Qazaqtyń qońyr úni

Álemniń ekinshi ustazy atanǵan babamyz mýzyka salasyn asa úlken ǵylym retinde qarastyrdy. Jalpy, qazaq hal­qynyń mýzykaǵa kóńil bólýi, onyń adam janyn tárbıeleý jolynda asa mańyzdy ekenin jete túsingenin baıqaýǵa bolady.

Mýzyka arabsha «mýsıka» dep atalsa, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary qazaq zııalylary mýzykany áýez dep aýdarǵan. Al melodııa áýen ekeni bel­gili. Áýezdiń adamǵa áserin qazaq halqy ejel­den bilgen jáne soǵan baılanys­ty turmys-salt dástúri, folklory qalyp­tasqan. Sábı dúnıege kelgennen ana­synyń áýendetken áldıin – besik jyryn tyńdap, úsh-tórt jasynan shińkildek dombyrany ermek etip, keıin jyr-dastan estip, erjetýi dala halqyna qalypty jaǵdaı bolǵan. Turmys-salt jyrlary, besik jyry, syńsý, betashar, toıbas­tar, aryzdasý (qoshtasý) joq­taý hal­qymyzdyń «áýezdik folkloryna» aınaldy.

Osy atalǵan dástúrlerdiń báriniń ózine tán áýenderi bar. Sonyń bar­lyǵy «qońyr únmen» esilgen. Qońyr daýys­pen oryndalǵan. Bul turmys-salt jyrlary qazaq halqynyń «áýezdik fol­klory» retinde halyqtyń jadynda qońyr únmen máńgilikke qalyp qoıdy. Tipti qaıǵyny azaly kúımen jet­kizip, baqılyq bolǵanda joqtaýyn aıtyp, arýlap shyǵaryp salý dástúri de qońyrqaı únmen ǵana qabyl­danǵan. Joqtaý aıtý, azaly kúı tartý osy kúnge deıin saqtalǵan óńirler bar.

«Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń,

О́leńmen jer qoınyna kirer deneń.

О́mirdegi qyzyǵyń bári óleńmen,

Oılasańshy bos qaqpaı eleń-seleń...», dep Abaı hakim osy óleń joldaryn halyqtyń kóne jyrlaryn jete túsingen soń batyl aıtqan. Endi «qońyr» sóziniń uǵymdyq qoldanysy týrasynda oı ór­bitýge kelsek, qazaqta «qońyr» degen sóz kóp qoldanylady. Bul sózdi kún­delikti ómirde de emis-emis estip jatamyz. Mysalǵa: qońyr jel, qońyr kúz, qońyr tús, qońyrjaı, qońyr ún, tipti adamnyń jaǵymdy daýysyn «qońyrqaı daýysy bar eken» dep te aıtyp jatady. Jalpy, «qońyr» sózi jumsaqtyq pen jaı­ly­lyqty, salmaqtylyq pen baıyp­ty­lyqty sıpattaıtyn uǵym dese de bolady.

«Qońyr» sózi qandaı da bir zattyń túsin bildiretini anyq. Al «qońyr ún» degenge tereń úńilmese de, kópshilik jal­pylama túsinedi. Negizi bul uǵym án-kúı tartyp júrgen ónerpazdarǵa tań­syq emes. Jete túsinbese de, qandaı maǵynada aıtylǵanyn bilip turady. «Qońyr» uǵymynyń halyq mýzykasyndaǵy qoldanysy asa tereń bolǵan. Ásirese kúı tartqanda dybystyń qoıýlyǵyna, jalpaqtyǵyna, jumsaqtyǵyna, qulaqqa jaǵymdylyǵyna baılanysty aıtylǵan. Halqymyzdyń mýzyka aspaptary: dombyra, qobyz, saz syrnaı, sybyzǵy, je­tigen – bári qońyr únimen samal jel eskendeı esiltip saz tógedi. Kóńildiń bir sátin meńzegen áýendi «kúı» dep ata­ǵan. Ýaqyt óte kele «kúı» halyqtyń mýzy­kalyq janryna aınaldy. Adamnyń kóńil kúıin, tylsym álemniń kúıin, ań men qustyń, tabıǵattyń sıqyrly dybys­taryn, bolmasa estigen ańyz-áńgimeler men ta­rıhı oqıǵalardy sýrettep, halyq kúı­shileri qońyr únmen kúı tartyp jetkize bilgen.

Qazirgi tańda kúı janryn aspaptyq mýzykamyzdaǵy shoqtyǵy bıik janr retinde qarastyramyz. Sol kúıdiń úni­men, kúıshi ishindegi sherin, nazyn, qýanyshyn jetkizip tyńdaýshyny emirentken, tipti qara qobyzdyń únimen adam emdep, boıdy tazartqany jazy­lyp ta, aıtylyp ta júr. Sonymen qatar qobyz ben dombyra kúılerinde «Qo­ńyr» degen kúıler kóp kezdesedi. Atap aıtsaq, Qorqyttyń «Qońyry» jáne basqa kúıler de qońyr únmen únde­sedi. Al dombyra kúılerinde halyq kúı­leri: «Qońyr», «Jaıma qońyr», «Maı­da qońyr», Súgirdiń «Naz qońyry», Ábi­ken­niń «Qońyry», Seken Turysbektiń «Qo­ńyr jel» degen ánderi bári – tabıǵatyna qaraı qońyr únmen esilip turady. Qulaq­qa ja­ǵymdy, jalpaq úndi, salmaqty jáne ba­ıyppen, baısaldyqpen oryndala­dy.

