UIFYR TEATRYNYŃ UShAR ShYŃY

Almatydaǵy Ortalyq Azııa elderiniń III halyqaralyq teatrlar festıvaline Qazaqstannan alty teatr ujymy qatysyp, Qudys Qojamııarov atyndaǵy respýblıkalyq uıǵyr mýzykalyq drama teatrynyń belgili rejısseri Iаlqýnjan Shamıev sahnalaǵan “Idıqýt” spektakli ekinshi júldeni jeńip aldy. Al birinshi oryn qyrǵyz drama teatry sahnalaǵan “Shyńǵyshannyń aq bulty” qoıylymyna, úshinshi júlde О́zbekstannyń Sýr­handarııa oblystyq drama teatry ázirlegen “Tentek shal” komedııalyq spektakline berildi. Kezinde Shekspırdiń “Lır patshasyn”, shyǵys klassıkasynan “Farhad-Shyryn”, ulttyq dramatýrgııadan “Anarhan”, Ismaıyl Sattarovtyń “Gerıp-Sanam” sahnalyq týyndylaryn usynǵan sahnagerdi shara aıaqtalarda qazylar alqasynyń tóraıymy Tomırıs hanym aldaǵy jyly Túrkııada ótetin halyqaralyq festıvalǵa shaqyrdy. Uıǵyr teatrynda jıyrma eki jyldaı bas rejısser bolyp qyzmet istegen, “Qurmet” ordeniniń ıegeri, halyqaralyq jáne respýblıkalyq festıvalderdiń laýreaty, al búgin qos birdeı tabysqa kenelgen qoıylym avtorynan uıǵyr teatrynyń ótken jáne bıylǵy tabystary týraly baıandap berýin ótingen edik. – Alataýdyń aıbynyn asqaqtatyp, rýhanı baıraǵyn kókpen talastyryp, mereıdi shalqar kóldeı tasytqan sherý bıyl osymen úshinshi ret ótip otyrǵany málim. Úni men úlgisi basqa báıgelerden alabóten óner básekesinde “Idıqýt” spektaklińiz oza shaýyp, báıge alyp jatyr. Quttyqtaımyz. – Bir meniń ǵana qýanyshym desem, tym artyq aıtqandyq bolar, muny jalpy osyndaǵy teatr ónerine ter tógip júrgen barsha árip­tes­te­rim­men birge shyqqan shyńyma jat­qy­zamyn. Sahnalyq ómir kúndelikti qarabaıyr tirshilikke uqsa­ma­ǵanmen, munda da júgińniń bir she­tin qatar kóterisetin jora-joldas­taryń, syryńdy bó­liser etbaýyr týystaryń sııaqty qan­shama taǵdyrlar janyńa sáý­le shashyp turady. Sol meıirban sáý­leler kóńildi kógoraı beldeýlerge jıi alyp qashady. Kópten oıda júrgen tulǵalar beınesi kóz aldyń­nan aıbarlana tizile shyǵady. Bir tolǵaq ishte talyqsyp, esh maza ber­meı sar­syltady. “Idıqýt” – jaı­mashýaq sát­tegi kóńil aınasy emes. Ar jaǵynda san­daǵan kózder qa­dalyp turǵandaı áserde júrdim. On­daǵy keıipkerlerdiń árbirimen etene ta­nystym. Olar da meniń ja­nym­men bite qaınasyp ketti. Ana qursa­ǵyn­da­ǵy balasyn toǵyz aı kóterip ba­ryp, dúnıege perzent ákeletini Ja­rat­qannyń úlken bir qudireti bolsa, shyǵarmashylyq adamynyń taǵdyry da sol ispettes. Ár sahnalyq qo­ıy­lymyń – ińgálaǵan náresteń. Ony aıa­laısyń. Boıyńdaǵy búkil asyl qa­sıet­ińdi tókkiń keledi. Onyń atyna jaqsy sózderdiń aıtylǵanyn janyń qa­laıdy. Sebebi, ol da seniń er­teń­iń­niń jalǵasy, urpaǵyńnyń bo­lashaǵy syndy. Olarmen syrlasqan Almatynyń aıly túnderinde jul­dyz­dar tylsymyna boıladym. Baı­taq dalada babalar rýhy kezip júredi eken. Taý lebimen qulaǵyma bulaq­tyń sybdyryndaı ásem áýen quıy­lyp, tań aldynda ázer kóz ilgen shaq­­tardyń áseri óz aldyna bir qy­zyq áńgime. Shyńǵyshan taqy­ry­by­na qalam ter­begender úshin bul tul­ǵanyń qyr-syryna qanyǵý