2022 jyly aýyl turǵyndary shelektep sý tasýdan pyshaq keskendeı qutylatyn shyǵarmyz dep oılaǵan edi. Aýyl aqsaqaly Amangeldi Tileýbaevtyń aıtýyna qaraǵanda, sý qubyryn tapjylmaı tosqaly attaı otyz jyl ótken. Sonaý 90-jyldary aýylǵa sý qubyryn tartpaqshy bolyp alǵashqy umtylys jasalǵan. Áıtse de, sol kezeńdegi belgili sebepterge baılanysty aýyl turǵyndary úshin baǵa jetpes bastama aıaqsyz qalǵan. Bir qaraǵanda, shet jaılap, shalǵaıda kún kórip jatqan shaǵyn eldi meken emes, aýdan ortalyǵynan nebári jeti shaqyrym jerdegi, etek-jeńi keń pishilgen irgeli aýyl. Ári sýly-nýly jerde ornalasqan. Sý qubyrynan kúder úzgen kópshilik uńǵyma qazyp ala bastaǵan. Bul mal súmesimen ǵana kún kórip otyrǵan aýyl turǵyndary úshin qoljetimdi qareket emes. О́te qymbatqa túsedi. Sýsyz otyrý taǵy da múmkin emes. Ábden qysylǵannan keıin qaryzdanyp, qaýǵalanyp, keı tusta birlesip uńǵyma qazyp, tyǵyryqtan jarym-jartylaı shyǵyp otyrǵan jaılary bar. Ishýge jaramdy tushy sý tym tereńde de emes, sátin salsa 20-30 metr tereńdikten mólt-mólt etip shyǵary bar. Qarajaty joqtar «basqa saldy, biz kóndik» degendeı, basqa lajy taýsylǵandyqtan, tabylǵan jerden sý tasyp, áýpirimdep kúneltip jatyr. Onda da qaırat qylar adamy bolsa. Qarǵa adym jer muń bolyp otyrǵan, qolǵanaty joq qarııalarǵa tipti qıyn. Nesıe alyp, nesibesin syzdyqtatyp jutyp otyrǵandar da bar.
«Aıtýǵa uıat tipti. О́zge eldi mekenderdiń shekesi shylqyp, taza sýǵa qaryq bolyp otyrǵanda Úlgi aýlynyń turǵyndary at jegip, atan jaldap, shelekpen sý tasyp júrmiz. Qysta jeldi, daýyldy kúnderi elektr qýaty úzilip qalsa, ol da joq. Tirshilik nári as-sýǵa ǵana qajet emes, kúndelikti turmysqa da kerek qoı. Otbasynda sý tasıtyn adam bolsa, jaqsy. Adam da, mal da qatalap, tilin tistep turǵanda qynjylasyń-aı. Bizdiń bul máselemizdi aýdan basshylary jaqsy biledi. Ilýde bir esep berý jınalysynda máseleniń mánisin túsindirip, bólingen qarjy, aldaǵy ýaqytta atqarylatyn jumys týraly maıyn tamyzyp aıtyp bergende, sýsynyń qanyp qalǵandaı bolady. Al biz aýyl turǵyndary sol jaqsylyqty kóre almaı otyrmyz», deıdi aýyl turǵyny Aıymhan Birjan.
2022 jyldyń jazynda sý qubyry tartyla bastaǵan. Alǵashqy bette bul taraptaǵy jumys birshama qarqyndy júrgizilgenge uqsaıdy. Sý qubyryn tartýǵa baılanysty tender ótkizilgen. Jobanyń quny – 547 mln teńge. Ashyq konkýrsta jumysty astanalyq «Dáneker» JShS utqan. Aýdandyq sáýlet, qala qurylysy jáne qurylysy bóliminiń basshysy Bahtııar Mustafınnyń aıtýyna qaraǵanda, merdiger uıym tereńdigi 70 metrlik eki uńǵyma qazyp, qubyr ornatqan. Kósheniń jartysyn orlap, keı tusyna qubyr tósegen. Áıtse de tamyz aıynda bar jumys kilt toqtap qalǵan. Arada biraz ýaqyt ótken soń qubyr tartýshylar birjola ketken. Kúzge deıin tynyshtyq ornaǵan. Al qazylǵan or sol qalpynda qalypty. Qotandaǵy mal abaısyzda orǵa qulap, mertigý oqıǵalary da oryn ala bastaǵan. Aýyl turǵyndary máseleniń mánisine kóz jetkize almaı dal. О́z betterinshe qubyr tóseletin ordy jaýyp tastaýǵa taǵy bolmaıdy. Mal turmaq eki avtokólik te ıesiz qalǵan orǵa qulaǵan. Aqyr aıaǵynda kópshiliktiń ókpe-nazyna qulaq asqan selolyq okrýgtiń ákimi Rysjan Ábjanova traktor jaldap, qazylǵan ordy jaýyp tastaǵan. Eldiń amandyǵy úshin. Tilsiz mal aıaq astyndaǵy orǵa túspeı qoıa ma?
