Memleket basshysynyń birtýar ǵalym Qanysh Sátbaevtyń 125 jyldyq mereıtoıyn atap ótý usynysynda, onyń Qazaqstan ǵylymy úshin jasaǵan qajyrly eńbegi men maqsatqa jetýdegi qaıtpas qaısarlyǵy jas urpaqqa ónege bolatynyn qadap aıtty. Ásirese birtýar tulǵalardy nasıhattaýǵa basa nazar aýdartý sebebin qarqyndy tehnologııalyq damý jolyndaǵy qoǵam úshin mańyzdy ekenin ańǵartady. О́ıtkeni jeke tulǵalar arqyly tanylatyn saıası, ekonomıkalyq mádenı, rýhanı jetistikterden týyndaǵan kózqarastardyń tutas bolmysy memlekettiń ıntellektýaldyq deńgeıin kórsetedi. Sondyqtan da Qanysh Sátbaevtaı adamgershiligi zor, ámbebap bilimi men kásibı biliktiligi mol maman tárbıeleý eń aldymen eldigimizdiń tuǵyryn bekitý úshin qajet. Básekelestikke qabiletti, ıntellektýaldy áleýeti joǵary qoǵam ǵana memleket tiregi bolmaq.
Zańǵar aqyl-oı ıeleri árqashan da eren isterimen halyq jadynda qalatynyn tarıh san márte dáleldedi. Sondaı ulty aıryqsha qadirlegen nar tulǵalar qatarynda Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń orny bólek. Ol Qazaqstan ǵylymynyń ǵana emes, ulttyq órleýdiń rámizine de aınaldy. Osy turǵyda ǵulama ǵalymnyń ómirge kelgen 12 sáýirdiń – elimizde Ǵylym kúni bolýy da zańdy. Sondyqtan da Qazaq ǵylymy kóshbasshysynyń taǵylymy mol tereń tarıhı muralaryn, ómirlik ustanym-qaǵıdattaryn halyqqa jetkizý – qashanda jaýapkershiligi mol mártebeli is. Qanyshtaný – qazaqtanýdyń, ǵylymtanýdyń mańyzdy bir salasy.
Adam bolmysynyń negizi týǵan jeri men shyqqan teginen degen asyl sóz bar. Osy rette Qanysh Imantaıuly týǵan óńir – Kereký qubylysyn da zerdeleı ketken oryndy. Qazaqtyń alyp tulǵalary Abaı, Shákárimmen úndes ǵalamdyq oı aıtqan dana Máshhúr-Júsipten bata alǵan bala Qanyshtyń eliniń óreli azamaty bolyp qalyptasýyna ıgi áserin tıgizgen – kindik qany tamǵan qasıetti Baıanaýyl ólkesi. Búginde Baıanaýyldy – tabıǵat tańǵajaıyby deýmen birge, aǵartýshylar, oıshyldar, batyrlar, akademıkterdiń kindik qany tamǵan ordaly óńir deıtinimiz ózderińizge málim.
Arysy – Shoń bı Edigeuly, Shorman bı Kúshikuly, Máshhúr Júsip Kópeıuly, Jaıaý Musa Baıjanuly, berisi – Ábikeı men Qanysh Sátbaevtar, Álkeı Marǵulan, Sultanmahmut Toraıǵyruly, Júsipbek Aımaýytuly, Jumat Shanın, Qoshke Kemeńgeruly, Sábıt Dónentaev, Shapyq Shókın, Sháken Aımanov, Dıhan Ábilev syndy tulǵalardyń árqaısysynyń birtutas tarıhymyzda derbes orny bar!
Abaı, Shákárim, Máshhúr-Júsipterdiń aldyńǵy ǵasyrlar toǵysynda túıindegen keń arnaly qazynasynan nárli bilim men taǵylymdy tárbıe alǵan «tolyqqandy adam» bolý tujyrymdamasy quddy jas Qanyshtyń ózin-ózi jetildirý paıymyna negiz bolǵandaı.
Akademık Q.I.Sátbaev álemi óte aýqymdy. Aýqymdylyǵy tabıǵı bolmysynan, jańashyldyqqa, bilýge jáne oqýǵa degen orasan zor qushtarlyǵynan. Bizdiń halyqtyń biregeı danalyq qasıeti bar, ol – balasyn qaıtse de oqytý, ómirlik jolyn aıqyndaıtyn kásiptik bilimin alyp shyǵýyn basty maqsatqa aınaldyrý. Buny ǵajap ustanym, tamasha qasıet der edim. Jasóspirim Qanysh ta ata-anasy jáne aǵaıyndarynyń qoldaýymen 1914 jyly Semeı qalasyna bilimin jetildirý maqsatynda attanady.
