Memlekettik Dýma depýtaty, din qaıratkeri

Shaımerden Qosshyǵul – «umytyl­ǵan tulǵalar» qatarynda halqymen uzaq ýaqyt qaýysha almaǵan, biraq qazirgi Qazaq­stan tarıhynan laıyqty ornyn alyp kele jatqan esim. Onyń ómir joly men kú­resi halyqtyń sanasyna otarshyldyq saıa­sat­qa qarsy kúshtiń, senimniń, batyl­dyq­tyń rámizi retinde endi.

1874 jyly dúnıege kelgen Shaımer­den aýyl moldasynan til syndyryp, álipbı úırenip, odan keıin oqýyn Kók­shetaýdaǵy Naýan haziret mektep-med­resesinde jalǵastyrdy. Bul kezde jas ta alǵyr bozbala bilimniń mańyzyn jáne qoǵamǵa tıgizetin áserin túsine bas­taǵan edi. Onyń kúsh-jigeri moldalyq ıakı muǵalimdik qyzmet sheńberimen shek­telmedi, ol óz zamanynyń mádenı jáne saıası qozǵalysynyń jarqyn ókili bolýǵa umtyldy. HH ǵasyrdyń basynda patsha bıligi otarshyldyq saıasatyn tereńdetip, musylman qaýymyna qysym kórsetýin kúsheıtkende, Shaımerden qatarlastarynyń aldy bolyp senimi men mádenıetin qorǵaýǵa kiristi. Ol patsha ımperııasynyń qazaq halqynyń dinı ustyndaryn ózgertý jáne ony hrıstıan dinin qabyldatýǵa májbúrleý áreketterine belsendi qarsy turdy. Shaımerden oıly, júıeli sózimen, is-áreketimen senim men mádenı bire­geılikti saqtaýǵa ultyn yntalandyra bildi. Halyq ony erekshe syılap, «Sháıke molda» dep ataǵan. Ol ıslam qundylyqtaryn qorǵaý jáne nasıhattaý úshin úlken saıasatqa bardy. Bul nátıjesiz de bolmady.

II Memlekettik Dýmanyń Musylman fraksııasynyń depýtattary toby.
Sol jaqtan sanaǵanda birinshi qatarda otyrǵan – Sh.Qosshyǵul.

Ol jat dinniń zorlyq-zombylyǵy­na, Reseı ımperııasynyń syńarjaqty agrar­lyq reformalaryna qarsy turý­dyń jón-jobasyn izdedi. Shaımerden kózsiz batyrlyqtan buryn aqyl men parasatty alǵa qoıdy. Naýan haziret ekeýi ha­lyqty zorlyq-zombylyqqa ıtermelemeı, beıbit joldy – aımaqtyń túrli kórnekti qaıratkerine túsinistik pen qol­daýdy surap hattar joldady. Al resmı úkimet buǵan jaýap retinde shuǵyl qýǵyn-súrgin uıymdastyryp, ózin de, jaqtastaryn da tintı bastady. Osyndaı «qylmystyq izdestirý» kezinde dana Abaı úıinen Shaımerden Qosshyǵuldyń «qazaq halqynyń ar-namysy men qadir-qasıeti úshin kúreste kúsh biriktirýge shaqyr­ǵan» haty tabylyp, bul qujattyq dálel retinde tirkeldi.

