– Lýtpýlla Amýrýllamuly, azamattar tapqan aqshasynyń bir bóligin memleketke tóleýge májbúr ekendikterine qarsy. Bul kózqaras qanshalyqty kóńilge qonymdy, dep oılaısyz?
– Iá, salyq júıesine qarsy oılaryn bildirgender sany sońǵy kezderi jıelep ketti. Bunyń sebebi, halyqtyń ózi alatyn qoǵamdyq qyzmetterge barabar aqy tóleý qaǵıdatynyń bolmaı turǵandyǵyna uqsaıdy. Iаǵnı salyq tóleýshi balamasy bolmasa, kem degende salyqtardyń ishinara qaıtarylýyn qamtamasyz etetin memlekettik kirister júıesin talap etedi. Kórsetiletin qyzmet azamattardyń qajettiligi men basymdyǵyna neǵurlym saı bolsa, qarjy resýrstaryn paıdalaný álde qaıda tıimdi bolatyny anyq.
– Memlekettik kirister komıtetiniń bastamasymen elimizdegi júrgizilip jatqan jappaı deklarasııalaýdy damyǵan elderdiń tájirıbesimen salystyrǵanda salyq salynatyn tabysty (SST) esepteý men tóleý tártibindegi ózgeshelik qandaı?
– Bizdegi jeke tabys salyǵy salyq zańnamasyna sáıkes «tólem kózinen» salyq agentteriniń kómegimen alynady. Ony esepteý jáne tóleý tártibine toqtalýdyń qajeti joq dep sanaımyn. Ekonomıkasy damyǵan memleketter tájirıbesine nazar aýdaratyn bolsaq, birinshiden, munda tabys salyǵy jeke tulǵalardan «tólem kózinen» alynbaıdy, olar bıýdjetpen «deklarasııa» negizinde esep-aıyrysady, ıaǵnı jylyna bir ret deklarasııa tapsyrǵan kezde ǵana tabys salyǵy tólenedi, al bizde aı saıyn salyq agentteri qyzmetkerdiń jalaqysynan JTS men áleýmettik salyqty eseptep, ár toqsan saıyn «Salyq eseptiliginiń 200.00, 220.00, 240.00 nysandaryn» tapsyrady.
- Demek, negizgi ózgeshelik – salyqty esepteý jáne tóleý tártibinde ǵoı..
– Salyq kodekisiniń 349-babyna sáıkes, salyq tóleýshiniń SST eseptegende nesıeni óteý boıynsha Otbasy bank júıesiniń qatysýshysy bolsa ǵana tólemderiniń tek syıaqy mólsherlemesin shegerimge jatqyza alady, al negizgi qaryzdy óteý somasy jatqyzylmaıdy. Salyq kodeksin ázirleýshilerge basqa kommersııalyq bankterde rásimdelgen nesıe tólemder eskerilýi tıis. Jeke tulǵa óziniń tabysy esebinen tólenetin, biraq SST eseptegen kezde eskerilmeıtin, basqa da keıbir negizgi shyǵyndarǵa jatatyn kommýnaldyq tólemder, otbasyn asyraýǵa shyqqan shyǵyndar, aıyppul, kólik salyǵy, jer men múlik salyqtary, saqtandyrý jarnalary bar. Otbasylyq bıýdjetinde osy atalǵan shyǵyndar baptarda engizilmegen. Atalǵan shegerimder eskerilse, jeke tulǵanyń tólem qabileti de artar edi. Kodeks baptaryna nazar aýdarsaq, zańnamanyń túsiniksiz jazylǵanyn baıqaýǵa bolady. Sondyqtan salyq tóleýshiler jańa salyq kodeksin ázirlegen kezinde qarapaıym jáne túsinikti tilde jazylýyn suraıdy.Qazirgi kúni talqylanýdaǵy jańa Salyq kodeksinde atalǵan usynystar eskerilip, tıesili salyq mehanızmi usynylsa, salyq tóleýshi bolashaqta «ádil qoǵam» qurylatynyna kóz jetkizer edi ári salyq mádenıeti de ózgerer edi.
– Bıylǵy jyly aılyq eseptik kórsetkish mólsheri 3 692 teńge, standartty shegerim – 51 688 teńgeni qurady. Qarapaıym sózben aıtqanda osy soma salyqtan bosatyldy dep sanalady. Bul soma durys eseptelgen be? Qanshalyqty álemdik tájirıbege saı keledi?
– Ekonomıkasy damyǵan memleketter tájirıbesine nazar aýdarsaq, máselen, Japonııada salyq salynbaıtyn mınımým – shamamen 489,0 myń teńge (160,0 myń ıena), Germanııada shamamen 400,0 myń teńge (819 eýro), ıaǵnı osy somalardan jalaqy mólsheri aspasa tabys salyǵy alynbaıdy. Bizdegi ómir sapasynyń kóptegen kórsetkishteri álemniń biraz elderinen edáýir artta qalyp otyr.
