Jahandyq ınnovasııa ındeksi

Zertteý álemniń 132 memleketiniń ınnovasııalyq ekojúıesiniń kórsetkishterin jáne jahannyń úzdik degen 100 ǵylymı-tehnıkalyq klaster ortalyqtaryn taldaıdy. Maqalada WIPO jarııalaǵan 2023 jylǵy jahandyq ınnovasııa ındeksin usynamyz.

Zertteýde jahandyq ınnovasııalyq orta jańa múmkindikter men mańyzdy mindetterge toly ekendigi kórsetilgen. Birinshiden, keıingi úsh jyl­da ekonomıkadaǵy sátsizdikter ınnovasııa salasyndaǵy iskerlik sıkldi turaq­syzdandyrdy. Oǵan áser etken faktorlardyń qataryna álemdik saýda­daǵy logıstıkalyq ózgerister, joǵary ınflıasııa jáne qarýly qaq­tyǵys­tardy jatqyzýǵa bolady. Atalǵan faktorlardyń barlyǵy eko­nomıkany qalpyna keltirýge jáne ınnovasııany damytýǵa kedergiler kel­tirdi. Ekinshi jaǵynan ınnovasııalar ishinara jańa sıfrlyq dáýirge beıim­delip, ǵylymı ınnovasııalyq damý tolqyny toqtaýsyz jalǵasyp jatyr. Jasandy ıntellekt, kvanttyq esepteýler, genomdardy sekvenırleý, «jasyl» tehnologııalar jáne robottehnıka sııaqty ártúrli saladaǵy ázir­le­meler tyń, jańashyl dınamıkany kórsetip otyr.

Esepte berilgen taldaýǵa súıensek osy jyldyń negizgi qorytyndylary tómen­degideı:

1) Ǵylym men ınnovasııaǵa salynǵan ınvestısııa 2022 jyly jahandyq syn-qaterdiń artýy men ınnovasııalyq qarjylandyrýdyń quldyraýy jaǵdaıynda aralas kórsetkish kórsetken. Ǵylymı basylymdardyń sany baıaý qarqynmen bolsa da kóbeıip keledi. Jekelegen memleketterdiń ǵylymǵa salǵan ınvestısııasy tómendegenimen, álemdegi jetekshi korporatıvtik kompanııalardyń atalǵan salaǵa quıǵan qarjysy aıtarlyqtaı ósti. Biraq bul ınflıasııanyń ósýin óteı ala ma, joq pa belgisiz. Halyqaralyq patenttik ótinimder azaıyp, venchýrlyq kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa 2021 jylǵy óte joǵary deńgeıden keıin 2022 jyly kúrt tómendegen. Bul álemde táýekelderdi qarjylandyrý klımatynyń nasharlaǵanyn kórsetedi.

2) Aqparattyq tehnologııalar, densaýlyq saqtaý, utqyrlyq jáne ener­ge­tıka salasyndaǵy qarqyndy tehnologııalyq progress jahandyq damýdyń jańa múmkindikterin arttyryp jatyr. Bolashaqta esepteý qýaty kúsheıip, jańartylatyn energııa kózderin retke keltirý shyǵyndary tómendeı beredi.

3) Tehnologııalardy engizýdiń ósýi birtindep qaýipsiz sanıtarııa men ınternetke qosylýǵa qoljetimdilikti keńeıtedi. Elektrmobılderdi paıdalaný qarqyndy damyp keledi jáne avtomattandyrýdy arttyrýǵa degen umtylys óndiristegi robottardy kóbeıtýge yqpal etip otyr.

4) Innovasııanyń áleýmettik-ekonomıkalyq áseri tómen deńgeıde qalyp otyr. COVID-19 daǵdarysy qazirgi ýaqytta toqtap turǵan eńbek ónimdiliginiń qubylmalyǵyn týdyrdy jáne ómir súrý uzaqtyǵy ekinshi jyl qatarynan tómendegen. Kómirqyshqyl gazynyń qaldyqtary 2022 jyly da ósti, degenmen 2021 jylǵy pandemııadan keıingi ósimge qaraǵanda qarqyny az.

Zertteýdegi mańyzdy kórsetkishterdiń biri – álemdegi ǵylymı-teh­nı­ka­lyq klas­terlerdiń reıtıngi. Mamandar taldaýynyń qorytyndysynda Qytaı klasterleri 2023 jyly ǵylymı-tehnıkalyq óndiristiń eń iri ósý dına­­mı­kasyn kórsetti. Bul elde ortasha ósim +12,1% qurady. Qytaıdan basqa or­ta­­sha tabysy bar elderde ornalasqan klasterlerde S&T óndi­ri­siniń aıtar­lyq­taı ósimi baıqaldy. Olardyń tórteýi Úndistanda orna­las­qan. Atap aıtqanda, Chen­naı (+10,3%), Bangalor (+7,9%), Mýmbaı (+7,1%) jáne Delı (+5,4%).

Ekonomıka nemese transshekaralyq aımaqtar boıynsha 2023 jyldyń
úzdik 100 reıtıngine engen S&T klasterleri

(Jahandyq ınnovasııa ındeksi, WIPO, 2023)

WIPO jasaǵan 2023 jyldyń jahandyq ınnovasııalyq damý ındeksinde 132 ekonomıkanyń ishinde Qazaqstan 26.7 upaımen 81-orynda ornalasqan. 2022 jylǵy kórsetkish 83-oryn bolatyn. Kósh basyndaǵy alǵashqy úshtikke Shveısarııa, Shvesııa men AQSh memleketteri engen.

(Jahandyq ınnovasııa ındeksi, WIPO, 2023)

Azııa elderinen alǵashqy ondyqta Sıngapýr jáne Ońtústik Koreıa mem­­le­­keti ornalassa, Qytaı – 12, Túrkııa – 39, Úndistan – 40, Iran 62-saty­dan kó­­rin­gen.

Jahandyq ınnovasııa ındeksi – álemniń tehnologııalyq damýynyń bú­gingi jaı-kúıin kórsetetin kólemdi zertteý jınaǵy. Indekste kórsetilgen tal­­daýlar men statıstıkalyq málimetter – mamandar, ǵalymdar, zertteý­shi­ler­ men sarapshylarǵa qundy aqparat kózi.

Baýyrjan SERIKBAEV,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy