«Tek aqparattyq tehnologııanyń paıdaly jaǵyn alyp, zııandy jaǵynan saq bolǵan jón. Ashyǵyn aıtsaq, ınternetti talǵamsyz paıdalaný bala tárbıesine teris yqpal etip jatyr. Bul – ókinishke qaraı, aqıqat. Balalar túgili, ata-analar da áleýmettik jelidegi maǵynasyz kontentke tym áýes. Biz, eń aldymen, jastardy kitap oqýǵa baýlýymyz kerek. Sonda jappaı kitap oqıtyn ultqa aınalamyz. Táýelsizdik kezeńinde elimizde kitaphana isi kenjelep qaldy. Toqsanynshy jyldardaǵy alasapyran ýaqytta myńdaǵan kitaphana jabyldy. Mıllıondaǵan kitap qorynan aıyryldyq. Sońǵy jyldary jaǵdaıdy túzeý úshin áreket jasalyp jatyr. Kitaphana – memlekettiń, ulttyń negizgi jady. Elimiz úshin qundy tarıhı derekter men materıaldardyń deni kitaphanada saqtalady. Sondyqtan kitaphana isin damytýǵa beı-jaı qaraýǵa bolmaıdy», dedi Memleket basshysy.
Ul-qyzdarymyzdyń, oqýshylarymyzdyń ózdiginen kitap oqymaı ketýi de oılandyrady. Bul ata-ana men muǵalimdi ǵana emes, búkil qoǵamdy alańdatyp otyrǵan másele. Sondyqtan memlekettik deńgeıde «Oqýǵa qushtar mektep» degen tamasha ataýy bar joba da qolǵa alynyp, bul túıtkildiń túıinin tarqatýǵa umtylys jasalýy óte quptarlyq is. Álbette, kitap oqıtyn ultqa aınalý úshin joǵary jaq ne der eken dep tapsyrma kútip otyrýǵa bolmaıdy. Sol sebepti ár pedagog, árbir ata-ana bul irgeli iske bel býyp kirisýi qajet dep esepteımin. Jaqynda mynadaı aqparat oqyp qaldym: «Psıholog mamandardyń zertteýinshe, balanyń kitap oqý daǵdysy 9 jasqa deıin qalyptasady eken. Eger bala toǵyz jasqa deıin kitap oqýdy úırense, ol kitapty ómir boıy janyna serik etpek. Al toǵyz jasqa deıin kitap oqý daǵdysyn qalyptastyrmaǵan bala, eseıgende ózdiginen kitap oqýǵa qyzyqpaıdy». Bul kimdi bolsa da tolǵandyratyn úlken másele. Endi ne istemek kerek? Álbette, balańyzdy shaqyryp alyp, júıkesi men mıyna salmaq salyp, oqyǵan, kózi ashyq adam bolýdyń qajetteligi týraly dáris oqýdyń qajettiligi bolmas. Ony ózińizdiń áreketińizben kórsetkenińiz durys bolatyn sııaqty. Bir sát tóńiregińizge kóz júgirtip kórińizshi. О́z perzentterińiz, álde kishkentaı ini-sińililerińiz bar dep esepteıik. Kishkentaılar úlkenderdiń is-áreket, qımylyn qaıtalaýǵa áýes. Olar eresekterge qarap boı túzep, eliktep ósedi.
Osyny ańǵarǵan árbir adam, ádepsiz iske de eshqashan qadam baspaıdy. О́ıtkeni «balanyń aldynda bulaı istegenimiz durys emes eken» dep tez es jıyp, qatesin túzeýge, jaman ádetin kórsetpeýge tyrysady. Demek bizdiń ishki túısigimiz ózimizden kishilerge úlgi ekenimizdi kórsetý kerektigin aıtyp otyrady. Sol sebepti aldymen kitap oqýdy, gazet-jýrnal paraqtaýdy ózińizden bastańyz. Úıde úlkender kitap oqyp otyrsa, balaǵa bul qalypty jaǵdaı bolyp kórinedi. Kitapty ylǵı kórinetin jerge qoıyp qoıyńyz. Ony jyrtyp, búldirip tastaıdy dep seskenbeńiz. Osylaısha oqýlyqty bala qoly jetpeıtin jerge qoıyp, jasyryp júretin ata-analar da bolady. Bul qadam balanyń beısanaly túrde kitaptan alshaqtatady. Qazir bizdiń el kitap shyǵarý, baspa isinen aldyńǵy qatarǵa shyǵa bastady. Kez kelgen jastaǵy oqyrman úshin kitap shyǵaratyn ondaǵan baspa bar. Solar ártúrli balalardan bastap, jasóspirimderge arnap túrli qyzyqty kitap shyǵarady.