qan­sha­lyq qıyn soqqanyn óz basym osy týyndymen betpe-bet kelgende anyq mo­ıyndadym. Qıyr-shıyryna zeıin aýǵan saıyn tipti kúrdelenip, boıaý­lary qatparlanyp bara jatqan tarıhı beınege uıǵyr teatrynyń barýynyń ózin men ulttyq teatrdyń damý dáýirindegi aıtýly oqıǵa dep sanaımyn. Bul – bir. Ekinshiden, osy festıvalǵa úsh teatr Shyń­ǵys­han taqyrybymen kelipti. Biri – ózimiz bolsaq, astanalyq teatr men qyr­ǵyzdar da qaharly qol­bas­shynyń tarıhı beınesin qonymdy sahnalap usyna bilgen. Shyńǵyshan men uıǵyr pat­sha­sy­nyń kezdesýi buryn-sońdy áń­gimege ózek bolmaǵan tyń taqyryp qoı. Ony sahna tiline túsirý jurt úshin odan ármen kútpegen jańalyq boldy dep oılaımyn. Qazaqstan teatr­la­rynyń arasynan sýyrylyp shy­ǵyp, júldege ıe bo­lýy­myzdyń syry osyndaı erekshe izdenistiń arqasy ekeninde daý joq. Biz bu­ryn­ǵy eski soqpaqtyń izimen ilbigen joq­pyz. Eshkimge uqsamaıtyn saryn taptyq. – “Idıqýt” degen sóz uıǵyr­shadan aýdarǵanda qandaı maǵyna bildiredi? – “Baqytty ámirshi” degen sóz. Tarıhı taqyrypqa qalam terbeý úshin adamǵa tarıhtyń qanshama qalyń qat­paryna shuqshııýǵa týra keledi. Belgili jazýshy, dramatýrg Ah­metjan Ashırovtyń romany negi­zin­degi sahnalyq qo­ıy­lymnyń tu­saý­keseri byltyr ótti. Oqıǵasy tym áriden baıandalady. HIII ǵasyrda uıǵyr­lar­dyń Baýrchýk degen ataqty ámirshisi ómir súrgen. Ol tarıhı derekte Shyńǵyshanmen kezdesedi. Han oǵan qyzy Altynbıkeni uza­ta­dy. Búgingi zaman zerdesimen tú­ıin­delgende, spektakldiń basty leıt­mo­tıvi osy. Kó­rermen úshin qazir ta­rıhı tul­ǵa­lardyń buryn oıǵa kóp ta­myzyq bolmaǵan syrlary qy­zy­ǵyraq. Qos tulǵa bir-birimen qashan, qandaı sátte kezdesti, el men jer taǵdyry jaıynda muńly júrekter qalaı úndesti, jandaryn jegideı jegen basty dert ne boldy, qalaı kúızeldi, keshegi babalardyń taýdaǵy jań­ǵyryǵy men daladaǵy dúbiri jaıynda keıingi urpaq ne biledi degen san saýal eleńdetedi. Osy qup­ı­ıa­ny ashýǵa barynsha tyrysyp baq­tym. Baǵasyn kórermen berýi kerek. – Álginde saryny bólek dedińiz. Máselen, qaı jaǵyn aıtyp otyrsyz? – Máskeýlik belgili balet­meıs­ter Alısher Hasanovqa qolqa salǵan bola­tynbyz. Spektakldiń negizgi oıy plastıkalyq qımyldar arqyly berildi. Árbir oqıǵany únsiz túıin­dep, tildiń ózi túbine deıin jetkizip bere almaıtyn oılardy bı beder­le­ri­men beıneli, jurt bir demmen ta­ma­shalaıtyndaı órnekte órgendikten ke­ler jyly Túrkııada ótetin teatr­lar festıvaline shaqyrtý aldyq. Máskeýdiń jasóspirimder teatrynan kelgen qonaqtyń kelýi ujymnyń shy­ǵar­mashylyq shyńdalýyna edáýir septigin tıgizdi. Mundaı dástúrler keıin de jalǵasa bergeni durys. Ekinshiden, sýretshiniń eńbeginde shek joq. Bul rette Gýzel Ma­me­dı­nova qyrýar jumys istedi. Býdda dinindegi uıǵyrlardyń folklorlyq úlgidegi ulttyq kıimderi múlde bólek, bezendirilýi men zergerlik áshe­keı­leri kóz jaýyn alatyn edi. О́z isiń­niń naǵyz sheberi bolmasań, sol kezeńdegi shash úlgisin jasaý, kos­tıým­derin minsiz tigý ekiniń biriniń qııaly jete bermeıtin úlken eńbek. Spektakldegi