Sabaqty zertteýdiń mańyzy

Zertteý degende biz, muǵa­limder, zerthana men zert­teý alańdaryn kóz aldymyzǵa kel­ti­rip, ǵylymǵa, ǵylymı ja­ńa­lyqtar­ǵa baılanysty máseleni oıǵa alýshy edik. Kembrdıj baǵdarlamasyna de­ıin sabaqty zertteý degen sóılem, bolmasa túsinik, uǵym, paıym oıy­myzǵa da kirmegen. Biraq ol sa­baqty eleýsiz qaldyrý emes, onyń mańyzyn joqqa shyǵarý da emes, sol jyldarda sabaqty tal­daý sıpatyndaǵy is atqaryla­tyn.

Mektep ákimshiligi, bolma­sa ashyq sabaqqa qatysqan mu­ǵalimder ót­kizilgen sabaqty jan-jaqty taldap, jetistikteri men kemshilikte­rin jipke tizgendeı etip beretin. Sabaǵy synǵa túsken muǵalim ákim­shilik pen áriptesteri aıtqan pi­kirler men synı eskertpelerdi ja­dynan shyǵarmaı túzetip, óz isiniń bel­gili bir dárejedegi sheberi atanatyn. Bul istiń bir kemshiligi de kózge aıqyn uryp turýshy edi, ol – mundaı taldaýlar úzilmeı júretin úzdiksiz jumystyń qa­taryna jata qoımaıtyny. Bir oqý jylynda eki, ári ketse úsh ret qana ótkiziletin sabaq taldaýy muǵalimderdiń basym bóliginiń she­berligin ushtaýǵa azdyq etetin, son­daı-aq sabaq taldaýynyń ke­ıinnen kózboıaýshylyqqa aınala bastaǵany da, jasyryn emes. Muǵalimniń sabaǵyna qatysyp, ony taldaýǵa ákimshilik taraby asa yqylasty da bola qoımaıtyn. Qaǵazbastylyqtan bas kótere almaı, altynnan da qymbat ýaqytyn joǵary jaqtan kelip jatqan sansyz nusqaýlar men jarlyqtardy oryndaýǵa joǵaltatyn oqý isiniń meńgerýshisi men mektep dırektoryn kinálaı da almaısyń. Ashyq sabaqqa kelsek, ol árıne kóbinese sanatyn kóterýge talap qylǵan mu­ǵalimniń is-áreketi bolǵan soń, ymyraǵa kele otyryp, joqty bar­men kórsetetin jol-joraǵa aı­na­l­ǵany da aqıqat, eki jaǵdaıda da bi­lim sapasyn kóterý týraly sóz qozǵaý artyq.

Ýaqyt talaby, zaman lebi, ǵasyr ǵalamaty muǵalimge bilim sapasyn arttyrýdy, oqýshy oı-órisiniń deńgeıin kóterýdi kún tártibine meılinshe qatań qoıyp, ustazdar qaýymyna asa jaýapty mindet júktedi. Kembırdjdik oqý men oqytýdyń jeti modýli, odan keıin kelgen oqý men oqytýdyń jańartylǵan baǵdarlamasy bizdiń ustazdarǵa da tyń serpin berdi. Jas urpaqqa sapaly bilim men sanaly tárbıe berýdegi jańa ıdeıalar men jańa ádis-tásilderdi kún tártibine engizdi. Anyǵy, ustazdardyń jadyna qaıtalaı jańǵyrtty. Baqsaq baqa eken degendeı, sheteldik áriptesterimiz bizge shyt jańa qylyp usynyp otyrǵan ádister men tásilder burynnan da bizdiń kúndelikti ómirimizde kezdesse de, bálendeı mán bermeı júrgen ádis-tásilderimiz bolyp shyqty. Tek ana kisiler kúl arasynda jatqan alty­nymyz ben jaýharymyzdy, sol kúlinen arshyp, jarqyratyp bizdiń aldymyzǵa jaıyp saldy. Atalǵan kýrstarda dáris tyńdaı júrip, kóz aldymyzda tursa da kórmeı júrgen kóptegen dúnıege kózi­miz ashyldy, mán-jaıǵa qanyq­tyq. Onyń bárin osy bir shaǵyn maqalada qamtý múmkin emes bol­ǵandyqtan taqyrypqa saı sa­baq­ty zertteý degen ne, onyń bilim sa­pasyn arttyrýda qandaı mańy­zy baryna toqtalmaqpyn. Eń áýeli, sabaqty zertteý degen ne? Soǵan keleıik. Sabaqty zertteý kez kelgen muǵalimniń, meıli ol eńbek jolyn bastaǵan jas mamannyń bolsyn, meıli bar ǵumyryn bala oqytýǵa sarp etken ardager ustazdyń bolsyn, kúndelikti is-áreketi, tynys-tirshiligi. Muǵalimniń tájirıbe almasýyna, ózin-ózi jetildirýine, oqý men oqytýda bolyp jatqan derekterdi jınaqtap taldaýyna, ózindik refleksııa jasaýyna baǵyttalǵan jumystardyń jıyntyǵy. Sabaqty zertteý isinde jal­ǵandyq, kózboıaýshylyq jaıyna qalady, shynaıylyq pen shyndyq alǵa shyǵady, ondaı bolmaǵan jaǵdaıda oń nátıjeden kúder úze ber. Muǵalimniń boljamy bir jaǵynan, shynaıylyq pen shyndyq bir jaǵynan, úsh jaqty tepe-teńdik jaǵdaıdyń bolýy shart, áıtpese bir jaǵyna qaraı qulaǵan mosy da bir, ná­tıje de bir. Sabaqty zertteý osy tepe-teńdikti ustap turýdyń kepili desek qate ketpeımiz.