Damyǵan elderde tabysqa salyq salýdyń ereksheligi, progressıvti stavkalardy qoldaný, sonyń arqasynda tabysy az adamdar memleketke tómendetilgen stavka boıynsha tóleıdi. Eger de bizdiń salyq júıemizge shetel tájirıbesin engizetin bolsaq, jumys istep júrgen qanshalyqty halyqtyń tabysyn salyqtan bosatýǵa bolar edi. Quzyretti organdar da, salyq tóleýshiler de árıne túsinýi kerek. Damyǵan elder sııaqty birden 400,0 myń teńgeden tómen jalaqyǵa salyq salynbasyn deýge negiz joq.Biz ondaı ómir deńgeıine jete qoıǵan joqpyz. Keleshekte órkenıetti ádil qoǵam qurǵymyz kelse, soǵan umtylýymyz qajet. Árıne, bıýdjettegi salyqtyq túsimder qurylymynda JTS somasy azaıady, biraq progressıvti salyq mehanızmin engizý kómegimen bolashaqta ol soma birneshe ese kóp jınalady degen oıdamyn. Salyq kodeksinde kórsetilgen shegerimder sany keńeıtilýi tıis.
Máselen, Jusan Analytics kompanııasy Astana men Almaty jumyskerleriniń negizgi ómirlik qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin qajetti bazalyq shyǵyndaryna taldaý júrgizgen. Zertteýde tamaqtaný, kommýnaldyq tólemder, medısına, kólik jáne bilim berý sekildi negizgi shyǵyndardy qamtyǵan. Bul rette sarapshylar uzaq merzimdi satyp alýdy, nesıeni, ıpotekany tóleýdi, páterdi jalǵa alýdy qarastyrǵan joq, óıtkeni olar árkimniń jeke jaǵdaılary men qalaýymen baılanystyrǵany bar.
Sonymen ortasha esep boıynsha, aı saıyn bazalyq shyǵystarǵa 246,3 myń teńge nemese ortasha jalaqynyń 60% - y jumsalǵan. Megapolıster arasynda aıtarlyqtaı teńsizdik bar. Almatyda jumyspen qamtylǵandardyń 51% - y ózderiniń bazalyq qajettilikterine jumsaǵannan az tabys tapqan. Al elordada jumyspen qamtylǵandardyń 13% - ynda tabys kórsetkishi tapshylyqty kórsetken.Astanadaǵy ortasha ómir súrý deńgeıi Almatyǵa qaraǵanda eki ese kóp bolǵan. Damyǵan memleketterdiń salyq júıesinde osy atalǵan shyǵyndardyń kóbisi jeke tulǵalardyń tabysynan alynatyn salyqty esepteý kezinde shegerimderge jatqyzylady. Ol durys jáne ádil dep sanaımyn.
– Jeke tabys salyǵy boıynsha naqty qandaı usynys aıtar edińiz?
– JTS boıynsha salyqtyń reformalaý aıasynda azamattardyń tabystaryna salynatyn salyqtardyń áleýmettik baǵyttylyǵyn qamtamasyz etý kerek. Salyq salýdyń negizgi aýyrlyǵyn halyqtyń aýqatty toptaryna aýystyrýdy qamtamasyz etip, orta top pen kámeletke tolmaǵan balalary bar otbasylarǵa salyq salýdyń neǵurlym jeńildetilgen tártibine qol jetkizýde krıterıılerdi naqty bólinse.Meniń oıymsha, birinshiden, jeke tulǵalardyń tabystaryna salyq salynbaıtyn eń tómengi jalaqy mólsherin qarapaıym halyqqa túsinikti bolý úshin naqty aqsha somasyn engizý (ortasha jalaqy mólsherinen aspaıtyn somany) jáne odan tek mindetti zeınetaqy men mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýǵa arnalǵan jarnalar boıynsha salyqtyq shegerimder jasap, tabys salyǵynan bosatý kerek. Demek belgili bir somaǵa nóldik stavka qoldanylsa.
Ekinshiden, tabys salyǵy boıynsha salyq stavkalaryna tásilderdi qaıta qaraý, progressıvti salyq salý shkalasyna kóshý júzege asyrylsa.
Úshinshiden, JTS boıynsha shegerimder qurylymyn shetel tájirıbesine súıenip, túpkilikti qaıta qarastyrý qajet. Jalpylama jeke tulǵanyń qoǵamdyq statýsyn eskere otyryp, salyqtyq jeńildikterdiń pármendi júıesin qurý tıis dep sanaımyn.
Salyq júıesin odan ári jetildirý onyń áleýmettik fýnksııasyn tıimdirek oryndaýǵa baǵyttalýy kerek. Kiristerdi eń baılardan kedeılerge qaıta bólý, kiristerdiń shamadan tys saralanýyn azaıtý, áleýmettik teńsizdikti joıý jáne halyqty áleýmettik qoldaý bolyp tabylady. Bul mindetter, sondaı-aq olardy sheshýdiń ádisteri men quraldary salyq saıasatynyń jalpy tujyrymdamasy aıasynda jáne jańa Salyq júıesi jobasynyń negizgi baǵyttarynda tujyrymdalýy kerek.
