Elimizdegi eń kóne qoljazbalar

Ata-babalarymyz qaı ǵasyrda da, qaı qo­ǵam­­da da óz ortasynda kósh­­basshy bola bildi. Ýaqyt ózgerip, dáýirler dóńgelengen zamattarda ádebıeti men mádenıetin qa­ǵazǵa jazyp, urpaǵyna ómirlik baǵ­dar­shamyn ónegeli túrde qaldy­ryp­ otyrdy.

Elimizdegi bilim men ǵy­lym­nyń, ádebıet pen máde­nıet­tiń qasıetti qara shańy­ra­ǵyna aınalǵan Ulttyq kitap­hananyń ǵasyrdan astam ýaqyt boıy elimizdiń jadyn jal­ǵap keledi. Árıne, elimizde qara sha­ńy­raq kóp. Eń alǵashqy ashyl­ǵan teatr, ýnıversıtet, mektep­ter­di qara shańyraq deımiz. Degen­men mek­tepte tálim men bilim úıre­tilse, teatrda óner nasıhattalsa, ýnı­versıtette ǵalamdyq ǵylym­men tanyssa, al Ulttyq kitaphana osy­nyń bárin qamtıdy. Munda bilimniń eń sarasy, ǵylymnyń, ónerdiń, mádenıettiń barsha túri­men shuǵyldanýǵa bolady. Oǵan soqyr tıyn suramaıdy. Álgi «Aqy­lyna aqy suramaıtyn» degen támsil dál osyǵan saıady. Son­­dyqtan da Ulttyq kitap­hana eli­mizdegi eń tańdaýly qara­ sha­ńy­raq­tyń biri emes pe?

Ulttyq kitaphananyń qazy­na­ly qory búginde 7 mıllıonnan asyp jyǵylady. Bir sát oılanyp kórińizshi, 700 emes, 7 myń, 70 myń ne bolmasa 700 myń emes, baqandaı 7 mıllıon kitap. «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1935 jylǵy 8 sáýir, №11 sanynyń 4-betinde kitaphana qory jarty mıl­lıondy quraıtynyn anyqtamalyq aqpa­rat retinde jazǵan eken.

HH ǵasyrdyń alǵashqy jartysy qazaq ultyna zaýaldy, náý­betti kezeń boldy. Zobalańy men surapyly basym aqtańdaq kezeńde kóp muranyń joıylmaı saqtalyp qalýyna sebepker bolǵan osyndaı parasat ordasyn qalaısha qasıetti qara shańyraq demeısiz? Ulttyq kitaphana tek Almaty shaharyna ǵana qyzmet etip jatqan joq. Onlaın túrde de jer sharynyń túkpir-túkpirinen kelgen túrli anyqtamaǵa saýatty túrde qyzmet kórsetip keledi.

Qazaqtyń bas aqyny Abaı Qunan­baıuly «Artyq bilim kitap­ta», dep áý bastan-aq muqym qazaq­qa kitap­tyń qundylyǵyn, qazaq bala­synyń oqyp, kitappen dos bo­lýyn nasıhattady. Al qazaq­tyń klassık jazýshysy Ábish Kekil­baıuly «Adamdy adam etken – kitap, adamzat etken – kitaphana» dep, kitap pen kitaphananyń qoǵam ómirindegi mańyzdylyǵyn eki aýyz sózben uqtyra bildi.

Shynymen, qazir zaman ekpini, dáýir dıdary qaıtadan kitap oqý dástúrin, kitaphana mádenıe­tin qaıta jandandyryp jatyr. Búgingi tilmen aıtar bolsaq, kitap oqý trendte.

Al osy jan-jaqtylyǵymen, kóp­qyrlylyǵymen kóp­shi­lik­tiń kóńilinen shyǵyp júrgen Ult­­tyq kitaphana qaı kezeńde de tal­­­­ǵam­paz oqyrmanyna para­sat­­­­pen­ jol bastap, jón kórsetip keledi.