kıim úlgileri túgeldeı jańadan ti­gil­di. Odan qarjy aıap qalǵan joqpyz. – Basty beınelerdi kimder som­da­dy? – Shyńǵyshannyń rólin “Dos­tyq” ordeniniń ıegeri Mahmutjan Daraev som­dasa, Baýrchýk beınesin jas ártis Dılshat Amanbaevtyń sátti oınap shyqqany erteń juldyzdar sanatynan kórinetin taǵy bir ta­lantty ártistiń ósip kele jat­qa­nyna ılandyrdy. Shyńǵyshan rólin somdaǵan úsh teatrdyń ártisi de je­ke­legen júldelermen mara­pattaldy. – Teatrdyń jetpis bes jyldyq asýy­nyń asqaraly shyńdaryn jıi eske alar ma edińiz? – Osyǵan deıin de talaı báı­gelerden súrinbeı kelip júrdik qoı. Kaır fes­tı­valine qatysqan sátter jadyma jarqyn jaqtarymen oralady. Vengrııa, Germanııa sapar­la­ry jyly áserge bóleıdi. Dás­­tú­rimiz ben salt-sanamyz bólek el­derdiń jurtshylyǵy “Tabyt” spek­tak­limdi tama­sha­laǵany, shyǵar­ma­shy­lyǵyma joǵary baǵa bergeni janymdy marqaıtyp, teatr bele­siniń beıneli bederi bolyp qaldy. 1998 jyly respýblıkalyq teatrlar fes­tı­valine “Taǵdyr esigi” spekt­ak­li­men bardyq. Osy báıgede Maıa Toq­tahýnova eń úzdik áıel róli nomınasııasy boıynsha bas júldege ıe boldy. Jaqynda Qyrǵyzstanda “Aq orda” teatr festıvali ótip, bul joly Álimjan Aısaev esimdi ár­ti­si­miz er adamnyń rólin úzdik som­da­ǵany úshin marapattaldy. Túr­kııadaǵy túrki tildes ha­lyq­tardyń teatrlar festıvalindegi shýaq­ty kúnder esten ketpesteı. Bir jyl buryn Ýfa qala­syn­da ótken túrki tildes halyq­tar­dyń estradalyq fes­tıvaline aparǵan “Sada” ansambli laýreat atanyp, ekinshi júldeni qanjyǵasyna baılap qaıtty. – Qazaq qalamgerlerinen kimderdi sahnaladyńyzdar? – Úsh jyl buryn Oralda Ma­ham­bet О́temisulynyń 200 jyl­dy­ǵyna oraı ótken respýblıkalyq teatrlar festıvalinde belgili dra­ma­týrg Ákim Tarazıdiń bizdiń teatrǵa ar­nap jazǵan “Mahambetin” apar­dyq. Rejısseri – Sáýlebek Asyl­han. Sonda teatr ujymy eki birdeı qýanyshqa keneldi. Paıyzrahman Ibragımov úzdik sýretshi, al Ámına Úsenova eń úzdik áıel beınesi nomınasııasy boıynsha jeńimpaz atanyp qaıtty. Kezinde Qadyr Jetpisbaev sahnalaǵan “Qyz Ji­bek­tiń” teatr kók­jıe­gindegi tarıhı qu­by­lysqa aınal­ǵanyn aı­typ taýysa almaımyn. “Aıman–Sholpan”, “Qozy Kórpesh – Baıan sulý”, “Beý, qyz­dar-aı” sahnalyq qoıylymdary arqyly repertýardy baıyttyq. Bul – úzilmeıtin dástúr. Sondyqtan aldy­myzda áli talaı tyń taqy­ryp­tar tosyp turǵany anyq. – О́zińizdiń jeke shyǵarmashy­ly­ǵy­ńyzda qandaı jańalyqtar bolyp jatyr? – Bıyl orys ádebıetiniń klas­sıgi A.P.Chehovtyń 150 jyldyq me­reı­toıyna baılanysty jazýshynyń “Shıe baǵy” sahnalyq týyndysyn qolǵa aldym. О́ner akademııasynda aǵa oqy­tý­shy retinde akter sheberliginen sabaq beremin. Eki kýrsty daıarlap shy­ǵardym, qazir on shákirtim bar. Teatrda 36 jyldan beri jumys istep júrgen adamnyń basty baı­lyǵy ne dep surasa, men óziń tárbıelegen sol shákirtteriń úmitińdi aqtap, sońyńnan janǵan shyraqtaı jarqyrasa, ustazǵa odan asqan qandaı baq kerek deýshi edim. Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI, “Egemen Qazaqstan”.