Sol kezde-aq tájirıbeli dıqandar keler jyly tuqymsyz qalmasaq jarar edi dep ýaıymǵa batqan. Sol kezde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Úkimettegi keńeıtilgen otyrysta sóılegen sózi qam kóńilge dem bergen.
«Kóktemgi egis naýqanyna jáne kúzgi jıyn-terimge jeńildikpen beriletin nesıeni 1,5 trıllıon teńgege deıin arttyrý kerek. Al ınvestısııalyq jobalarǵa bólinetin jeńildetilgen nesıeni 800 mıllıard teńgege jetkizý qajet. Jeńildikpen lızıng berýge jyl saıyn keminde 450 mıllıard teńge bólinýge tıis. Sonda ár jyl saıyn aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń 10 paıyzy jańaryp otyrady. Bul sharalar aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimin 2 ese arttyrýǵa jol ashady», dedi Memleket basshysy.
Aqmola óńiri – ejelden elimizdegi agrarlyq aımaqtardyń biri. Respýblıkamyzda ósiriletin bıdaıdyń tórtten biri osy bir qunarly ólkeniń sybaǵasy. Bıyl oblys dıqandary 5,3 mıllıon gektarǵa dándi daqyldar tuqymyn sińirmek. Onyń ishinde maıly daqyldar kólemi 400 myń gektar shamasynda. Keıingi jyldary tapshylyǵy sezile bastaǵan mal azyǵy daqyldarynyń kólemin molaıtý da kózdelgen. Mal sharýashylyǵyn damytý úshin osy bir salaǵa serpin berý kerektigin ýaqyttyń ózi dáleldep otyr. Mysaldy alystan izdemeı-aq, bıylǵy qatal qystyń synaǵynan kórýge bolady. Azyqtyń jetimsizdiginen qyrda tebindegen qyrýar qylquıryqty tilin tistep, kóterem bolyp qaldy. Bıyl dıqandar 300 myń gektarǵa mal azyǵy daqyldaryn ósirmek. Jerden berip, kókten ıse, nesibeniń molaıa túseri daýsyz. Astana qalasyn azyq-túlikpen qamtıtyn beldeýde bolǵandyqtan, kartop, kókónis ósirý de mańyzdy. 14 myń gektar alqapqa kartop, 2 myń gektar jerge kókónis daqyldarynyń tuqymy sińiriledi.
Taqyryptyń tuzdyǵy – tuqym máselesi. Tapshylyq áli de bar. Ásirese, shaǵyn sharýa qojalyqtarynda. Qaısybiri qarajatqa dilgir, keıbireýleri sapaly tuqym izdep júr.
«Qajetti tuqym kólemi 536 myń tonna, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasy basshysynyń orynbasary Erkesh Álenov. – Kúni búginge deıin qajetti tuqymnyń 508 myń tonnasy nemese 95 paıyzy daıyn. Jetispeı jatqan tuqymdy izdestirip jatyrmyz. О́ńirde tuqym sharýashylyqtary bar. Olardyń qoımasynda 30 myń tonnaǵa jýyq sapaly tuqym saqtalǵan. О́tken jyldary baǵa tómen bolǵandyqtan, satylmaǵan bıdaı da qoımalarda úıýli tur. Oǵan qosa «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamynda tuqym retinde paıdalanýǵa bolatyn úshinshi klasty 147 myń tonna bıdaı bar. Ol bıdaıdy alý úshin qazir korporasııamen kelisimshart jasap jatyrmyz. Onyń ár tonnasynyń quny 150 myń teńge shamasynda bolýy múmkin».
Basqarma basshysy orynbasarynyń aıtýyna qaraǵanda, sáýir aıynyń ortasyna deıin jetispeı jatqan tuqym máselesi tolyq sheshimin tappaq. Erte kóktemde eldi alańdatatyn taǵy bir másele – janar-jaǵarmaı. Bul tarapta kemshilik bolmaýǵa tıisti. Oblysqa lıtri 250 teńgeden jeńildetilgen baǵamen satylatyn 82,4 myń tonna dızel otyny bosatylmaq. Qazir bul máselemen 17 operator aınalysyp jatyr.
«Kúni búginge deıin 39 myń tonna janar-jaǵarmaıdyń aqysy kelisimshart boıynsha tólense, 12 myń tonnasy sharýashylyqtarǵa jetkizildi, – deıdi Erkesh Álenov. – Qarjy bolsa sharýashylyqtar kóktemgi egis naýqany bastalǵanǵa deıin qajetti janar-jaǵarmaılaryn úzdiksiz ala beredi».
El Prezıdenti óz sózinde aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynyń 10 paıyzyn jańartý týraly tapsyrma berdi. Negizi túpki ónimniń tolymdy bolýy tehnıkaǵa baılanysty ekeni málim. Qýatty sharýashylyqtar agrotehnıkalyq sharalardy ýaqtyly atqaryp, ár kúni jylǵa azyq kóktemgi egis naýqanyn belgilengen merzimde tolyq, tııanaqty atqaryp shyǵa alady. Al kónetoz tehnıkanyń júrgeninen turǵany kóp. Mine, jerdiń tıimdi paıdalanylmaýynyń bir sebebi osynda. Bıyl kóktemgi dala jumystaryna 15 myńnan astam árqıly markadaǵy traktor shyǵarylmaq. Qanshalyqty daıyn degen saýalǵa jaýap beretin bolsaq, basqarma basshysy orynbasarynyń aıtýyna qaraǵanda, 95 paıyzdy quraıdy eken. Qalǵan bes paıyz – shaǵyn sharýashylyqtardyń úlesi. Sebep, qýatty seriktestikterdegideı emes, shaǵyn sharýashylyqtarda aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn qaqaǵan qys ishinde jóndeýden ótkizetin oryn joq. Olar kógerip kóktem kelgenshe amalsyzdan tosady. Jóndeý jumystarynyń kórsetkishin sál-pál tómendetip otyrǵan da osy jaı. Egin sebýge arnalǵan 16 myń tehnıka, zamanaýı úlgidegi 1,5 myń egin sebý kesheni daıyndyq sapynda. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, kóktemgi egis úshin asa qajetti qyrýar tehnıka qys boıy muqııat jóndeýden ótkizilip, 100 paıyz daıyndyq sapyna qoıylǵan.
Endi osy arada mańyzdy máselege nazar aýdara ketelik. Dıqandar paıdalanatyn tehnıkanyń bes paıyzy ǵana jańartylǵan. О́tken jyly jalpy quny 70 mıllıard teńgeni quraıtyn qarajatqa eki myńǵa jýyq tehnıka alynǵan eken. Tutas salany túbegeıli jańǵyrtý talabyn eskersek, árıne bul kórsetkish te – olqy soǵyp jatqandyǵy shyndyq. Aldaǵy jyly bul kórsetkish 6 paıyzǵa jetpek. Osy jyldyń alǵashqy eki aıynda 4 mıllıard teńgege 137 jańa tehnıka alynypty. Bul taraptaǵy jumystyń qarqyndy atqarylmaı otyrǵandyǵynyń ózindik sebebi bar. О́tken jyly ónim sapasyz bolǵandyqtan, aýyl sharýashylyǵy qurylymdary tabyssyz qaldy.
Memleket tarapynan qoldaý da aıta qalarlyqtaı. Sýbsıdııa retinde óńirdegi aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna 45,6 mıllıard teńge qarajat bólinip otyr. Kúni búginge deıin osy qarajattyń 31 mıllıard teńgege jýyǵy sharýanyń qolyna tıgen. Qalǵan qarajat múmkindiginshe aı saıyn berilip otyrmaq.
«Sýbsıdııanyń jetispeýshiligine baılanysty Úkimetke hat joldap, qosymsha qarajat suradyq. Qarajat tapshylyǵy oryn almaýǵa tıisti. «Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamy kóktemgi egiske 7 mıllıard teńge kóleminde qarjylyq qoldaý kórsetse, «Keń dala» nesıe baǵdarlamasy boıynsha 8 mıllıard teńge qarajat aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna berildi», deıdi Erkesh Álenov.
Mańyzy zor naýqannyń qarsańynda oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń muryndyq bolýymen jıyn ótkizilmek. Oǵan aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń basshylary, ǵalymdar qatysady dep kútilip otyr. Tájirıbeli mamandar salaǵa serpin beretin tusty kórsetse, ǵalymdar topyraq ylǵaly, tuqym sińirýdiń ońtaıly joldary, tyńaıtqyshty qoldanýdyń reti tárizdi sanalýan túıtkildi taqyryptar týraly pikir almaspaq. Osynyń bári aınalyp kelgende egin shyǵymdylyǵyn arttyrýǵa yqpal etetin jaı.
Kóktemgi qaýyrt jumystar óz retimen tyńǵylyqty atqarylsa, el rızyǵy da óse túsetini belgili. Qazir darqan dalanyń darabozdary dúbirli joryqqa qapysyz ázirlený qamynda.
Aqmola oblysy
