny oblystyq aýrýhana ujymy qoldaı ketti. Alaıda bul usynysty oblys basshylary quptaǵan joq. Oblystyq irikteý komıssııasynda daýysqa túsken 13 úmitkerden kúrishshi Aınash Balǵabaeva – 48, Mahanov 52 paıyz daýys aldy. Bul jaǵdaı joǵary bılik basyndaǵylardy qatty oılandyrdy. Sodan kún tártibine saılaý ótkizý máselesi qoıylyp, úshinshi kandıdat Baıqońyr áskerı qurylys basqarmasynyń basshysy polkovnık S.K.Greskeevıch boldy. Lenınsk qalasynda ótken bul saılaý qorytyndysynda Mahanov 52 paıyz daýysqa ıe bolyp, №631 terrıtorııalyq saı­laý okrýgi boıynsha KSRO-nyń halyq depýtaty bolyp saılandy.

Odaqtyq deńgeıdegi depýtattyq mandat kópten oıda júrgen máseleni oıatty. Oǵan negiz bar edi. О́ńirdegi ekologııalyq jaǵdaıdan týyndaǵan juqpaly indetter men tabıǵı kózi bar keselderdiń órshýi, ınfeksııalyq aýrýlar kórsetkishiniń respýblıkadaǵydan joǵary bolýy, ókpe, ishki bezder, onkologııalyq jáne júıke aýrý­laryna shaldyqqandardyń jıileýi, ana men balanyń shetineýi tym joǵary deńgeıde boldy. Eldiń sanıtarlyq saýat­­tylyǵy, adamdardyń ózine jáne aınalasyndaǵylardyń densaýlyǵyna degen kózqarasy ýaqyt talabymen úılespedi. Munyń barlyǵy qalyptasqan jaǵdaıdy tereń túsingen, jıyrma jyldan asa oblys densaýlyǵy salasynda basshy qyz­mette bolǵan, endi odaqtyq dárejedegi depýtat Turǵanbaı Mahanov qyzmetiniń kún tártibine Qyzylorda qalasynda dıag­nostıkalyq ortalyq ashý máselesin qoıdy. Syr óńirindegi bul problemalardyń Odaq boıynsha aýyzǵa alynýyna ózindik úles qosty. Bul Joǵarǵy keńestiń V ses­sııa­synda arnaıy aıtyldy da. Odaq depýtattarynyń alǵashqy sezinde respýblıka basshysyna jolyǵyp, óz oıymen bólisti. Osydan bastalǵan jumys talaı esikti qaqtyrdy, talaı respýblıka, odaq deńgeıindegi basshylarǵa jolyqtyrdy. Ne kerek, depýtattyq paryzyna baılanysty res­pýblıkada alǵashqy bolyp oblystyq keńes berý-dıagnostıkalyq ortalyq 1992 jylǵy 4 jeltoqsanda ashyldy. Sonymen qatar kópsalaly aýrýhana kesheniniń qurylysy da aıaqtalyp, ol da jumysyn bastady. Bul qurylystarǵa sol kezde oblys basshylary bolǵan Erkin Áýelbekov pen Seıilbek Shaýhamanovtyń qosqan úlesi az bolǵan joq.

Dana halqym «Kóre-kóre kósem, sóı­leı-sóıleı sheshen bolasyń» dep te­gin aıtpaǵan. Sonaý 1965 jyly oblystyq densaýlyq saqtaý mekemesine kelgende esep jazýǵa qınalǵan, kúndelikti túrli taǵdyrly naýqastarǵa jolyǵý, túrli deńgeıdegi basshy, mamandarmen qyzmettes bolý boıyn­daǵy bar múmkindikti, alǵan bilimin, kún­delikti ómir sabaǵyn molaıta túsken, adam degen allanyń pendesiniń syryn keńirek baıqatqan ómir mektebi Turekeńdi maıtalman maman, qaıratker etip qana qalyptastyrǵan joq, qalamger de etti. Ol – «Áıel baqyty», «Densaýlyqtyń aq ordasy», «О́tken kúnde belgi kóp», «Sádir saraıy», «Asyl aǵa», «Dáriger paryzy», «Jetpis jastan keıin», «Oblystyq medısına ortalyǵynyń damý tarıhy», qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórgen «О́mir órnegi» atty kitaptardyń avtory. Sondaı-aq aldyńǵy tolqyn aǵalary men zamandas, qyzmettes bolǵandarǵa qaryz bolyp qalǵan joq. Olar týraly da qalam tartty. Biz «О́mir órnegi» atty kitapty oqı otyryp, dárigerlik ómirdiń adam qarym-qatynasyndaǵy erekshe alańy ekeni jónindegi túsinigimizdi tereńdete tústik.

Qazirgi tańda Turǵanbaı Mahanov zeınet demalysynda. Zeınetke shyqsa da, ju­myssyz emes, kópbeıindi oblystyq aýrý­hanasynyń qurmetti keńesshi dırektory. Aıtary jetkilikti, kórgeni kóp jannyń aqyl-keńesin tyńdar úlken ujym bar, jas­tar bar, tyńdar qulaq, kórgisi keletin kózder de az emes.

Turǵanbaı Mahanovtyń Syr boıy hal­qynyń densaýlyq salasyndaǵy kóp­jyldyq qyzmeti laıyqty baǵalandy da. Solardyń ishinde «Búkilodaqtyq densaýlyq saqtaý sala­synyń úzdigi» belgisimen, «Qazaq KSR-niń eń­begi sińgen dárigeri» qur­metti ataǵyna ıe bolyp, «Qurmet belgisi», «Halyqtar dostyǵy», «Qur­met» ordenderimen marapattaldy.

Kez kelgen azamattyń abyroıyn adal jary men otbasy kóteretini anyq. Turǵanbaı Mahanov sonaý Aqtóbe medı­sınalyq ınstıtýtynyń 5-kýrsyn­da oqyp júrgende pavlo­darlyq Sárýar Ádilqyzy ekeýi shańyraq kóterdi. Bir-birine súıenish, biriniń baǵyn biri bıiktete túsip, urpaǵynyń qyzyǵyn kórip, 60 jyldan asa birge ómir súrip keledi. Ásili, qatar ómir súrý ja­rasymdylyq qana emes, myna pánı dúnıeniń aıryqsha máni ekeni túsinikti.

Ábdijálel Bákir,

Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń professory, saıası ǵylymdar doktory