Teksere kelgende, Abaı Qunanbaı­ulyna hat jiberýshi Kókshetaý meshi­tiniń janyndaǵy ınternat muǵalimi Shaı­merden Qosshyǵul bolyp shyqty. Munda qazaq halqy úshin asa qıyn ýaqytta aqynnyń halyq aldyndaǵy rýhanı bedeli, oı-pikiri mańyzdy ekeni aıtylǵan. Osy oqıǵadan keıin ol patsha jandarmerııasynyń baqylaýyna alyndy. Polısııa shákirtterden Kókshetaý meshitiniń janyndaǵy ınternattan gek­tografta basylǵan júzdegen arab tilin­degi kitapty, sondaı-aq muǵalimniń ózi­nen Semeı gýbernııasyndaǵy Abaıǵa jibergen hatynyń chegin tapty. Hattyń mazmunyn, onda patsha úkimetine qarsy málimdemeniń bar-joǵyn bilý úshin polısııa belsendi áreketke kirisedi. Osy­ǵan baılanysty Kókshetaý meshitiniń moldasy Naýryzbaı Talasuly men onyń kómekshisi Shaımerden Qosshyǵul qamaýǵa alynyp, ústinen qylmystyq is qozǵaldy. Aqynnyń da, moldanyń da esimi polısııanyń qara tizimine enip, tintý júrgizilýi – Sh.Qosshyǵuldy joıý­ǵa baǵyttalǵan jobanyń bastamasy edi.

Tekserýden soń «molda Talasov pen meshit janyndaǵy ınternat muǵalimi Qosshyǵulov, sondaı-aq basqa da moldalar Reseıdiń otarlaý saıasatyna qar­sy bolǵany» anyqtalady. Basqa da «kinálar» tizbekteldi.

Al shyn negizinde Naýan haziret pen Shaımerden molda bostandyqty súıe­tin, demokratııalyq qazaq qoǵamyn jáne múftıge baǵynatyn táýelsiz dinı uıym qurǵysy keldi. Sondyqtan qazaq qoǵamy qurmetti azamatynyń biri Abaı Qunanbaıulyna úlken úmit artty. Patsha úkimeti Sankt-Peterbordan Abaı aýylyna deıin shuǵyl baqylaý ornatty. Osyndaı tyrnaq astynan kir izdeýdiń saldary ma eken, uly aqyn kóp keshikpeı 59 jasynda dúnıe saldy...

Yzbarly júıe óz degenin jasady: 1903 jyly Naýan haziret pen Shaımer­den Irkýtsk general-gýbernatorynyń baqy­laýyna – Batys Sibirge jer aýdaryl­dy. Sodan keıin olar Saha-ıakýt jerine ­aýystyryldy.

Bul oqıǵa ult zııalylaryn qatty tol­­qytty. Bolashaq Alash kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan men keleshek ult­tyń tuńǵysh jýrnaly – «Aıqaptyń» bas­shysy Muhametjan Serálın sııaqty tulǵa­lar olardy bosatýǵa baryn saldy.

Shaımerdendi tutqyndaý jáne Sibir­ge aıdaý onyń kúres jolynda ýaqyt­sha kedergi boldy. Á.Bókeıhandardyń tııanaqty talap hattary, 1905 jylǵy Reseıdegi ózgeris onyń bostandyq pen teńdik jolyndaǵy jigerin nyǵaıtty. Shaımerdenniń Sankt-Peterbordaǵy sherýge jáne Búkilreseı musylmandary sezine qatysýy – belsendi azamattyq ustanymy men jalpy bostandyqqa degen umtylysynyń dáleli. Bul – ony Qazaqstan tarıhyndaǵy mańyzdy tul­ǵaǵa aınaldyrǵan saıası qyzmet. Shaımer­den Qosshyǵuldyń tulǵasy otar­shyldyq­qa qarsylyqtyń, azattyq jolyndaǵy kúrestiń, el muratyna adal­dyqtyń rámizine aınaldy.

1906 jyldyń 15-23 qańtary ara­ly­ǵynda Sankt-Peterborda ótken Búkil­reseı musylmandarynyń ekinshi sezi Reseı ımperııasy 20 mıllıondyq qaýy­mynyń saıası damýyna aıtarlyqtaı áser etti. Bul jıyn musylman halyq­taryn birlestiretin jáne onyń saıası ókildigine qatysty mańyzdy máse­le­lerdi talqylaıtyn alań boldy. Sezge qatysýshylar ishinde Shaımerden Qos­shyǵul, Sálimgereı Jantórın, Mustafa Orazaev jáne taǵy basqa kórnekti ult ókilderi qupııa kóp nárseni talqylady. О́ıtkeni mundaı is-sharany ótkizýge bılik resmı ruqsat bermedi.