– Elimizde memlekettik bıýdjetten ózge, Ulttyq qor da bar. Munda túsimderdiń negizin munaı sektory uıymdarynan aýdarylatyn tikeleı salyqtarǵa tıesili. Jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń salyq aýyrtpashylyǵy damyǵan elderdegi deńgeımen salystyrǵanda qanshalyqty ádildik tanytyp tur?
– Memleket basshysy iri bıznes ókilderimen kezdesý kezinde elimizdegi tereń áleýmettik teńsizdik týraly halyqtyń jartysynda aı saıynǵy tabys 50 myń teńgeden aspasa da, jylyna 1300 dollardan sál asady. Mundaı aqshamen ómir súrý múmkin emes. Jaǵdaıdy shuǵyl ózgertý kerek, degen bolatyn. Halyqaralyq sarapshylardyń aıtýynsha, Qazaqstan baılyǵynyń teń jartysyna bar-joǵy 162 adam ıelik etedi eken. Osy bıznes ıeleri qanshalyqty salyqty ádil tólep jatqanyn baǵalaý úshin, olardyń salyq aýyrtpashylyǵyn sheteldik standarttarǵa saı jasaǵan durys.
Zańnamaǵa súıensek, Ulttyq qordy qurýdyń maqsaty birinshiden, eldiń turaqty áleýmettik ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etý, ekinshiden, bolashaq urpaq úshin aqshalaı qarajatty jınaqtaý, úshinshiden, ekonomıkanyń qolaısyz syrtqy faktorlary áserine táýeldilikti tómendetý bolsa, tórtinshiden, respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdiń álemdik baǵalar konıýnktýrasyna táýeldiligin tómendetý kórsetilgen.
–Osy jyldyń qańtarynan bastap «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy iske qosyldy. Munda aıta ketetin jáıt, ár jyly dúnıge kelgen sábı ártúrli soma jınaıdy.Úkimet osy baǵdarlamany júzege asyrýdan buryn damyǵan memleketter tájirıbesine qanshalyqty súıengen?
– Baǵdarlama aıasynda jyl saıyn el azamaty bolyp sanalatyn barlyq kámeletke tolmaǵan balanyń nysanaly jınaqtaý shotyna Ulttyq qordan túsken ınvestısııalyq kiristiń bir bóligi tólenedi. Soǵan sáıkes, barlyq balalarǵa jyl saıyn ulttyq qordyń ınvestısııalyq kiristiń 50% eseptelinip otyr. Baǵdarlama boıynsha balalardyń nysanaly jınaqtaý shottaryna alǵashqy qarajat tústi. Aqpan aıynda bul prosess júzege asyrylyp,ár balaǵa 100,52 AQSh dollary tólendi.
Árıne, bul bastama jaqsy is-shara jáne bul zańdy ázirleýshilerdiń paıymdaýynsha, elimizdiń jetkinshekteri kámelettik jasqa tolýyna qaraı qansha qarajat jınaı alatynyn aıtyp berdi. «Ulttyq bank pen Úkimettiń esepteýlerinde elimizde jyl saıyn orta eseppen 400 myń bala ómirge keletiniń eskersek, 18 jasqa tolǵanda shotta keminde 3 000 AQSh dollary jınalady, dep otyr. Ata-analar balalaryna ulttyq qordan aqsha beriletinin túsinedi, al is júzinde olarǵa Ulttyq qordyń ártúrli qarjy quraldaryna ınvestısııa salýdan alatyn tabysynyń jartysynan aqsha beriledi. Sonymen qatar biz bul ınvestısııalyq kirister týraly eshteńe bilmeımiz, óıtkeni olar ashyq emes.
Bizdiń elimizde nege BAÁ tájirıbesin Úkimet basshylary qarastyrmady? degen aqylǵa qonymdy suraq týyndaıdy. Árıne, Qazaqstannyń ekonomıkasy men BAÁ ekonomıkasy qurylymyn salystyrýǵa bolmaıdy.Shyndyǵynda bizdiń eldiń resýrstyq artyqshylyqtary bar ekeni sózsiz. Elimizde sý tapshylyǵy joq, ol memleket sııaqty shóldi aımaq emes, tabıǵatymyz keremet, olar tek munaıdan renta jınasa, bizdiń eldiń qoınaýynda Mendeleev kestesiniń barlyq elementteri bar. Iá, Qazaqstan – mıneraldy-shıkizat bazasy. Biraq resýrstar taýsylmaıynsha, resýrstyq artyqshylyqtardy paıdalaný kerek. Bul bizdiń básekelestik artyqshylyǵymyz. Bolashaqta osy atalǵan tájirıbeni múmkindiginshe qoldanyp, júzege asyra bilsek, sonda ǵana qoǵamdaǵy áleýmettik teńsizdiktiń joıylatyny kúmán týdyrmaıdy.
Áńgimelesken –
Gúlmıra Baǵytqyzy
«Egemen Qazaqstan»