Eńseli kitaphanamyzdaǵy ki­tap­­tar tarıhyna qarasaq, HII ǵa­syr­da jazylǵan qoljazba kitap­tar parasat ordasynyń bedelin art­ty­ryp, ǵasyrlar qupııasyn ón boıyna sińiredi.

Dáýirdiń dıdary buzylǵan zobalań sátte Islam dinine qarsy shyǵýshylar qasıetti «Quran Kárim» kitaptaryn, jalpy dinı ádebıetterdi sórelerden alyp, laqtyryp tastaǵan tusta, qasıetti kitaptar aqyr sońynda Ulttyq kitaphanadan oryn tapqan.

Dinı ádebıetter men Quran kitaptardy KGB-nyń qandy qo­ly­na ustatpaı, saqtap qalǵan kitap­­hana­shylar edi. Qara shańy­­­ra­ǵy­myzda kóne kitaptar saq­talǵan «Sırek kitaptar men qoljazbalar» qoryn­da uzaq jyldan beri tabysty eńbek etip kele jatqan márte­beli kitaphanashy Aıhan Qudaıbergenqyzynyń osy kitaptardyń tarıhy jóninde aıtar áńgimeleri az emes. Aıhan Qudaıbergenqyzyn ǵasyrlyq shejire kitap dersiń. Jyldar aýy­syp, zamana kelbeti túrli arnaǵa bu­rylyp, kitap pen kitaphanadan oqyr­man sıregen kezeńde de taban aýdarmaı, kitapqa adaldyq ta­nytty. О́tken kúnge búgingi­niń­ bıi­gimen qaraıtyn bolsaq, 40 000 jazba jádigerdiń kitap­ha­naǵa qa­laı túskenin sanasyna saqtap, ja­dyna jattaǵan naǵyz maman. Jas kezinen osy ordaǵa ju­mysqa kirip, paıǵambar jasyna kelgen apamyz shejireli tarıhtyń ózin­deı kórinedi. 40 jyldan asatyn ju­mys ótiliniń 30 jyly sırek kitaptar men qoljazbalarǵa qyz­met etýmen ótti. Endeshe, Aıhan Qu­­daı­­bergenqyzynan estigen qol­­­jaz­balar tarıhyna toqtalsaq.

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Ulttyq kitaphananyń «Sırek kitaptar men qoljazbalar» qo­rynda 40 000-nan asa sırek kitap bolsa, solardyń ishinde 1 000-ǵa jýyǵy qoljazba.

Kóneligi jaǵynan aldyna eshbir kitap shyqpaǵan baıyr­ǵy «kýfı» jazýymen jazyl­ǵan «Quran Kárim» kitaby – Ulttyq kitaphananyń ne bolmasa Almatynyń ǵana mereıi emes, ol kúlli qazaq dalasy­nyń maqtanyshy. Kýfı jazýymen jazylǵan kóne Qurannyń búgingi jasy 900 jyldan asyp jyǵylady. Iаǵnı bul qasıetti kitap HII ǵasyrda qaǵazǵa túsip, kitap retinde túptelgen.

Halıfattar saltanat qurǵan ǵasyrlarda Kýfa shaharynda túrlishe órnekpen kórkemdep jaza­tyn kalıgraftar ómir súrdi. Jazba mádenıet tarıhynda kýfı jazýymen jazylǵan kitap­tar HIII ǵasyrdyń basyna deıin ǵana kezdesedi. Iаǵnı bul jazý­dyń toqtap qalýy Seljuq qaǵa­na­tynyń ydyraýymen tikeleı baı­lanysty.

HII ǵasyrda kýfı jazýymen jazylǵan kitaptyń eshbir paraǵy joǵalmaǵan. Tolyq saqtalǵan. Otyz para dál sol kúıinde bizge jetken. Kitaptyń eń sońǵy be­tin­de Qurandy qaǵazǵa túsirýshi maman mynadaı jazba qaldyr­ǵan eken. Onda: «Seljuqtardyń sońǵy sultany Sanjar sultan­nyń qaryndasynyń ıeliginde» ­de­lin­gen. Qasıetti Qurannyń syr­tyndaǵy hám ishindegi jazba­lar­ǵa belgili mólsherde altyn jalatylyp jazylǵan.

