Eńbektiń ónbegi baǵaly

Byltyr qarashada Úkimet Eńbek jáne halyqty áleýmet­tik qorǵaý mınıstrligi ázir­le­gen Eńbek naryǵyn damytý­dyń 2024-2029 jyldarǵa ar­nalǵan tujyrymdama­syn be­­kitti. Onda sapaly jumys oryn­­dary­nyń sanyn 3,8 mıl­lıonǵa deıin ulǵaıtý jáne ju­myspen qamtý qurylymyn jaq­sar­tý maq­sat etilip, eńbek na­ryǵyn damytý­dyń negizgi ba­ǵyttary aıqyndalǵan. Shyn­­tý­aıtynda, mindet tek ju­mys­pen qamtý deń­geıin arttyrý­men shektelmeıdi. О́ıtkeni el azamattarynyń jumys oryndaryna degen qajettiligi sany boıynsha ǵana emes, sapasy men qoljetimdiligi jaǵynan da artyp kele­di. Jumys or­ny eńbek ónimdiligine saı jo­ǵa­ry jalaqymen, áleýmettik kepil­dikter­men, eńbekti qorǵaýmen ǵana tolyqqandy bola alady.

Búginde elimizdegi ınflıa­sııalyq qysym qyzmetkerler­diń eńbekaqysynyń salys­tyrmaly túrde tómen túzilýi­ne áser etti. Mysaly, bizde ortasha jalaqy shamamen 535 dollar tóńireginde, ıaǵnı Reseıge (788 dollar) jáne Eýropalyq ekonomıkalyq yntymaqtas­tyq uıymyna (EYDU) qatysý­shy elderge (4 500 dollar) qa­raǵanda aıtarlyqtaı tómen. Sapaly deýge bolatyn jumys oryndarynyń sany 2022 jyl­dyń sońyna qaraı tek 2,1 mln-dy quraǵan. Álbette, olar negizi­nen eki iri qalada – Almatyda ­(369 myń) jáne Astanada (205 myń) shoǵyrlanǵan. О́ńirlerde ju­mys oryndarynyń sapa deńgeıi bo­ıynsha eń kóp úles Qaraǵan­dy, Pavlodar, Aqmola, Qostanaı, Soltústik Qazaqstanǵa tıe­sili. Sapaly jumys oryndaryn kóbine taý-ken ónerkásibinen (59%), kólik (48%), densaýlyq saqtaý (46%), qarjy jáne saq­tandyrý (45%), aqparattyq-kommýnıkasııa jáne bilim (41%) júıesinen kórýge bolady. О́nimdiligi tómen sektorlarda qyzmetker­ler jumysty jıi aýystyrady. Máselen, ke­ıin­gi onjyldyqtarda aýyl sha­rýa­shyly­ǵyn­daǵy jumys kúshi­niń basqa sektorlarǵa, ási­rese qyzmet kórsetý salasyna aǵylýy baıqalady.

Dúnıejúzilik bank ma­man­darynyń tujy­rym­da­ýynsha, bizdegi jumys kú­shin teris mıg­rasııasy bar shal­ǵaı aımaqtar­ǵa kóshi-qon shy­ǵyndaryn óteý­di, birjyldyq jaldaý aqysyn jabýdy, sondaı-aq jalaqy sýbsıdııalaryn usynýdy qamtı­tyn sharalarmen jyljytýdy yntalandyrý boıynsha aǵym­daǵy saıasat tıimsiz. Onyń ornyna DB aımaqty óziniń kúsh­ti salalaryna mamandandyrýdan jáne tıisti mamandardyń aǵylýy úshin olardy damytýdan turatyn «tómennen – jo­ǵaryǵa» tásilin qabyldaýǵa keńes be­re­di. Mysaly, Aqmo­la, Qaraǵandy oblysta­ryn­da óndiristerde jumys orynda­ryn kó­birek qurǵan jón. Sol sekil­di Soltústik Qazaqstan obly­syn­da aýyl sharýashyly­ǵyn damy­tý úshin mol áleýet bar. Al Al­ma­ty eldegi qarjy qyzmetteri naryǵyn­daǵy kóshbasshylyq jaǵdaıdan paıda kóre alady. О́ńirler respýblıkalyq bılikten kómek kútip qana qoı­maı, azamattardy jumyspen qamtamasyz etý úshin ózderi qamqorlyq jasaýy kerek. Bul rette óńirler qandaı mamandandyrýdy tańdaý kerektigin ózderi sheshýge tıis. Onyń qatarynda, ásirese densaýlyq saqtaý men bilim berýdegi qyzmet kórsetý salasyn jaqsartý qajet.