Qazirgi tańda bizge málim úsh myńnan astam dombyra kúıleri bar. Tipti qobyz, sybyzǵy kúılerin qosqanda bes myńǵa jýyq kúıler bar dep Aqseleý Seıdimbek óziniń «Kúı tarıhy» kitabynda jazyp ketti. Negizinde ár nárseniń ózindik damýy jáne quldyraıtyn kezeńi bolady. My­salǵa dombyra aspaby búgingi kúnge deıin ózindik damý úrdisimen jetti. Alǵashqyda toǵyz perneli dombyra, on tórt perneli dombyra, keıin HH ǵasyrdyń basynda dombyra aspaby 19 perneli bolyp bekidi. Ony qalyptastyrǵan akademık Ahmet Jubanov boldy. Sol on toǵyz perneli dombyrany paıdalanǵaly bir ǵasyr bolyp qaldy. Sonymen qatar A.Jubanov dombyranyń qulaq kúıin qalyptastyrdy, ıaǵnı astyńǵy ishegi sol notasy, ústińgi ishegi re bolyp qulaq kúıin keltirip, elimizdegi barlyq ansambl, orkestrlerdiń dombyra toby osy buraý­men shyǵarmalar oryndaıtyn boldy. Búginge deıin sol úrdis jalǵasyn taýyp keledi. Jalpy, dombyra, qobyz transporttyq aspap bolyp sanalady, bul degenimiz notaǵa jazylýynan bir oktava tómen estiledi. Sol sebepti de orkestr nemese ansamblde dombyra, qobyz qońyr únimen erekshelenip turady.

Joǵaryda aıtylǵandaı, damý men qul­dyraýdyń bolýy zańdylyq demek­shi, qazirgi quldyraýymyz qońyr úndi qabyl­daı almaýymyz bolyp tur. Sezimtaldyq pen náziktiktiń joǵalyp bara jatqany da – osy qońyr únnen ajyrap bara jat­qanymyzdyń áseri. Osy turǵyda qazaq halqy qońyr dybystyń áseri adam balasyna asa tıimdi ekenin jaqsy túsingen. Endi sony baǵalap, qaı­ta qalpyna keltirýge áreket jasaýymyz kerek. Eger tereńirek qan júgirtip qa­ras­tyrsaq, tómen (jýan) dybystyń terbelisi báseń qozǵalysta adamnyń qulaǵyna jetedi. Dybys joǵarylaǵan saıyn, ıaǵnı jińishkergen saıyn terbelis jıileı túsedi. Eger kez kelgen dybys bir oktava joǵary oryndalsa, dybys terbelisi eki ese jıileıdi. Sonda dybys joǵarylaǵan saıy­n, ıaǵnı jińishkergen saıyn dybys kúshi aıqyn jáne qatty estiledi. Al tómengi dy­bystar, ıaǵnı jýan dybystar báseńdeý jáne jalpaqtaý estiledi de, qulaqqa sal­maq sal­maı, erkin jáne baısaldy qabyl­danady.

Danyshpan halqymyz sol tómen dybys pen joǵarǵy dybystyń, ıaǵnı ji­ńishke men jýan dybystyń ortasyn «qo­ńyr» dybys dep ataǵan. Asa tómen de emes, asa joǵary da emes, ekeýiniń altyn ortasyn «qońyr» dep ataǵan deýge bolady. Mine, ultymyzdyń ulylyǵy da osynda. Sol qońyr únmen tárbıelengen, tańǵa deıin toqtaýsyz jyr jyrlap, tom-tom dastandy jatqa soǵyp, án men kúıdi janynyń lázzaty úshin paıdalanǵan birden-bir halyq – qazaq.

Sol sebepti qazirgi tańda urpaǵymyzdy jahandaný zamanyna jutyldyrmaıyq desek, qońyr únmen tárbıeleý kerek. Qońyr ún – qulaqqa jaǵymdy ún, mıǵa salmaq salmaı, júrekti tynyshtandyryp, 62 tamyrdy ıdirip, sezimniń seltegine jetkizip, túrli oıǵa salyp, oıdan oı týdyryp, ártúrli qııal ále­mine endirip, eriksiz emirentedi. Mı qabyr­shyqtaryn jumsartyp, barlyq aq­paratty qabyldaýǵa jol ashady. Ár­daıym qatty jáne shýly dybys tyńdap úırengen adam qońyr únge emirenbeıtin halge jetedi. Tipti eshqandaı áser ala al­maı tyńdaýdan jerıdi. Sonyń nátı­jesinde ashýshań minez qalyp­tasady. Oǵan da daǵdylaný kerek. Balany jasynan qońyr únmen tárbıelesek, meıirim de, ınabattylyq ta, náziktik te sińedi. Sol sebepti urpaǵymyzdy dombyra men qobyz únin tyńdaýǵa úıretken abzal. Mine, qara qobyz ben dombyranyń qudireti de osynda.

Nurlan BEKENOV,

Mádenıet qaıratkeri

ASTANA