Qytaıdyń eń sapaly óńdelgen qaǵazyna jazylǵan, kelesi qor­daǵy Quran qoljazbasy HVIII ǵasyrǵa tıesili. Bul qoljazbada da 114 súre tolyǵymen saqtalǵan. Al syrtqy muqabasy asqan sheber­likpen ılengen, jas buzaý­d­yń terisimen qaptalǵan. Kitap­qa kóptegen boıaý túri paı­dalanylǵan. Qara sııamen jazylǵan sózder Qurannyń negizgi sóılemderi bolsa, qyzyl boıaýmen jazylǵan sóılemder – Qurannyń parsy tilindegi aýdarmasy. Kitaptyń árbir betine altyn jalatylǵan. Ja­ryq sáýlesi túse qalsa, qa­sıetti áripter kózdiń jaýyn ala­dy. HVIII ǵasyrǵa jata­tyn kitap­tyń alǵashqy beti­nen bastap soń­ǵy betine deıin shyǵystyq na­qyshtaǵy órnektermen kór­kem­­­delgen. Ol da kitaptyń sulý­ly­ǵyn aıshyqtap turǵandaı kó­rinedi. Jalpy alǵanda, qazy­na­ly qorymyzda 50-den asa Quran­dar kolleksııasy (toptamasy) saq­taýly.

Kóp kezdese bermeıtin óte kishkentaı nusqadaǵy Quran­dar adamdy tańdandyrmaı qoı­maıdy. О́ıtkeni osydan birneshe ǵasyr buryn, tehnologııa damymaǵan shaqtyń ózinde son­daı shaǵyn kitapqa 30 para Qurandy syıǵyzyp qana qoımaı, ony da shyǵystyq naqysh­­pen kórkemdep, ásem túrde jazyp shyqqany tańǵaldyrady. Kishkentaı kitaptar kúmisten jasalǵan qobdıshalarǵa salynyp, saqtalǵan. Kitaptyń negi­zinen moıynǵa taǵatyn boıtumar retinde jasalynǵany anyq baıqalady. О́zge kitaptar sekildi oqý múmkin emes. Sol úshin kitap­tyń qobdıshasynda arnaıy úlkeıtkish áınekter qoıylǵan. Úlkeıtkish áınekter arqyly kez-kelgen jerde oqýǵa múmkindik bar.

Keı kezeńde qaǵaz tapshy­ly­ǵyna jáne túrli jaǵdaıǵa baı­la­nysty qurandar paralarǵa bólinip, juqa kitapshalar bolyp ta jazylǵan. Mundaı nusqadaǵy kitaptardyń qorymyzda 50-den astam túri saqtalǵan. Barlyq Quran arab tilinde jazylady. Biraq ártúrli jazý úlgisin qol­danǵan. Mysaly, nasıh, raıhanı, qusnı hat, kýfı, taǵy da basqa jazý úlgileri bar. Negizinen Quran aıat­tary nasıh jazý úlgisimen óte kóp jazylǵan.

Búkil álemdik mádenıet­ter­di, órke­­nıetterdi qorǵaıtyn IýNESKO uıymynyń «Álem jady» baǵ­darlamasy bar. Bul baǵdar­lamaǵa kez kelgen eldiń kóne kitaptary ene bermeıdi. Bul baǵdarlamanyń jumys tobynda álemge áıgili ǵalymdar, akademıkter belgili bir qoljazbany uzaq jyl zerttegennen keıin «Álem jady» baǵdarlamasyna kirgizedi. Halyqaralyq baǵdar­la­maǵa kitaphanamyzdaǵy bes birdeı qoljazba engen. Solar­dyń biri – Qoja Ahmet Iаsaýı baba­myzdyń «Nasabnama» qol­jazbasy. Ortalyq Azııada sopy­lyq ilimniń negizin salýshy Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń hık­met­teri, kitaptary álemniń barsha elinde kezdesedi. Biraq kóp jerde túpnusqa qoljazba túrinde emes.