Aıta keterligi, azamattardyń ál-aýqatyn baǵalaýdyń jáne eńbek naryǵyn damytý­dyń jańa tásiline sáıkes Eńbek resýrsta­ryn ­damytý ortalyǵy sapa­ly jumyspen qam­tý­dy damytý úshin óńirlik damý men ekono­mı­ka­lyq ósýge baılanysty memleket­tik jáne basqa da bıýdjettik baǵ­darlamalardyń tıim­diligin taldaý kezinde «sapaly jumys oryndary» kórsetkishin engizýdi usyn­ǵan. Bul rette sapaly ju­myspen qamtyp, ónimdilikti qalyptastyratyn mansaptyq strategııalarǵa baǵyttaý maq­satynda adamı kapıtaldy damytý sharasyn úılestirý mańyzdy.

О́nimdilikti arttyrý men na­ryqtyq bur­malaýdy joıý jó­ninde sóz bolǵanda, kom­pa­nııa­lardyń naryqqa ońaı kirip óse alýy, sóıtip kásipkerlik­tiń órkendeýine yqpal etýi meń­zel­se kerek. Dúnıejúzilik bank mamandarynyń esepteýinshe, Qazaqstan­da kompanııalar­dyń qadamyn tusaıtyn kedergi­ler men erejelerdi odan ári joıý úshin qosymsha jumys, startaptardyń ósýin jedeldetýge baǵyttalǵan úkimettik saıa­sat qajet. Mysaly, EYDU elderinde jas fırmalar jańa jumys oryndary­nyń jarty­syna jýyǵyn qura otyryp, ju­myspen qamtýdyń sha­ma­men 20%-yna yq­pal ete­di. Al bizde memlekettik jáne kva­zı­mem­lekettik kásip­oryndardyń kóptigi­nen jas kom­panııalardyń ósýge múmkin­dik­­teri joq, sáıkesinshe, olar jumyspen qam­týdy ilgeriletýge óz úlesterin qosa almaı­dy. Zertteýshiler bizde memlekettiń naryq­tyq qatynastarǵa aralasýy EYDU-nyń kez kelgen eline qaraǵanda áldeqaıda joǵary dep sanaıdy.

Ádil de laıyqty jalaqymen qosa sapaly jumys oryndary jumyskerdiń qaýipsiz­digin, áleýmettik qorǵalýyn, man­saptyq múmkindikteri men teń qol­jetimdiligin qamtamasyz etýi kerek. Bul oraıda sapaly jumystyń eshbir ólshe­mine saı kelmeıtin ózin-ózi ju­myspen qam­tý, beıresmı eńbek elimizde jappaı jaıy­lyp kele jatqany da – alań­datarlyq quby­lys. Búginde ózin-ózi jumyspen qamty­ǵan aza­mattyń kóptigi orta jáne uzaq­mer­zimdi perspektıvada turaqtylyqty qamtamasyz etpeıtin osal tusymyz bolyp otyr. Sıfrlandyrý, avtomattan­dyrý, klımattyq ózgerister túrindegi alyp úrdisterdi eskergende, jumyskerler­di eńbek naryǵyndaǵy aǵymdaǵy jaǵdaıǵa ǵana emes, bolashaq ózgeristerge de beıim­deý qajettiligi týyndaıdy. Biliktilikti arttyrý men daǵdylardy jetildirý bilim berý júıesinde ǵana emes, jeke sektorda da tıisti ózgeristerdi talap etedi. Al sapaly jumys oryndarynyń qalyptasýy zamanaýı daǵdylardy meńgergen, ómirlik úlgilerge daıyn ju­myskerge de baılanysty.