Qanysh Sátbaev – 125: Biregeı tulǵa

Men Qanysh Imantaıulyn ómirimde bir-aq ret qana kórdim. Bul 1956 jyly bolatyn. Pavlodar oblysy Maı aýdanyna qarasty Kırov atyndaǵy keńshar dırektory, ákem Joltaı Baıǵazyuly segizinshi synypqa kóshken soń, meni Almatydaǵy apamnyń qolyna jiberdi. Qalada qazaq mektebin izdep, sarsańǵa tústik. Sóıtsek, astanada sol kezde S.Kırov atyndaǵy jalǵyz ǵana qazaq mektebi bar eken.

Bul mekteptiń materıaldyq jaǵdaıy Qazaq KSR Oqý-bilim mınıstrligi men Almaty qalalyq oqý-bilim basqarmasynyń nazarynda boldy. Apta saıyn mektep basshylyǵy esimderi elge tanymal jazýshylarmen, ártistermen, ǵalymdarmen kezdesý uıymdastyratyn. Eń alǵashqy kezdesýimiz zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovpen, sodan keıin Keńes Odaǵynyń Batyry, kórnekti ǵalym Málik Ǵabdýllınmen boldy. Osy eki kezdesýden keıin muǵalimderimiz suraq­ta­rymyzdy muqııat oılanyp baryp qoıý kerektigin eskertti. Ásirese Ǵylym aka­demııasynyń prezıdenti, aka­demık Qanysh Sátbaevqa qoıatyn saýal­da­ryńdy jan-jaq­ty oılanyńdar dedi. Oqý­shynyń bárin qy­zyqtyrǵan Qanysh Iman­taıuly­nyń aka­demık degen ataǵy edi. «Aka­demık degen qandaı bolady eken?», dep oıla­dyq. Ǵylym týraly túsinigimiz shamaly bolǵan soń, qandaı suraq qoıarymyzdy da bil­meı, ábden abdyradyq. Májilis zalyna kirgen tarıh pániniń muǵalimi Álııa apaı: «Al balalar, tynyshtalyńdar, Qanysh kókeleriń kel­di, zalǵa kirgende túgel­deı túregep, qol shapalaqtap, Qanysh Iman­taı­ulyn qoshe­met­tep qarsy alyńdar», dep eskertýi muń edi, esikten mektep dırektorymen birge Qanysh Sátbaev ta kirip keldi.

Boıshań kelgen Qanysh kókemizge qoıý shashy da, ústindegi kıimi de jarasyp tur. Birden qatarda otyrǵan oqýshylardyń arasynan ótip bara jatyp, keıbireýleriniń janyna bógelip, basynan sıpady. Anyq, baıypty sóıleıdi eken. Sóz arasynda maqal-mátel qosyp otyrdy. Kezdesýde ǵalym Qazaqstan aımaǵynda qandaı qazba baılyq bar, onyń qaı mólsherde ekenin jatqa biletinin ańǵartty.

Kezdesý eki jarym saǵatqa sozyldy. Qa­nysh Imantaıulynyń aıtýynsha, biz qaz­ba baılyqqa eń baı respýblıka ekenbiz. Onyń kóbi áli ıgerilmeı jatyr. Ol úshin elimizdiń ár aımaǵynda qajetti zaýyt-kombınat salý kerek. О́ndiris oryndaryna qajetti mamandar daıarlaý da qajet. «Senderdiń kóbiń elimizdegi óndiris oryndaryna qajetti mamandyq alýlaryń kerek. Tabıǵı baılyqty ıgere bilý bilikti mamandarǵa baılanysty. Senderdiń sondaı maman bolatyndaryńa senemin. Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy Jumabek Táshenev úsh joǵary tehnıkalyq oqý ornyn ashý jóninde qaýlyǵa qol qoıdy. Almaty men Qaraǵandyda polıtehnıkalyq ınstıtýt, Pavlodarda ındýstrıaldy ıns­tıtýt ashylady. О́ndiriske qajetti ınjener mamandyǵyn qalaǵandaryńa jol ashyq. Mektep bitiremin deýshilerge sát-sapar tileımin!», dep ǵalym sózin aıaqtady. Suraq qoıǵan balalardyń qasyna baryp, qaı jaqtan kelgenin, mektep bitirgen soń qandaı mamandyq alǵysy keletinin surap, tıisti keńesin de berdi. Joǵaryda atalǵan ınstıtýttardy bitirisimen sol aradaǵy ónerkásip oryndarynda jumys isteıtinderge birden jataqhana beriletinin, otbasy jaǵdaıyna baılanysty páter alýǵa bolatynyn aıtty.