Sa­baqty zertteý naqtylap aıtsaq muǵalimniń áreketi, ekeýi birin-biri tolyqtyryp otyrady. Budan shyǵatyn qorytyndy áreketsiz zertteý joq, zertteýsiz áreket joq. Sabaqty zertteý bilim sapa­syn kóterýge, arttyrýǵa sózsiz yq­pal etedi, zertteý úderisi úzdik­siz, árıne psıhologııalyq, áleý­mettik, gıgıenalyq talaptar qatań saqtalatyn úderis. Belgili bir oqý­shymen, belgili bir baǵytta, belgili bir maqsatpen atqarylatyn ju­mystyń jemisti bolatynyn aıtqan jón. Sabaqty zertteýdiń basty maqsaty – bilim sapasyn arttyrý bol­ǵan soń, zertteý obektisi oqýshy bo­lady, muǵalim oqýshy boıyndaǵy bar­lyq múmkindiktiń kózin ashýǵa, balanyń oıy men sanasyndaǵy bolýǵa tıisti ózgeristerge qol jet­kizýge kúsh salýǵa múmkindik alady. Bala sanasyndaǵy «Men»-ge jaǵymdy áser etip, onyń boıyna ózin laıyqty baǵalaý daǵdysyn qa­lyptastyrady, oqýshynyń oqýǵa, bilimge, ómirge degen kózqara­syn ózgertedi. Oqýshynyń óz oıyn aıtý, ony jetkize bilý, qaǵaz betine tú­sire alý, joldasynyń, muǵalim­niń aıtqanyn tyńdaı bilý sekil­di daǵdylaryn jetildirip, damy­tady. Balamen jumys istegen muǵalim­niń qatelesýin de joqqa shyǵara almaımyz, zertteýshi muǵalim mun­daı jaǵdaıda, óziniń qateligin der ke­zinde ańǵara bilse, ári olqyly­ǵyn ornyna keltire alsa, quba-qup.

Bul arada zertteý suraqta­ry muǵalimniń baǵdarshamyna aınal­sa nur ústine nur bolmaq. Mysa­ly, balanyń bilimindegi oryn al­ǵan olqylyq qaıdan shyǵyp jatyr, onyń sebebi ne, ony joıý úshin qandaı is-qımyl jasaǵan jón, osy bir suraqtarǵa durys jaýap taba alǵan muǵalim bala bilimi­niń sapasyn da senimdi túrde arttyra alady. Bilim sapasy degende, synyptaǵy barlyq oqýshy­nyń bári birdeı «4» pen «5»ke oqyǵa­nyn emes, ol tipti múm­kin de emes, ár­bir oqýshynyń óz deńgeıinde bi­lim alýyn eskergen jón. Oqý – oqý­shy úshin eńbek, oqýshy kúnde­likti sabaq barysynda, eńbekke tar­tylady, eńbek etýge daǵdylanady, eńbeksúı­gish­tik qasıettiń ıesi bolady, mek­tepten keıingi «Uly ómirde» de osy qasıetteriniń arqasynda ókinishsiz ǵumyr keshedi. Muǵalim bergen bilimniń sapasy osy tusta anyq kórinedi, óıtkeni osy bir tutas tulǵany somdap shyǵaratyn da sol.

Aıgúl Tólejanova,

Y.Altynsarın atyndaǵy № 83 mektep-gımnazııasynyń qazaq tili men ádebıeti muǵalimi

ASTANA