Sý qubyrynyń jumysy nege toqtap qaldy? Indete izdesek, máseleniń óristeýi bylaısha órbigenge saıady. 2022 jyly «Dáneker» seriktestigi josyqsyz merdiger retinde tanylǵan. О́ńirde birneshe nysandy salýǵa jáne jóndeýge jarııalanǵan tenderlerdi utqan kompanııanyń jumysy nátıjesiz aıaqtalǵan. Osy arada qazaqtyń jalpaq tilimen aıtqanda, berekesiz kompanııanyń tenderlerdi qalaı utty eken degen saýal týyndaıdy. Demek zańǵa ózgeris engizý qajet shyǵar. Tyǵyryqtan shyǵar jalǵyz jol – sotqa júginý. Ol qanshama ýaqyt alady? Bólingen qarjy ıgerilmeıdi, qurylys materıaldary qymbattap ketedi. Eń bastysy, jarylqar degen jaqsylyqtan dámetip otyrǵan aýyl turǵyndarynyń qısapsyz ókpe-nazy týyndaıdy.
«Dáneker» seriktestiginiń josyqsyz merdigerler tizimine engizilgenin 2022 jyldyń sońynda ǵana bildik. Qurylys jumysy bastalǵanda oblystyq bıýdjetten qarajat bólingen edi. Oǵan qaramastan, jumysshylar iske kirisip ketti. Respýblıkalyq bıýdjetten qarajat túskennen keıin 100 mln teńge kóleminde qarjy aýdardyq. Bul qarajat eshbir jumysqa jumsalǵan joq. Mine, sol kezde aýdandyq ákimdik tıisti organdarǵa qyzmettik jazba joldady», deıdi Bahtııar Mustafın.
2023 jyldyń tamyz aıynda ıesiz qalǵan qurylys alańyna aýdıt júrgizilgen. «Qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kóresiń» demekshi, qyrýar kemshiliktiń beti ashylǵan. Olqylyqtyń quny – 75 mln teńge. Belgilengen tártip boıynsha merdiger bar kemshilikti ózderi túzetýge tıisti. Selolyq okrýgtiń ákimi Rysjan Ábjanovanyń aıtýyna qaraǵanda, «aýzy kúıgen úrlep ishedi» degendeı, josyqsyz sharýadan zárezap bolǵan aýyl turǵyndary, onyń ishinde belsendi qaýym qurylys jumysynyń barysyn qadaǵalaýǵa kóshken. Ádette, bar jumysqa tehnıkalyq baqylaý mamandary qadaǵalaý júrgizedi emes pe? Atqarylǵan sharýanyń minsiz bolýy sol mamandardyń qyraǵylyǵyna baılanysty.
2023 jyldyń qańtar aıynda «Dáneker» seriktestigimen kelisimshart buzylǵan. Endigi jumysty astanalyq «Baısyn-A» qurylys kompanııasy utqan. Kelisim jasalyp, oblystyq bıýdjetten 56 mln teńge qarajat aýdarylǵan. Qalǵan 296,7 mln teńge respýblıkalyq bıýdjetten bólinbek. Árıne, aldyńǵy seriktestiktiń sapasyz atqarǵan sharýasy túzetilýge tıisti. Eń ókinishtisi, qanshama qymbat ýaqyt zaıa ketti, qyrýar qarjy jumsaldy. Ekinshi merdiger jumysyna kirisýi úshin aldyńǵysynyń atqarǵan bar sharýasy ekshelip, jipke tizgendeı anyqtalýy kerek. Úsh jyldyń ishinde qubyr tartýǵa qajetti materıaldar birshama qymbattap ketti. Joba bastalǵanda mejelengen qarajat jetpeıtini belgili. Oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Danııar Qýanyshbaevtyń aıtýyna qaraǵanda, «Dáneker» seriktestigimen eki arada sot úderisi ótken jyly aıaqtalǵan. Endigi úmit – jańa merdigerde.
Aýyl turǵyndaryn mundaı máseleler qyzyqtyra qoımaıdy. Olarǵa kúndelikti ishetin taza sý kerek. Sol aqjarylqap kún qashan týar eken?
Aqmola oblysy,
Birjan sal aýdany