Osylaısha, ýaqyttyń qalaısha ótkenin de baıqamaı qaldyq. Qanysh aǵa saǵatyna qarap: – Al balalar, sendermen kezdesý maǵan da qyzyqty boldy. Bizdiń bala kezimizde osyndaı eńseli ǵımarat bolǵan joq. Sabaq beretin bilimdi muǵalimder ol kezde tapshy edi. Senderge dáris beretin ustazdardyń kóbi joǵary bilimdi mamandar. Bul qandaı maqtanysh! Sondyqtan osyndaı múmkindikti tıimdi paıdalanyńdar, bolashaq senderdiń qoldaryńda, ony ýystaryńnan shyǵaryp almańdar. Barshańa sát-sapar tileımin!, – dep jyly qoshtasty.

Sodan beri qansha ýaqyt ótse de, Qanysh aǵa­myz­dyń kelisti kelbeti men taǵylymdy sózi ja­d­­ymyzdan shyqqan emes. Ulylyq uly­­ǵa ǵana jarasady demekshi, akademık Qanysh Sátbaevtyń qaldyrǵan ólsheýsiz mu­­ra­sy úlgi-ónege retinde urpaqtan-urpaq­qa­ rýhanı azyq bolyp jalǵasa beretini sózsiz.

Qanysh Sátbaev alpys bes jyl ómiriniń 45 jylynda elimizde geologııa, tarıh, mádenıet jáne ǵylym salalarynda Nobel syılyǵynyń deńgeıine deıin jańalyqtar ashyp, alyp dala Saryarqany zertteýge arnady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda oq-dárige qajetti shıkizat pen zaýyttar fashıster basyp alǵan aýmaqta qaldy. Osyndaı qıyn-qystaý sátte el basshysy I.Stalın ǵalym retinde esimi Keńes odaǵyna tanymal Q.Sátbaevqa Qazaqstanda oq-dárige qajetti qorǵasyn, mys, basqa shıkizattyń kózin taýyp, ony óndiretin zaýytty qysqa merzimde iske qosýdy tapsyrdy. Jezqazǵan óńirinde mundaı zaýyt ǵalymnyń jankeshti eńbeginiń arqasynda iske qosylyp, árbir jaýǵa atylatyn oqtyń segizi elimizde jasaldy.

Ǵalym Qazaqstannyń shıkizatqa baı ólke ekenin anyqtap, onyń ǵylymyn álemdik deńgeıge kóterý úshin Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys jyldary respýblıka astanasy Almatyda Ǵylym akade­mııa­synyń ǵımaratyn saldyrýǵa uıytqy boldy. Akademıktiń bul bastamasyn sol jyl­dar­daǵy Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetov qoldady.

* * *

Bir kúni qazaq televıdenıesi men radıosy jýrnalısteriniń birlesken lezdemesinde komı­tet tóraǵasy Kamal Smaıylov Qazaq KSR úkimetiniń Q.Sátbaevtyń 90 jyl­dy­ǵyna baılanysty kólemdi is-sharalar bel­gi­legenin, soǵan oraı akademıktiń ómirin, ǵy­lymı eńbekterin jáne azamattyǵyn jan-jaq­ty kórsetý kerek ekenin mindettedi. Izdenis barysynda alǵashqy jolyqqanym – Qanysh Sátbaevtan keıin Qazaq KSR Ǵy­lym akademııasynyń prezıdenti bolǵan kór­­nekti ǵalym, elimizde energetıka ilimin zerttep, ony joǵary deńgeıge kó­ter­gen Shapyq Shókın edi. Ol – Ǵylym aka­demııa­sy­nyń Qazaq ǵylymı zertteý energetıka ıns­tıtýtynyń negizin qala­ǵan tulǵa, Qanysh Imantaıulynyń senim­di izbasarlarynyń biri. Sh.Shókınniń bas­shy­lyǵymen Shyǵys Qazaqstan obly­syn­da Buqtyrma GRES-i salyndy, Ertis-Qara­ǵandy kanalynyń jobasy jasaldy. Osy mańyzdy nysandar qazir el eko­no­mı­kasynyń basty býyndarynyń birine aınaldy.

Shapyq aǵamyzben úıinde kezdestik. Jazý ústeliniń ústi kitap pen gazet-jýrnalǵa toly eken. О́ziniń sózine qaraǵanda, estelik jazýdy qolǵa alǵan kórinedi.

 – Meıram, sen Qanysh týraly jazam de­gennen keıin ǵana kezdesýge kelistim. Áıt­­pese, ýaqytty qalaı bolsa solaı rásýa etý­ge zaýqym joq. Qazir jýrnalıster men jazý­­­shylar Qanysh aǵanyń ǵylymı eńbegi týra­­ly jetkilikti jazyp jatyr. Qanekeń týra­ly jazbaǵanda, basqa qaı ǵalymdy jaz­­baqpyz? Bárin aıt ta, birin aıt degendeı, men saǵan Qanekeńniń adamı jáne aza­mat­­tyq beınesin sıpattaıtyn bir mysal aıta­ıyn.

