Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qazir olarda aıryqsha fýnksııa joq. О́zine tán fýnksııasyn aıqyndaıtyn zań da joq. Tek jarǵy negizinde jumys isteıdi, respýblıkalyq deńgeıdegi basqa damý ınstıtýttarynyń fýnksııasyn qaıtalaıdy. Korporasııalar 2006 jáne 2012 jyldary Úkimet bekitip bergen keshendi josparda qoıylǵan maqsattardy oryndamady. Onyń biri aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn klasterlik júıe qurý arqyly jınaqtap, tereń óńdeýdi uıymdastyrý bolatyn. Prezıdenttiń 2021 jyly transformasııa boıynsha bergen tapsyrmasy da nazardan tys qaldy.
Korporasııalar áleýmettik mańyzy bar taýarlardy qamtamasyz etýde tipti tıimsiz jumys isteıdi. Oǵan Ulttyq ekonomıka mınıstrligine qarasty Ekonomıkalyq zertteý ınstıtýtynyń qorytyndysy dálel. «Almaty» ÁKK bıýdjet qarajatyn 0,01 paıyzben saýda ortalyqtaryna taratyp, olar ózderiniń kúndelikti satylymdaǵy ónimin arzandatylǵan baǵamen qoıyp, alǵan aqshany aınalym kapıtaly retinde qoldanǵan. Fermerler óndiriske qajet arzan nesıe taba almaı sabylyp júrgen shaqta ony alypsatarlarǵa taratý agrosalaǵa jasalǵan qııanat emes pe? Bul bir ǵana mysal. Sondaı-aq ÁÁK-ler óz aktıvindegi múlikti ákimdikter teńgerimine qaıtarý ornyna «áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik satamyz» dep, jeke kásipkerlerge jalǵa berip júr. Biraq ondaǵy taýardyń sapasyna, kimniń satyp jatqanyna, kimge satyp jatqanyna eshkim bas aýyrtpaıdy.
Joǵaryda aıtylǵan keleńsizdikterdi joıý úshin ÁKK-ler qazirgi fýnksııasyn tolyǵymen toqtatyp, bir ǵana baǵytty – shıkizat bazasyn qurý arqyly qaıta óńdeýdi damytý baǵytyn ustanyp, qosymsha quny bar taýar óndirisin arttyrýǵa tıis. Baǵyttyń negizgi quraly retinde kooperasııanyń da, klasterdiń de jyldar boıy sheshilmeı kele jatqan tetikteri paıdalanylýy kerek. Korporasııalardyń mártebesi men ózine ǵana tán baǵytyn aıqyndaý maqsatynda arnaıy zań qabyldaý qajet. Korporasııalardyń aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterin ashýǵa aýadaı qajet alǵashqy kapıtalyn qalyptastyrýyna zańdy múmkindik berilse deımiz.
ÁKK bergen alǵashqy kapıtal arqyly keıin tutynýshy qoǵamdardyń qalyptasýyna muryndyq bolyp, damyǵan elderdegi modelge sáıkes qarajatty qaıtarý arqyly solardyń menshigine ótetin azyq-túlik satatyn kooperatıvtik dúkender ashý kerek. Dúkender bir qojaıynnyń emes, myńdaǵan múshesi bar tutynýshy qoǵam menshiginde bolsa ǵana kommersııalyq maqsat joıylyp, baǵa arzandaıdy ári turaqtanady. Kooperatıvtik dúkenderdiń áleýmettik osal toptarǵa arnalǵan azyq-túliktik kartalar shyǵaryp, arzan taýarlarǵa jol ashatyny sózsiz. Bul boıynsha usynystarymyz Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligine berilip, aldyn ala qoldaý tapqan bolatyn. Nesıe seriktestikteri óz jumysyn kezinde dál osy ustanymmen bastaǵan.
Joba qanatqaqty rejimde iske asyrylyp, oń nátıjesin berse, arnaıy paılyq ınvestısııalyq qor qurý qajet. Shyǵyndy únemdeý de paıdanyń bir túri ekenin umytpaǵanymyz jón. Bul tetik negizinde halyq qolyndaǵy aqshasyn bankterdegi 10–12%-dyq depozıtke emes, kooperatıvtik dúkenderdiń ashylýyna buryp, sol arqyly azyq-túlik satyp alýda qarajatynyń 25–30%-yn únemdeýge múmkindik alady. Halyq óz qarajatyn senip tapsyrýy úshin paılyq ınvestısııalyq qor salymdary bankterdegi depozıt ispetti memleket tarapynan kepildendirilýi kerek. Al ondaǵy artyq qarajat kooperatıvtik dúkender arqyly satylatyn azyq-túlik óndirisi men tereń óńdeýge baǵyttalsa, agrobıznestiń ınvestısııalyq qajettiligi óteler edi.
Anas Baqqojaev,
Májilis depýtaty