Qoja Ahmet Iаsaýıdyń ata tegi jazylǵan «Nasabnama» qol­jazbasynyń qarsy betinde áýlıe babamyzdyń móri basylǵan. Hazirettiń mórin aınaldyra on shákirtiniń mór tańbasy tur. Kóne jádiger – búgingi tańda orta ǵasyrlar tarıhyn, onyń ishinde qojalar tarıhyn zerttegende birden-bir silteme berer derekkóz. Qorymyzda sopylyq ilimniń dańǵyl jolyn salǵan babamyzdyń hıkmetteri jazylǵan kitaptar da bar. Zaman talaby bo­ıynsha kitaphana qyzmetkerleri men zert­teýshi ǵalymdar «Nasa­b­nama­ny» oqyrmanǵa túsinikti qazaqsha, oryssha, aǵylshynsha, túrikshe etip tórt tilge aýdardy.

Qoja Ahmet Iаsaýı baba­myz­dyń kitaphana qorynda tórt tolyq «Hıkmeti» saqtalǵan. Olar Qazan, Sankt-Peterbýrg, Tash­kent, Ystanbul qalalarynda basyl­ǵan danalary. Ystanbulda basyl­ǵan Iаsaýıdyń «Hıkmeti» egemen­diktiń alǵashqy jyldary kórkem aýdarmamen qazaq tiline aýdarylyp, oqyrman nazaryna usynyldy. Onyń kórkem aýdarmasyn jasaǵan – aqyn Sársenbi Dáýitov. Babamyzdyń kóp jerde kezdese bermeıtin qara sózben jazyl­ǵan fılosofııalyq «Rısala. Mıratýl Qýlýb» (Aqyl aınasy) kitaby da qorymyzdyń tórinen oryn alǵan. Bul kitabynda babamyz sharıǵat, tarıqat, maǵrıfat, haqıqat syndy salalarda oı qozǵaıdy.

IýNESKO-nyń «Álem jady» baǵdarlamasyna engen taǵy bir qundy qoljazba – Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń tól shákirti, el arasynda Hákim ata atymen keńinen tanylǵan Haziret Súleı­men Baqyrǵanıdyń «Hıkmet Hazi­ret sultan ál-Ǵarıfın» atty qol­jaz­basy.           

Qundylyǵy joǵary bul jaý­har shyǵarmany Ulttyq kitap­­hana qoryna belgili qoǵam qaıratkeri, aǵartýshy, shyǵys­tanýshy-ǵalym Qońyrqoja Qojyqov tapsyrǵan. Ol 1930 jyly sol kezdegi Qazaq KSR-niń memlekettik kópshilik kitap­ha­nasynda Sırek kezdesetin kitaptar men qoljazbalar bóli­mi­niń qyzmetkeri bolyp jumys istegen. Arda azamat sol jyldary Ońtústik Qazaqstan oblysyna ǵylymı-izdenis maqsatymen barǵan ekspedısııa aıasynda osy kitapqa qoly jetip, keıinnen 1936 jyly kitaphana qoryna ákelip tapsyrady.