О́zińizge qajetti baspanyń ataýyn ınternetten terseńiz bolady, aldyńyzdan shyǵady. Kitaphana izdemeı, onlaın satyp alýǵa da jaǵdaı jasalǵan. Osylaısha ózińizge, balalarǵa unaıtyn kez kelgen oqýlyqpen tanysýǵa múmkindigińiz bar. Iá, osylaısha qazaq tilindegi, sapaly kitaptarmen úıdegi kitap sóresin toltyrsańyz ózińiz de rýhanı baılyqqa kenelgendeı kúı keshesiz. Sonymen qatar «Baldyrǵan», «Balbóbek», «Móldir bulaq» jýrnaldaryna jazylyp qoısańyz, árdaıym úıińizge kelip turady. Jazdyrý baǵasy da aıtarlyqtaı qymbat emes. Jýrnaldardyń ár sany bir kitaptyń júgin kóteredi. Túrli-tústi bezendirilgen jýrnal bala sanasyn ózine birden baýrap alady. Áli de árip tanymaıtyn bóbekter, sýretterge qarap, sóıleýge ıkemdeledi.
Odan keıingi másele – bala oqyp otyrǵan kitapty ózińiz de mindetti túrde qarap shyǵyńyz. Sol kezde onymen ortaq áńgime paıda bolady. Ekeýińiz de biletin taqyrypty talqylaýdyń da yqpaly zor. Kez kelgen adam ózi oqyǵan dúnıeni syr qylyp bóliskisi kelip turady. Ony ásili sol taqyrypty uǵyp turǵan adammen bóliskendi jón sanaıdy.
Árbir jetkinshekke alǵash ret paraqtaǵan kitaby qatty áser etse, onyń kitap oqýǵa degen qushtarlyǵy artady. Perzentiniń jaıyn ata-anadan artyq eshkim bilmeıdi. Sondyqtan balańyzdyń oı-órisine yńǵaıly bolatyn kitaptar tańdaýǵa baýlyńyz, solardy oqyp, mazmunynyn aıtqyzyp otyryńyz. Álbette, ondaı kitap tańdaý úshin de ata men áje, áke men sheshe, aǵalary men apalary da kitapqumar jandar bolsa tipten ǵajap bolar edi.
Balaǵa bir kitap unap qalsa, ol ony qaıtalap oqı berýi de múmkin. Sol kezde «bir oqyǵan kitabyńdy qaıta oqyp alyp, kitap oqydym dep nege aldadyń?» dep aıtpańyz. Bala ol kitaptan alǵan emosııasyn árdaıym ańsap turýy da tańqalarlyq jaǵdaı emes.
Balanyń ózdiginen, qalaǵan kitabyn tańdaýyna múmkindik berińiz. Aıyna nemese eki aıda bir ret kitap dúkenin aralap, ózi qalaǵan kitabyn satyp alýdy ádetke aınaldyryńyz. Bala ártúrli taqyrypqa qyzyǵýy múmkin. Kitapty sol qyzyǵýshylyǵyna saı tańdasa paıdasy da ushan-teńizdeı bolmaq.
Taǵy bir jaqsy tásil - úıińizge, mektepke jaqyn ornalasqan kitaphanaǵa baryp, turaqty oqyrmany retinde jazylyp qoıyńyz. Qazir bilim oshaqtarynda da kitaphanalar bar. Aptasyna úıirmege barǵandaı eki-úsh ret bas suǵyp tursańyz urpaǵyńyz da, ózińiz de utylmaısyz. Jazbamyzdyń basynda aıtqanymyzdaı, bizdiń memlekette kitaphana máselesine durys nazar aýdarý bastaldy. Kitaphanalar jelisinde jańa kitaptar paıda boldy. Aýdan, oblys, qala ortalyǵynan shalǵaı jerdegi eldi mekenderde de shaǵyn bolsa da kitap qory jańartylǵan, tolyqqan kitaphanalar bar.
Biz ul-qyzdarymyzdy ertip, týystarymyzdyń, dos-jarandarymyzdyń úıine meımandap barýdy ádetke aınaldyrǵan halyqpyz. Álbette, qur qol barý saltymyzda joq. Mindetti túrde kishkentaı bolsa da 3-5 myń teńge aralyǵynda syı-sııapat, tátti-mátti alarymyz anyq. Sol sátte kámpıt emes, káde retinde kitap satyp alsaq jaqsy bolar edi. Bul jaqsy úrdiske aınalsa, biz de oqıtyn ultqa aınalarymyz sózsiz.
Áıgerim MUQAShEVA,
Qaraǵandy oblysy, Shet aýdany, Aqjal kenti,
Sh. Battalova atyndaǵy tirek mektebi (RO)
bastaýysh synyp muǵalimi