Sezdiń negizgi sheshimderiniń biri – ımperııanyń 16 qalasynda fılıaly bar Reseı musylmandary odaǵyn qurý edi. Bul uıym Reseıdiń musylman halyqtarynyń múddesin qorǵaýǵa jáne olardyń memlekettik isterdegi saıası minberine aınalýǵa arnalǵan.

Bul týraly qundy málimetterdi 1906 jyly Máskeýde M.Boıovıchtiń quras­tyrýymen jaryq kórgen «Memlekettik Dýmanyń músheleri. Sýretter men ómir­baıandar» jınaǵynan kórýge bolady. Munda: «Qosshyǵulov Shaımerden – qazaq. Kókshetaýdyń ımamy. Buharada bilim alǵan. Qazaqtar arasyndaǵy halyq sotyna úzildi-kesildi qarsy. Sharı­ǵattyń jaqtaýshysy. Múshelikke saı­lanǵannan keıin onyń orys tilin bilmeıtini anyqtalyp, bul «Memlekettik Dýmaǵa saılaý erejeleriniń» 55-babyna sáıkes oblystyq saılaý komıssııasy­nyń saılaý qorytyndylaryn qabylda­maýǵa sebep boldy. Ol Aqmola oblysy qazaqtarynyń atynan saılanǵan», delingen.

1906 jyly Memlekettik Dýmaǵa saılaý ótti, nátıjesinde Shaımerden Qos­shy­ǵul Aqmola oblysy qazaqtarynyń múd­desin qorǵaıtyn depýtat bolyp saı­lan­dy. Alaıda berilgen daýys sanyna qaramastan, resmı organdar saılaý nátı­jelerine daý aıtty. Biraq ádil­dik jeńip, Sh.Qosshyǵul báribir de I Mem­le­kettik Dýmanyń depýtaty bolyp tanyldy.

Sankt-Peterbor kezeńinde Shaı­merden Qosshyǵul Nevskıı dańǵyly bo­ıyndaǵy «Parıj» qonaq úıinde tu­rady. Munda ol aqyn Mirjaqyp Dýlat­­ulymen, Imperatorlyq áskerı-me­­dısınalyq akademııanyń stýdenti Sanjar Asfendııarulymen, basqa da ozyq oıly qazaq zııalylarymen kez­desedi. Sh.Qosshyǵul qalamger Myrja­qyp Dýlatulynyń bastamasyn qoldap, 1907 jyly Sankt-Peterborda tatar­dyń «Ýlfat» gazetine qosymsha bolyp shyqqan qazaqtyń «Serke» gazetin qar­jy­landyrady.

1907 jyly 6 sáýirde quramynda Shaı­merden Qosshyǵul bar 36 depýtat Mem­lekettik Dýma tóraǵasyna jiberilgen Úkimettiń zańsyz qonys aýdarý saıasatyna qatysty qatań málimdeme jasaıdy. Aqmola kópesteri depýtat Shaımerden Qosshyǵulǵa keń ári jaıly úı turǵyzdy. Osy qalada onyń qamqorlyǵymen mádenı ortalyqqa aınalǵan halyq kitaphanasy ashyldy. Sh.Qosshyǵul kitaphanasynda jergilikti zııaly qaýym ókilderi, aqyn­dar, jazýshylar, mýzykanttar kezdesip, mádenı keshter uıymdastyryldy. 1917 jylǵy tóńkeristerge deıin Máskeý, Qazan, Tashkent qalalarynyń túrli baspahanasynan Sh.Qosshyǵul kitaphanasyna baspa ónimderi, kitaptar, gazet-jýrnaldar kelip turdy. Olar qala turǵyndary arasynda úlken suranysqa ıe boldy.