Semeı qalasy – ejelden mádenıeti órkendep damyǵan, Abaı men Shákárim bilim nárimen sýsyndap, shyǵarmashylyq shabyt alǵan, sondaı-aq ár jyldary orys demokrattary F.Dostoevskıı, N.Dolgopolov, E.Mıhaelıs, B.Gerasımov, N.Konshın, G.Potanın, t.b. ter tógip qyzmet istegen ultymyzdyń úlken bir rýhanı-mádenı ortalyǵy boldy. Qalaǵa qazaq saharasynyń túkpir-túkpirinen kelgen, ǵulama Shákárimshe aıtsaq, «qazaqtyń oqyǵan jastary» kóp jınaldy. Sol kezdiń ózinde-aq Semeı zııalylarynyń bedeli barsha qazaq-orys-tatar qaýymyna jaqsy tanymal boldy.
El Prezıdenti 2022 jyldyń 30 qyrkúıeginde jańadan qurylǵan Abaı oblysyna jasaǵan jumys sapary barysynda Semeı qalasynyń, Abaı oblysynyń Qazaqstan tarıhyndaǵy orny aıryqsha ólke ekenin atap ótti. «Bul – qazaqqa Abaı, Shákárim, Muhtar Áýezov sııaqty birtýar perzentterdi syılaǵan ulylar mekeni. Abaı týǵan topyraqqa kelgen adam bul jerdiń kıesin sezinedi, qasıetin uǵady. Semeı – uly dalanyń ulaǵatty ólkesi. Bul – Alash arystarynyń izi qalǵan, zııalylarymyz eldiń bolashaǵy úshin kúresken qasterli óńir. Semeı – ulttyq ǵylym men bilimniń, óner men mádenıettiń tarıhı ortalyǵy. Elimizdegi muǵalimder daıarlaıtyn alǵashqy oqý orny budan 120 jyl buryn osy qalada ashylǵany belgili. Onda Muhtar Áýezov, Júsipbek Aımaýytov, Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan, Sháken Aımanov syndy ult zııalylary bilim alǵan», degen edi Memleket basshysy.
Jańa jahandyq jaǵdaıda sanaly, bilimdi, bilikti jáne mádenıeti joǵary ult qana jasampazdyq ıdeıalardy júzege asyryp, zor múmkindikterge, jaqsy ómirge ıe bolmaq degen qaǵıda Alash qozǵalysy hám Alashorda tusynda ár qazaqtyń qanyna sińdi, basty muratyna aınaldy.
Q.Sátbaevtyń da oqýǵa degen umtylysy osy sanatta órbidi. Qanyshtyń Semeı qalasyndaǵy muǵalimder semınarııasyna kelýine yqpal etken birden-bir adam – onyń nemere aǵasy Ábikeı edi. Al bul áýlet úshin muǵalimder semınarııasy erekshe oryn aldy. Máselen, Semeı qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmynyń 1922 jyldyń 1 jeltoqsanynda dırektorlyǵyna taǵaıyndalǵan kórnekti Alash qaıratkeri, pedagog Ábikeı Zeıinuly Sátbaev bul qyzmetti 1927 jyldyń shilde aıyna deıin atqarady. Qanyshtyń Ábikeıdi asa qurmetteýi sodan.
Tarıhy 1903 jyly 23 qyrkúıekten bastalatyn muǵalimder semınarııasy bastaýysh ýchılısheler men bastaýysh orys-qazaq mektepterine jáne aýyldyq qazaq mektepterine muǵalimder daıarlady. Jas Qanysh 1914–1919 jyldar aralyǵynda osy oqý ornynda bilim aldy. Onyń aldynda jańadan ashylǵan Semeı muǵalimder semınarııasynda joǵaryda aıtqan Ábikeı Sátbaev, Muhtar Áýezov, Júsipbek Aımaýytuly, Bıahmet Sársenuly syndy ult zııalylary bilim alǵan-dy. Qanyshtyń Alash zııalylarymen tanystyǵy sol kezden bastaldy. Onyń ústine Alash qozǵalysy men Alashorda úkimetiniń jáne onyń qaıratkerleriniń qazaq jeri men memlekettiligi, ulttyq ıdeıa men rýhanı-mádenı sanany qalyptastyrý jolyndaǵy qyzmetteri muǵalimder semınarııasynda bilim alǵan qazaqtardyń sanasyn odan ári shyńdaǵany sózsiz.