Áıtse de ultynyń keleshegi kemel bolýy úshin eńbek etken kóptegen qaıratker ol kezderi mindetti túrde KGB nazarynda bolatyny sózsiz. Osydan keıin kóp uzamaı Qońyrqoja Qojyqov 1938 jyly «halyq jaýy» degen jalamen tutqyndalyp, atý jazasyna kesiledi. Ol 1957 jyly 23 jeltoqsanda tolyqtaı aqtalady. Hákim atanyń biz sóz etip otyrǵan «Hıkmet Haziret Sultan ál-Ǵarıfın» atty kólemdi eńbegi sol surapyl kezeńde Qońyrqoja aǵamyzdyń qaıratkerligi bolmasa, bul kúnde múlde umyt bolar ma edi, kim bilsin? Uzaq jylǵy zertteýler bul eńbektiń rasymen Súleımen Baqyrǵanıdyń tól týyndysy degenge toqtalyp, 2019 jyly Ulttyq kitaphana dırektory, mádenıet janashyry Baqytjamal Ospanovanyń tikeleı bastamasymen, Muhamed­ra­hym Jarmuhamedov pen Maq­sut Shafıǵıdiń transkrıp­sııa­­symen redaksııalanyp, to­lyq­­taı túsinikteme jazylyp, kórnekti ıasaýıtanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aınur Ábdirasylqyzynyń kirispe sózimen jaryqqa shyqty. Shyǵarylymǵa jaýaptylar: J.N.Qarıeva, N.M.Asqarbekova, A.Q.Bekpýlatova, T.A.Zam­zae­va syndy kitaphana qaı­rat­ker­le­riniń arqasynda, Qazaq ensıklopedııasy baspasynan 984 betpen basylyp, ǵylymı-kópshilik oqyrman qaýymǵa jol tartty. «Hıkmet Haziret Sultan ál-Ǵarıfın» búkil álemdegi barsha halyqtyń mádenıetin qorǵaýshy hám qoldaýshy qu­zyreti keń IýNESKO-nyń Búkil­álemdik mádenı jáne tabıǵı muralar komı­tetiniń sheshimimen «Álemdik mura» reestrine 2003 jyly qoljazbalar qataryna engen. Bul da asyl qazynamyzdyń berik saqtalýyna, joǵary dárejede qorǵalýyna septigin tıgizgeni sózsiz.

Ulttyq kitaphananyń «Sırek kitaptar men qoljazbalar» qyz­me­tindegi qasıetti kitaptar qa­ta­rynan №318 (2343-38) shıfrimen saqtalyp kele jatqan Súleımen Baqyrǵanıdyń «Hıkmet Haziret Sultan ál-Ǵarıfın» atty hıkmetter jınaǵynda «Baqyrǵanı» qoljazbalar bóliminde kisi attarymen de kezdesetin hıkmetter keltiriledi. Baqyrǵanı óz hıkmetterinde Islamnyń tunyǵynan meıirlene qanyp iship, qasıetti kitap Quran Kárimniń kóptegen aıatyn hıkmetke jyr túrinde túsirip, kóptegen ónege sóz qaldyrdy. Menińshe, árisi Ál-Farabıden, berisi Iаsaýı, Baqyrǵanımen órbip, hakim Abaıǵa jalǵasqan Quran aıattaryn óz eńbekterine kiristirý shyǵarmanyń ómirsheńdigin, mazmundylyǵyn ańǵartsa kerek.

Kıeli de qasıet tunǵan baı kitap qorymyzda álemge aty áıgili shaıyr Nızamı Gánjaýıdiń kólemdi «Hamsa» qoljazbasy da bar. 1488 jyly qaǵazǵa túsken nusqasy baz qalpynda saqtalyp keledi. Kitaphanadaǵy 40 000 dana kóne jádigerdiń, sonyń ishinde 1 000-nan asatyn qoljazbanyń ańyzǵa bergisiz tarıhyn bir maqala ne bir zertteý barysynda jazyp bitirý múmkin emes.

«Qolda barda altynnyń qadiri joq», deıdi danyshpan halqymyz. Qazirgi kúnde ult pen adam­zat tarıhyna qatysty kóne jádi­ger­lerdi zerttep, ǵasyrlar arasyn baı­lanystyrar ǵalymdar men mesenattardy qasıetti jazbalar kútip tur.

 Abyzdardyń, ǵulamalardyń múbárak deneleri qorymda damyl tapsa, olardyń qalamynan týǵan ultqa, adamzatqa ortaq kitap­tary, qoljazbalary osy kitap­hanada saqtalyp, urpaq ıgili­gine qyzmet etip, olardy qaıta tiriltpeı me? Tól tarıhy ǵasyr­dan assa da, kitap tarıhy H ǵa­syrǵa jýyqtaǵan Ulttyq ki­tap­hananyń qazynaly qory mu­qym eldiń, onyń ishinde qazaq hal­qy­nyń maqtanyshy ekeni daý­syz.

Qanat ALTYNBEK,

Ulttyq kitaphananyń «Kórmeler jáne mádenı baǵdarlamalar» bóliminiń qyzmetkeri