Aqmolanyń áıgili kópesi Baımuha­met Qosshyǵulmen ári týys-baýyr, ári múd­deles bolǵan Shaımerden osy qalaǵa jıi kelip turǵan ult zııalylarymen qarym-qatynasyn jalǵastyrdy. Qıyn jyl­dary Sh.Qosshyǵul belsendi saıası qyz­met­ten qol úzbeı, eki márte depýtat bolyp saılanyp, musylman halqynyń múdde­sin qorǵady. Ol dinı aǵartýshylyqpen aına­lysyp, balalarǵa sabaq ta berdi. Senzýra «Serke» gazetin saıası senimsiz dep japqanda, tatar baspasózin de oraıly paıdalandy.

Kópes Baımuhamet Qosshyǵul men Shaımerden Qosshyǵuldyń týysqan­dyǵyn aıta keteıik.

Kenjebaıdan – Yraı, Qurman. Qurmannan – Alshynbaı, Usa, Musa, Quljabaı, Maral (áıgili Maral ıshan), Aral. Quljabaıdan – Ermek, Qos­shyǵul, Oraz, Naýryz. Qosshyǵuldan – Baımuhamet (báıbishesinen), Qalysh, Ábish, Qurysh, Mustafa, Sháımerden (kishi áıelinen). Sonda áıgili Aqmola kópesi Baımuhamet pen Memlekettik Dýma depýtaty Sháımerden – aǵaly-inili baýyr. Biraq jas alshaqtyǵy edáýir.

1907 jyly Shaımerden Qosshyǵul Álıhan Bókeıhannyń tapsyrmasymen Túrkııaǵa arnaıy baryp, osy eldegi úkimet pen parlament basshylarymen kezdesti. Túrik gazet-jýrnaldarynda qazaq halqynyń múddesin qorǵap, Reseı patshasy II Nıkolaıǵa úndeý tastady (mysaly, «Táarýf-m mýslımın» jýrnaly).

Aǵartýǵa jáne paıdaly tájirıbege ıek artqan qaıratker týǵan aýyly Balyqtyda (qazirgi Birjan sal aýdanynda) alǵash orys-qazaq mektebin turǵyzyp, sondaı-aq sý qubyrynyń sol kezdegi júıesi eskerilgen qudyq ornatty. Nemereleriniń aıtýynsha, ol osy óńirde alǵashqy monshany ózi salǵan jáne salamattylyqty nasıhattaǵan.

Sh.Qosshyǵul bolshevık ókimetin qalaı qabyldady – ol jaǵyn tek boljap qana aıta alamyz. Jubaıy Maýzıra esteligine qaraǵanda, ol eshqashan balalary men nemerelerine jańa saıasat týraly sheshilip aıtpaǵan. Ol bálkim qorqyp, olardy keleshek qıyndyqtan qutqardy. Soǵan qaramastan onyń 1931 jyly tutqyndalýy sol ýaqytta da halqynyń qorǵaýshysy bolyp qalǵanyn kórsetedi. Qamaýǵa alynǵannan keıin OGPÝ onyń úıin tintip, baı kitaphanasyn, sonyń ishinde altyn paraqty kóne Quran kitabyn órtegen.

Sháıke molda bir jyldan astam ýaqyt túrmede otyrdy. Abaqtydan jaz­ǵan hattarynyń birinde bylaı deıdi: «Men Petropavldaǵy Aqtúrmedemin. Biraq Qudaı beredi, bul uzaqqa sozylmaıdy, men úıge qaıtamyn. Men búgin at ústindegi, bıliktegi adamdardan ha­lyqqa ádil bolýdy jáne meniń otbasy­ma qamqorlyq jasaýdy suraımyn». Rasynda, kóp keshikpeı Shaımerden Qosshyǵul bosatyldy. Biraq ony artynan izdep kelgen aǵasy máıitter arasynan áreń taýypty...

1917-1919 jyldary Sh.Qosshyǵul Alash qozǵalysyna belsendi qatysyp, avtonomııany jáne ult isiniń durys júıelenýin qorǵady. Bolshevıkter bılikke kelgende onyń aǵartýshylyq qyzmeti jańa ıdeologııaǵa qaıshy dep tanyldy. Sondyqtan ol qýdalandy.