Qanysh Imantaıuly ómirden ozǵannan keıin, akademııanyń jarǵysyna sáıkes onyń prezıdentin saılaý ótti. Saılaý nátı­­jesinde prezıdent bolyp saılandym. Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń pre­zı­denti laýazymyna sáıkes KSRO Jo­ǵarǵy ke­­ńesiniń depýtaty bolýǵa tıis. Qanysh Iman­­taıuly tek depýtat qana emes, sony­men birge Joǵarǵy keńestiń Ǵylym-bilim ko­mı­­tetiniń tóraǵasy qyzmetin atqar­ǵan edi. Men depýtat bolǵannan keıin KSRO Jo­ǵarǵy keńesiniń delegasııasy Kana­da par­la­mentiniń shaqyrýymen sol elge bardyq.

Kanadanyń astanasy Ottavadaǵy záýlim alań Lenıngradtaǵy Revolıýsııa alańyna uq­saıdy eken. Alańdy asyqpaı aralap júr­gen­de, kenet qarsy aldymnan alasa boıly adam shyǵa kelip, shala-sharpy orys tilinde:

– Siz Qazaqstannan keldińiz be? – dep sura­dy.

– Iá, Qazaqstannanmyn.

– Siz Sátbaevty bilesiz be? Onyń jaǵdaıy qalaı?

– Ol qaıtys boldy...

Osylaı deýim muń eken, álgi azamat eńirep jylaı bastady. Jaı jylamaı, Qane­keńdi joqtaǵandaı, daýysyn shyǵaryp jy­laýy meni yńǵaısyz jaǵdaıǵa qaldyr­ǵan­daı boldy. Aınaladaǵy adamdar bizge na­zar aýdara bastady. Álgi azamatty áreń de­gende tynyshtandyryp, ózi týraly suradym.

Sóıtsem, ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­ta tutqynǵa túsken japon soldaty bolyp shyq­ty. Ǵylym akademııasynyń ǵımaratyn salǵandardyń biri eken. Qanysh Imantaıuly sol jyldary jumysqa kelisimen kúndelikti ádetimen qurylys barysymen tanysyp, tut­­qyndaǵy japon soldattarymen sóıle­sip, qal-jaǵdaılaryn bilip turǵan. Osyn­daı adamgershiligine tánti bolǵan japon sol­dattarynyń kóńilinde Qanysh Iman­taı­ulynyń adamı qasıeti berik oryn alǵa­ny­nyń kýási boldym dep Shapyq aǵamyz Ottavadaǵy kezdesýdi esine aldy.

* * *

О́negeli ómiri kópke úlgi bolǵan, ólsheýsiz eńbegimen, aqyl-parasatymen halqynyń qurmetine bólengen Qanysh Imantaıulynyń ómirindegi jarqyn mysal jeterlik. Ásirese dostaryna sheksiz adaldyq, ýádesine beriktik tektiliginen bolar. Akademıktiń daryndy shákirti Shahmardan Esenovtiń de eske túsirer esteligi az emes. Men Shahmardan aǵamen Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń depýtaty bolǵan kezinde jolyqqan edim.

– KSRO Joǵarǵy keńesi prezıdıýmynyń kezekti sessııasyna Qanysh Imantaıulymen Máskeýge birge bardym. Samoletten túsken soń biz «Moskva» qonaqúıine ornalas­tyq. Qanekeń dosy, KSRO Orta mashına jasaý mınıstri, ǵalym Efım Pavlovıch Slavskııge dereý telefon soqty. Qabyldaý bólmesindegi qyz onyń mınıstr qyzmetinen bosaǵanyn aıtty. Ań-tań bolǵan Qanekeń Slavskııdiń páterine soǵyp edi, telefon kótergen Efım Pavlovıch mardymdy jaýap bermeı, tutqany qoıa saldy.

 – Shahmardan, tez mashına shaqyrt, Slavskııdiń úıine baramyz.

Efım Pavlovıch Slavskıı – eldegi atom ener­­getıkasy men ıadrolyq qarýdy zertteý­de­gi zor eńbegi úshin eki márte Sosıa­lıs­tik Eń­bek Eri atanǵan teńdessiz ǵalym. Qanysh Iman­taıulymen KSRO Ǵylym aka­demııa­sy­nyń konferensııasynda tanysyp, Sát­baev­t­­yń ǵalymdyǵyna tánti bolǵan, onyń san-salaly bastamalaryn qoldaǵan tulǵa edi.

Shopyrymyz bul jerge buryn da kelgen bolýy kerek, tez jettik. Qanysh úıdiń úshinshi qabatyna kóterilip, temir esiktiń qońyraýyn basty. Arjaǵynan akademıktiń qarlyqqan daýsy estildi.