Semınarııanyń bilim berýdegi deńgeıi, ustazdardyń úlgi-ónegesi týrasynda oqý ornynyń qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmy tusyndaǵy túlegi, ǵalym Álkeı Marǵulan: «Bul semınarııa qyr okrýgindegi oqý oryndarynyń bir táýiri bolatyn. Keıin revolıýsııaǵa qatynasqan qazaq jastarynyń kóbi osy semınarııadan oqyp shyqty. Semınarııada qazaq balalaryna bilim berýdi shyn júregimen maqsat etken birneshe progresshil, sańlaq adamdar boldy. Olardyń ishinde, ásirese oqýshy jastarǵa olar ádebıetten, tarıhtan, geografııadan osy kúngi pedınstıtýttar kóleminde bilim berip, olardyń oı-sanasyn asa baıytyp shyǵaratyn», deı kele, oqytýshylardyń Tomskiden, Ombydan, Qazan ýnıversıtetinen, Lenıngradtan kelgen shetinen oqymysty, kileń tilge júırik ustazdar bolǵanyn eske alady. Sondyqtan da áleýmettiń óz damýynda tulǵalar róline nazar aýdaryp, udaıy senim artatyny da sodan.
Muǵalimder semınarııasy 1920 jylǵy qyrkúıekke deıin jumys istep, halyqqa bilim berý ınstıtýty bolyp qaıta qurylǵan. 1922 jyly osy oqý ornynyń qurylymdyq negizinde eki pedagogıkalyq tehnıkým (qazaq, orys) ashylady. Eki jyldan keıin ınstıtýt jabylyp, onyń barlyq múlki Semeı pedagogıkalyq tehnıkýmyna berilgen. Tehnıkýmǵa 1922 jyly dırektorlyqqa Ábikeı Sátbaev taǵaıyndalǵan. Ol basshylyq jasaǵan jyldary Lenıngrad ýnıversıtetinde oqyp júrgen M.Áýezovti shaqyrypty. Uly Muhtardyń qazaq ádebıeti tarıhy, ádebıet teorııasy pánderinen sabaq bergendigi týraly qujattar Semeıdegi muraǵatta saqtaýly.
Qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmynda Alash qaıratkeri Halel Ǵabbasuly, pedagog, jýrnalıst Seıitbattal Mustafın, pedagog, jazýshy, dramatýrg Taıyr Jomartbaev, pedagog, teatr qaıratkeri Ǵalıaqpar Tórebaev, aǵartýshy-jýrnalıst, pedagog Mánnan Turǵanbaev, bilikti ustazdar I.F.Vınohodov, E.I.Mertvesov, t.b. jemisti eńbek etti.
Á.Sátbaevtan keıin qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmy men ýchılıshesin 1930–1940 jyldary A.Jıenǵalıev, Sh.M.Muhametov, K.Hamıtov, T.I.Jaıyqbaev, T.Mýsın, M.S.Mýrtazın basqardy. Semeı qazaq pedtehnıkýmynan oqyp, tálim-tárbıe alǵan kórnekti qaıratkerlerden: akademık Álkeı Marǵulan, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Musataı Aqynjanov, 1941–1955 jyldary Qazaq SSR oqý mınıstri bolǵan, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory Ábdihamıt Sembaev, Qazaq SSR Ishki ister mınıstri Shyraqbek Qabylbaev, belgili jýrnalıst Ǵaısa Sarmurzın, talantty aqyn, jýrnalıst, pedagog Turlyhan Qasenuly (sportshy Dáýlettiń atasy), Sosıalıstik Eńbek Eri Jaqııa Shaıjúnisov, kórnekti jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov, t.b. atap ótýge bolady.
Birneshe márte qurylymdyq ózgeristerge ushyraǵan oqý orny 1963 jyly pedagogıkalyq ýchılıshe bolyp qaıtadan ashylady. Maıdanger Asylhan Bekbaev (belgili telejýrnalıst Maıa Bekbaevanyń atasy) dırektor bolyp taǵaıyndalyp, 25 jylǵa jýyq úzdiksiz basqarady. Al 1967 jyly 6 jeltoqsanda M.O.Áýezovtiń 70 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Qazaq SSR Mınıstrler keńesi tóraǵasynyń № 828 buıryǵymen bilim ordasyna uly jazýshynyń esimi berildi.
Semınarııanyń tolyq kýrsyn aıaqtaǵan Qanysh Sátbaevtyń muǵalimdik eńbek joly da Semeı qalasynda bastaldy. Negizin Alashorda azamattary túzgen Semeı oblystyq jáne ýezdik Zemstvo mekemelerinde ulttyq kadrlardy pedagogıkalyq qyzmetke tartý isin asa qajet ári ulttyq mańyzy bar is dep qarady. Ony Alash arystarynyń basshylyǵymen Semeıde de ult múddesin kózdep atqarylǵan qyrýar ister tarıhynan anyq baıqaımyz. Sonyń biri – bilim salasynda ulttyq mektepterdi kóptep ashyp, bolashaq mamandardy daıarlap shyǵarý, halyqty jappaı saýattandyrý máseleleri boldy. Alash qalasy muǵalimderiniń 1918 jyldyń kúz jáne qys aılarynda ótken mektep keńesterine qatysýshy Mánnán Turǵanbaev, Qanysh Sátbaev, Seıitbattal Mustafın, Haırolla Ibragımov, taǵy basqalar Alash qalasy mektepterindegi oqý úlgerimi, muǵalimderdiń, sondaı-aq oqý quraldarynyń jetispeıtini, muǵalimder jalaqysynyń azdyǵy tárizdi birqatar mańyzdy máselelerdi qarap, arnaıy sheshimder qabyldapty. Buǵan qosa Semeı oblystyq Zemstvo basqarmasy halyqqa bilim berý bóliminiń Alash qalasynda muǵalimder daıarlaıtyn qysqamerzimdi kýrstar ashý, oǵan meńgerýshilikke Mánnan Turǵanbaevty, oqytýshylyqqa Qanysh Sátbaev pen Seıitbattal Mustafındi bekitý, al taǵy bir muǵalimdi izdestirip tabý týraly qaýlysyn da arhıv qorlarynan kezdestiresiz.
1918–1920 jyldar aralyǵynda Alashorda úkimetiniń Semeı oblystyq keńesi, jergilikti ózin-ózi basqarý mekemesi – Zemstvo basqarmalary ulttyq pedagog kadrlardy daıarlaý, qazaq mektepterin ashyp jáne oǵan kerekti oqý quraldaryn shyǵarý máselelerinde birtalaı jumys júrgizdi. Osy jyldary Semeı muǵalimder semınarııasynda oqyp júrgen jas semınarıst Muhtar Áýezov sol tusta Semeıde ózi shyǵaryp turǵan «Abaı» jýrnalynyń № 11 sanyndaǵy maqalasynda: «Ult mektebin ashýǵa qazirde bizdiń aldymyzda qıyn asýdaı úsh kedergi tur. Biri: bastaýysh mekteptiń bárine muǵalim joqtyǵy; ekinshisi: oqý quraldarynyń joqtyǵy; úshinshisi: ilgeri oqıtyn mekteptiń joqtyǵy hám tez ýaqytta bola almaıtyndyǵy», dep jazdy.
Mine, ulttyq bilim berý salasyndaǵy osyndaı aýqymdy problemalardy sheshý maqsatynda Semeı ýezdik Zemstvo basqarmasynyń qoldaýymen Qazaq muǵalimder odaǵy (Kırgızskıı ýchıtelskıı Soıýz – avtor) qurylyp, onyń tóraǵasy Mánnan Turǵanbaev, al músheleri bolyp Qanysh Sátbaev, Seıitbattal Mustafınder jumys isteıdi. Keıinde Muhtar Áýezov te atalǵan Odaqtyń hatshysy qyzmetin atqarǵan. Bul qoǵamdyq uıym óz kezeginde ult mektepteri úshin «Bastaýysh mekteptegi oqý baǵdarlamasyn» ázirlep, taratady. Jalpy, Semeıdegi muǵalimder odaǵy óz qyzmetinde ulttyq pedagog kadrlardy daıarlaý, qazaq mektepterin ashý jáne olardyń jumysyna basshylyq jasaý, taǵy sol sııaqty mańyzdy máselelerdi únemi kóterip, qozǵaý salyp otyrǵan. Mysaly, Qazaq muǵalimder odaǵynyń bilim berýge baılanysty máselelerdi sheshý maqsatynda 1918 jyly joldaǵan № 211 qatynas qaǵazynda: «Soglasno zaıavlenııa g. predsedatelıa Semıpalatınskoı ýezdnoı Zemskoı ýpravy, kırgızskoı ýchıtelskoı soıýz v zasedanıı ot 25 noıabrıa sego goda postanovıl delegırovat v sovet ýezdnogo otdela po narodnomý obrazovanııý sledýıýshıh treh svoıh predsedateleı: Mannan Týrganbaeva, Kanysh Satpaeva, Seıtbattal Mýstafına» dep jazylyp, oǵan «za predsedatelıa ı sekretarıa Soıýza» dep Seıitbattal Mustafın men Qanysh Sátbaevtyń qoldary qoıylǵan. Semeıdiń Zarechnaıa Slobodka degen bóligi 1917 jyldan bastap halyq arasynda Alash qalasy degen ataýmen málim bolǵan. Jas maman Qanysh osy Alash qalasynda Alashorda úkimetiniń nusqaýymen ashylǵan qazaq pedagogıkalyq kýrsynda oqytýshylyq qyzmet etti. Arhıv qujattaryna súıensek, Qanysh Sátbaev geografııa, jalpy tarıh, zoologııa jáne anatomııa pánderinen sabaq bergen. Jas Qanyshtyń Alashordany qoldaǵany jóninde tarıhı maǵulmatta bar. Qanysh Sátbaev Álıhan Bókeıhannyń esimin alǵash ret 1917 jyldyń 12 qazanynda ótken Semeı qoǵamdyq keńesinde estıdi. Bul jıynǵa Álıhan Bókeıhan Álimhan Ermekovpen birge keledi. Atalǵan oqıǵa týraly «Saryarqa» gazetinde (09.11.1917 jyly, № 18) taldamaly maqala jarııalanyp, Qanysh Sátbaev jańadan qurylǵan «Alashorda» partııasynyń jas nasıhatshylarynyń qatarynda atalady. Keıin, 50-jyldardyń basyndaǵy «Bekmahanov isinen» bastalǵan qýǵyn-súrginde osy gazet qıyndysy Sátbaevty «ultshyl belsendi» retinde aıyptaýǵa aıǵaq retinde qoldanyldy. Bul kezde ol Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń prezıdenti edi.
Qanysh Sátbaevtyń Semeı qalasyndaǵy bilim berý júıesindegi Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldarynda da jalǵasqanyn arhıv qujattary rastaıdy. Máselen, 1919 jyly jeltoqsanda Semeıde Keńes ókimeti túpkilikti ornaǵannan keıin, Semeı gýbernııalyq revolıýsııalyq komıtetiniń qazaq bólimine (ınorodcheskı otdel) Muhtar Áýezov basshylyq jasaıdy. Mine, osy jyldary Alash qaıratkerleriniń kúsh salýymen ulttyq bilim berý isi óristeı túsedi. M. Áýezovten keıin, 1921 jyldan bastap Semeı gýbernııalyq atqarý komıteti halyqqa bilim berý bóliminiń bastyǵy Júsipbek Aımaýytuly, al onyń orynbasary bolyp Qanysh Sátbaev qyzmet atqardy. Ulttyq pedagog kadrlardyń jetispeýshiligine, bastaýysh qazaq mektepteri men oqý quraldarynyń joqtyǵyna qaramastan, olar bul tektes kúrdeli máselelerdi asqan tabandylyqpen sheshe bildi. Qanysh Sátbaevtyń keıin qazaq mektepterine arnalǵan «Algebra» oqýlyǵynyń avtory atanýyna osy qyzmeti negizgi sebep boldy. 1924 jyly 25 jasynda, sol kezde Halyq aǵartý isin basqarǵan Ahmet Baıtursynulynyń tapsyrmasymen osy oqýlyqty daıarlap, basyp shyǵardy. Onyń ǵylymı termınologııasy, izdenisi – til biliminiń eleýli tájirıbesi.
Qanysh Imantaıulynyń Semeıdegi ult jolyndaǵy belsendi qyzmeti el tarıhynda óshpes iz qaldyrdy. Onyń ulttyq kózqarasy jalpyadamzattyq qundylyqtarmen ushtasyp, sarabdal parasat jolyna ulasty.
Erlan Sydyqov,
akademık