Sh.Qosshyǵuldyń saıası saılaýaldy tájirıbesi búgingilerge de úlgi bol­­ǵandaı. Ol bastapqyda Aqmola ob­lysy Kókshetaý ýeziniń musylman qaýy­my arasynda aýyzsha úgit júrgizedi. Me­shitte, jármeńke-bazarlarda, qu­daıy asta, dindarlar jınalatyn jer­lerde saılaýshylarmen júzbe-júz kez­desti. Shaımerden ári sheshen, ári dáne­ker, ári qarapaıym, ári myrza aza­mat edi. Mundaı qasıet onyń bede­lin kóterdi. Sh.Qosshyǵul Aqmola obly­syndaǵy saılaýshylardyń keń qol­daýyna ıe bolyp qana qoımaı, Dýma­nyń musylman fraksııasynda tanymal boldy. Shaımerden Qosshyǵul ázer­baıjan, tatar, bashqurt, basqa da ıslamdy ustanatyn halyq ókilderiniń fotosýretterinde kórneki orynda otyrady. Dıplomatııasyn joǵaryda aıttyq. Á.Bókeıhannyń qoldaýy men keńesine súıenip, halyqaralyq baılanystar ornatýy Alash elshiligin tanytady. Bul týraly Eýropa baspasózinde habarlandy.

Jasy jaǵynan ol salystyrmaly túr­de Álekeńe jaqynyraq boldy: Dýma­nyń taratylýyna qarsy Vyborg ún­de­ýine qol qoıylǵan kezde Álıhan – 41-de, al Shaımerden 34-te eken. Jeti jas aıyrmashylyq. Reseı memlekettik tarıh arhıvi qorlarynyń derekkózderi Dýma tóraǵasynyń atyna Sh. Qosshyǵul­dan (Koshegýlov) orys tilinde jazbasha ótinishter kelip túskenin, ol aýdarmashy qyzmetin paıdalanǵanyn rastaıdy. Shaımerdenniń jazbasha ótinishteriniń stılin anyqtaý qıyn, óıtkeni aýdarma halyq qalaýlysynyń talaptary maz­muny men mánin ustamdy túrde janama jetkizedi. Sondaı-aq qazaq depýtatynyń kesteli sózin, júıeli oıyn anyqtaý ońaı emes. Sebebi musylmansha nemese sóılegen tilinde stenogramma júrgi­zilmegen.

OGPÝ-NKVD 1928 jyly ony úsh jylǵa bas bostandyǵynan aıyrdy jáne taǵy da jer aýdardy. Ol bul azaptan da aman keledi.

1932 jyly Omby oblysy Esilkól aýdany Aqsary aýylynda nemere aǵasy Ermektiń balasy Kópeıdiń shańyraǵynda qaıtys bolady. Zıraty Esilkól aýdany Medvejka selosynan 8 shaqyrym jerde tur. Osyǵan deıin jazylyp kelgen «ashtyqta qaıtty» degen derek shyn­dyqqa kelmeıdi.

Keńestik qaıta qurý kezeńinde Sh.Qos­shyǵulǵa qatysty ádiletsizdik túzetildi. 1989 jyly ol Kókshetaý oblystyq soty­nyń qaýlysymen tolyq aqtaldy.

Shaımerden Qosshyǵuldyń kúresi men qyzmetiniń tarıhy álde de muqııat zerdeleýdi, zertteýdi, oǵan qatysty arhıv derekterin tolyq jarııalaýdy talap etedi. Bul – ult tarıhynyń ma­ńyzdy baǵyty. Onyń HH ǵasyr basyn­daǵy saıası ómirge qatysýy, qoǵamnyń da­mýyna jáne halqynyń quqyn, múdde­sin qorǵaýǵa qosqan úlesi eshqashan umy­tylmaýǵa tıis.

Samat Jumataıuly,

L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń doktoranty