 – Bul kim?

 – Efım Pavlovıch, men Qanyshpyn, esikti ashyńyz.

 – Esikti ashqan Efım Pavlovıch: – Maǵan kóńil aıtýǵa keldiń be? – dep surady.

– Keıin keketersiz. Efım Pavlovıch, ne bolǵanyn bastan-aıaq aıtyp berińiz.

 Qanekeń aqsaqaldyń bultaqtaǵanyna erik bermeı, birden sózge tartty.

Slavskııdiń sózine qaraǵanda, ol issa­parmen Qazaqstandaǵy Fort-Shevchenkoǵa kel­gen. Maqsaty – Kaspıı teńiziniń ashy sýyn tushytýǵa atom qondyrǵysyn synaq­tan ótkizý. Kúnniń ystyǵyna shydaı alma­ǵan Efım Pavlovıch teńiz jaǵasyna kelip, bolar-bolmas kúrke jasatyp, sýǵa shomylǵan. Sony baıqaǵan keıbir pysyqaılar Ortalyq par­­tııa komıtetine «issaparmen kelgen mınıstr Slavskıı jas kelinshekpen birge teńiz ja­ǵa­synda demalyp jatyr» dep jazyp ji­ber­­gen. Domalaq aryzdyń qysqasha mánisi osy. Efım Pavlovıchti muqııat tyńdaǵan Qane­­keń:

– Efım Pavlovıch, meni muqııat tyń­da­ńyz. Eshqaıda shyqpańyz, eshkimge esik ash­pańyz. Men qazir Kremlge baramyn, shuǵyl túrde Nıkıta Sergeevıch Hrýshevtiń qa­byldaýyna jazylamyn.

Alyp ushyp Qanekeń ekeýmiz Kremlge jettik. Qanysh Imantaıulynyń depýtattyq kýáligi men akademık degen ataǵy osy tusta kóp máseleniń túıinin sheshýge septigin tı­gizdi. Hrýshevtiń kómekshileri istiń mán-ja­ıyn anyqtaǵan soń, Qanekeń ekeýmiz Orta­lyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Hrýshevtiń qabyldaý bólmesine keldik.

N.Hrýshev kóp kúttirmeı, Qanysh Sát­baevty qabyldady. Kezdesý jarty saǵattan artyq ýaqyt aldy. Kezdesýden shyqqan Qanekeń:

 – Shahmardan, mynalardyń býfetinde bári bar. Bir armıan konıagin, bizdiń aportty molynan jáne Efım Pavlovıchtiń áıeline jaqsy shokolad alarsyń, – dedi.

Qanekeń tapsyrǵan zattardy alysymen, Slavskııdiń úıine tarttyq. Bizdiń qaıtyp kelgenimizdi sezgen Efım Pavlovıch esikti tez ashty. Qolymyzdaǵy zattardy kórgen Efım Pavlovıch:

– Qanysh, meniń janazama dastarqan jaıaıyn dediń be?

 – Iá, qymbatty Efım Pavlovıch, úsh kúnnen keıin KSRO Joǵarǵy keńesi prezıdıýmynyń sizge Sosıalıstik Eńbek Eriniń úshinshi juldyzyn berý týraly jarlyǵy shyǵady. Al birneshe kúnnen keıin Siz eldiń Orta mashına jasaý mınıstri laýazymyna qaıtadan otyrasyz. Dastarqan sonyń qurmetine arnalǵan.

Efım Pavlovıch Sátbaevtyń sebepsiz ázildemeıtinin jaqsy biletin. Sodan da bolar, ol Qanyshty qushaqtaı alyp, kemseńdep jylap jiberdi. Shynynda da, Efım Slavskıı mınıstr qyzmetine qaıta taǵaıyndalyp, joǵary ataqqa da ıe boldy.

Qanysh Imantaıulyn biletin zaman­das­tarynyń aıtýynsha, ol – qandaı máseleni qolǵa alsa, alǵan betinen qaıtpaıtyn, sonyń nátıjesine jetpeıinshe tynym tappaıtyn batyl tulǵa edi.

Akademık – búkil sanaly da salıqaly ǵumy­ryn týǵan eli men týǵan jeriniń ósip-órken­deýine, gúldenýine arnap, sol jolda aıan­baı eńbek etken, óz baqytyn adal eńbe­ginen tapqan ónegeli ómir ıesi. Uly tul­ǵa­nyń júrip ótken joly, atqarǵan ıgi is­teri, boıyndaǵy adamı bolmys-bitimi, bek­­zattyǵy, azamattyǵy, adamgershiligi, ádil­digi men adaldyǵy, parasat-paıymy men qaıratkerligi táýelsiz elimizdiń jas ur­pa­ǵyna máńgilik úlgi-ónege bolyp qala ber­mek.

Meıram Baıǵazın,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi