Prezıdent ult sapasyn jaqsartamyz desek, jańa qundylyqtar júıesin qalyptastyrýymyz qajettigin alǵa tartty. Jańa qundylyqtar bastaýyna eń aldymen adal azamattardy qoıyp, adal eńbek etip, adal tabys tabýǵa shaqyrdy. О́ıtkeni qaı zamanda bolsyn, adam eńbegimen kórikti, adaldyǵymen ardaqty. «Adal eńbekpen mal izdemek – ol arly adamnyń isi» deıdi Abaı.
Prezıdent qazir toı toılap, arqany keńge salyp júretin ýaqyt emes ekenin únemi jadymyzǵa salyp, nazarynda ustaıdy. Áıtse de ulttyń tarıhyna, eldiń ótkenine tikeleı baılanysty ataýly sátterdi umyt qaldyrýǵa bolmaıtynyn da esten shyǵarǵan emes. Solardyń ishinde ulan-ǵaıyr jerimizdi saqtap, búgingi urpaqqa amanattaǵan Joshy hannyń el tarıhyndaǵy orny bólek.
Reti kelgende aıta ketý kerek, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık Bereket Káribaev Joshy ulysy týraly 10 derek ázirledi. Derekte Joshy ulysyna qatysty aıtýly datalar, tarıhı oqıǵalar, ulysty basqarǵan handar men mańyzdy kezeńder qamtylǵan.
Bilim ordasynda 70 jyldan astam ýaqyt mamandar daıarlap, arheologııa, etnologııa jáne mýzeologııa, dúnıejúzi tarıhy, tarıhnama jáne derektaný salalaryn saraptap kele jatqan kásibı tarıhshylar mektebi qalyptasqan. Sondyqtan QazUÝ ǵalymdary akademııalyq tarıhı jınaqty daıyndaýǵa belsene atsalysyp otyr. Máselen, II tomǵa akademık Bolat Kómekov jaýapty redaktor bolsa, IV tomǵa akademık Bereket Káribaev pen tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Meńdikúl Noǵaıbaeva, V tomǵa tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Gúlmıra Sultanǵalıeva qatysyp keledi.
Memleket basshysy elimizde kásibı arheologter tapshy ekenin aıtyp ótti. Bastaýynda Álkeı Marǵulan turǵan qazaq arheologııa mektebiniń negizi ótken ǵasyrdyń 40-jyldary qalandy. Bul salada Ábdimanap Orazbaev, Kemel Aqyshev, Hasan Alpysbaev, Mır Qadyrbaev, Serjan Aqynjanovtyń eńbegi zor. Degenmen keń-baıtaq dalamyzda qupııasyn ishine búgip jatqan nebir tarıhı oryndarymyz bar ekeni ras. Osy qupııanyń syryn ashý úshin bizge myqty mamandar qashanda qajet. Qazirgi tańda Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde arheologııa salasyna úlken mán berilip otyr. 2022 jyly «Arheologııa jáne antropologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty» quryldy. Bıyl mamyr aıynda Fransııanyń Ortalyq Azııany zertteıtin arheozoologııalyq ortalyǵynyń halyqaralyq zertteý zerthanasy ýnıversıtetimizde ashylmaq.
Qasym-Jomart Toqaev quryltaı minberinde memlekettik tildiń qoldaný aıasyn keńeıte túsý – memlekettik saıasattyń basty baǵyty ekenin aıtty. Keıingi jyldary elimizdiń aǵartýshylyq salasynda oń ózgerister joq emes. Kezinde ekonomıkanyń qarjy, bıznes, ınnovasııa, menedjment salalary boıynsha shet tilinen birshama oqýlyq aýdarylyp, elimizdiń joǵary oqý oryndaryna, kitaphanalarǵa taratyldy. Qazir bizdiń bilim alýshylar osy kitaptarmen, oqýlyqtarmen bilim alyp júr.
Qazirgi tańda ýnıversıttiń Ál-Farabı kitaphanasy túngi onǵa deıin jumys isteıdi. Munda 2,5 mıllıonǵa jýyq kitap qory bar. Jyl saıyn júzdegen ǵalymymyzdyń ǵylymı eńbekteri, monografııalary, oqýlyqtary qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde jaryq kóredi. Keıingi jyldary aqparattyq sıfrly tehnologııalar salasyndaǵy oqýlyqtardy molynan shyǵarýǵa múddelilik tanytyp otyrmyz. О́ıtkeni bilim alýshylardyń kitapqa, oqýlyqqa qoljetimdiligin qamtamasyz etý – joǵary oqý oryndarynyń basty mindeti.
Atyraýda ótken alqaly basqosýda Memleket basshysy keıbir quryltaı músheleriniń Ulttyq kitap kúnin belgileý jóninde aıtylǵan usynysyna toqtaldy. Bul da qoǵam bolyp quptaıtyn qýatty joba. Keıbir baspagerler, kitaphanashylar, kitap saýdasymen aınalysatyn kásipkerler kitap jármeńkesin ózderine yńǵaıly kúndi belgilep ótkizip júr. Osy oraıda QazUÝ baspagerleri Ulttyq kitap kúni 3 qarashaǵa bekitilse degen usynysyn aıtady. О́ıtkeni 1920 jyly 3 qarashada Qazaq ASSR Ortalyq atqarý komıtetiniń «Qazaq memlekettik baspasyn qurý týraly» dekreti qabyldanǵan.
Memleket basshysy «Eń aldymen, halyqtyń bereke-birligin saqtaý eldigimiz úshin asa mańyzdy» dedi. Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, Ulttyq quryltaı múshesi Mereke Qulkenovtiń «Halqymyzdyń kórnekti tulǵalary birin-biri moıyndap, ózara qurmet kórsete bilse, ultymyz uıysa túsedi» degen sózine tolyq qosylamyn. «О́zińdi óziń jattaı syıla, jat janyńnan túńilsin» deıdi atamyz qazaq. Keı jaǵdaıda adamdardyń bir-birine degen baýyrmaldyq, janashyrlyq qasıetinen góri, kúnshildik, jekkórýshilik sezimi artyp bara jatqany baıqalady. Úlken kisilerdiń orynsyz jaǵasynan alý, kerisinshe jasyn alǵa tartyp keıingi býynmen ańdysatyny kóńilge kirbiń uıalatady. Prezıdent sózimen aıtqanda, «О́zara janashyr bolý, túptep kelgende, elge janashyr bolý degen sóz». О́kinishke qaraı, kisini syrtynan tildep, ar-namysyn qorlap, sol ádepsiz qylyqtaryn durys sanaıtyn jeli qoldanýshylary paıda boldy. Salmaqty saraptamalyq dúnıelerge qaraǵanda, túp negizi tekserilmegen, faktige súıenbegen haıp basym.
Qoǵamdaǵy ózekti máselelerdi talqylaý barysynda keıde táýelsiz BAQ-tar men telegram kanaldarda kıberbýllıngke jol berilip jatady. Aqparatty teksermeı óz boljamymen jarııalaý, sol arqyly áleýmettik jelidegi agressııany kúsheıtý, qoǵamda teris pikir qalyptastyrý – bul sóz bostandyǵynyń kórinisi emes. Alysta otyryp tas atý, tuqyrtý maqsatyndaǵy trollıng, sózýarlyq, óshpendilik, toptasyp tapsyryspen shabýyl jasaý, otqa maı quıa túsý áreketteri beleń aldy. Bul máseleni BUU nazarǵa alyp, kıberbýllıng halyqaralyq deńgeıde jalpy qorlaýdyń elementi retinde tanylyp otyr. Ásirese bala quqyqtaryn qorǵaýǵa erekshe kóńil bólinip, zorlyq-zombylyqtyń psıhologııalyq jáne fızıkalyq bir túri retinde tıisti sharalar qabyldaı bastady. Kóp memlekette áleýmettik jelidegi ádepsizdik qylmystyq áreket bolyp sanalady jáne qylmyskerlerdi jazalaý úshin arnaıy zań bar. Kıberqorqytýdy júzege asyrý úshin paıdalanatyn elektrondyq qurylǵylardy, aqparattyq-kommýnıkasııalyq resýrstardy, áleýmettik jelilerdi buǵattap, paıdalanýyna ýaqytsha nemese turaqty shekteý qoıýǵa kiristi. Jańa Zelandııa ınternettegi zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilikke tartyp, túrmege otyrǵyza bastady. AQSh-ta ınternettegi qýdalaý úshin qylmystyq jaza qarastyrylady. Osy zańdardyń oryndalýyn qadaǵalaıtyn quzyrly oryndar da jumys isteıdi. Germanııada kıberqorqytý jeke nemese azamattyq quqyq buzýshylyq retinde tirkelip, 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndaldy. Rýmynııanyń orta jáne joǵary oqý oryndarynda áleýmettik jelini qoldaný baǵytynda tárbıe jumystary turaqty júzege asyrylady.
Qazaqstan úshin de áleýmettik jelilerdegi jalǵan pikirler, jazbalar, jarııalanymdar úshin Qylmystyq kodekstiń jeke babyn qarastyratyn ýaqyt keldi. Bul qajettilik – áleýmettik jeliler men messendjerlerdi buǵattaý maqsatyn kózdemeıdi, azamattardyń, jas balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. О́ıtkeni áleýmettik jelilerdegi etıkany jýrnalıster de, blogerler de, qarapaıym jeli qoldanýshylary da jıi saqtamaıdy. Áleýmettik jelidegi etıka zań júzinde rettelmegendikten, sóz bostandyǵynyń burmalanýy shekten shyǵyp, kisi ólimine ákelgen jaǵdaılardy da kórip, estip jatamyz.
Halyqaralyq jýrnalıster federasııasynyń jýrnalısterdiń minez-qulyq qaǵıdattary deklarasııasynda jýrnalıstiń kásibı zań buzýshylyqtary retinde «faktilerdi ádeıi burmalaý, jala jabý, qorlaý, negizsiz aıyptaý» faktorlary kórsetilgen. Oǵan qosa, materıaldy jarııalaý úshin kez kelgen nysanda para alýǵa tyıym salynady. Osy deklarasııaǵa súıene otyryp, faktini burmalap, tapsyryspen materıal jazatyn bloger-jýrnalısterdiń áreketine de baǵa beretin ýaqyt keldi.
Jańarý men jańǵyrý jolyna túsken ádiletti Qazaqstan úshin birin-biri aıaqtan shalǵannan góri, el bolyp eńserip, jurt bolyp jumyla atqarar sharýalar shash etekten. Sondyqtan árkim óz isine adal, ádil, jaýapty bolyp, otbasyna, bala-shaǵasyna tárbıe berip, ózgelerge qurmet kórsete bilýi qajet. El ishinde gýmanızmdik ıdeıalar kóptep kórinis taýyp, Abaıdyń kisilik kodeksi kúndelikti daǵdymyzǵa aınalýǵa tıis. Biz sonda ǵana bolashaǵy jarqyn, qýatty memleketti birge qurýǵa qol jetkize alamyz.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ basqarma tóraǵasy–rektor
