Máshhúrdiń máńgilik mekeni

«Men de aqynmyn, Máshhúr de aqyn.

Degenmen ol aqyn bolǵanymen Qudaıǵa jaqyn.

Sondyqtan Máshhúr adamzattyń áýlıe­si ǵoı», dep Abaı Qunanbaıuly baǵa be­rip ketken Máshhúr Júsip Kópeev – ǵa­lym, tarıhshy, etnograf, fılosof qana emes, ózi ómir súrgen dáýirdiń uly oıshyly.

Eskeldi mekeni Ekibastuz qalasynan nebári 80 shaqyrym jerde ornalasqan. Kesenege deıin asfalt jol, qıyndyq kórmeı jetýge bolady. Jolaı Qoıandy, Besqaýǵa aýyldyq okrýgterin basyp ótip, Baıanaýyldyń taýly-tóbeshikti aımaǵyna ene túskenińizdi baıqar edińiz. Kesene ornalasqan aýmaqtyń únemi tap-tuınaqtaı taza, kelimdi-ketimdi adamdarǵa yńǵaıly jaǵdaılar jasalǵanyn atap ótken abzal.

Kesene basynda bir urtynan ázili, bir urtynan Máshhúr atasy týraly tarıh aqtarylyp jatatyn Áset Pazylov qashan barsań da jymııa qarsy alatyn jyly júz­di jan. Áset Qajymuqanuly – Máshhúr Júsip atanyń shóberesi, qazirgi kesenesiniń shyraqshysy ári memorıaldyq mýzeı basshysy.

Biz barǵanda kúnniń salqyndyǵynan ba, kesenege kelip jatqandardyń qatary sırek kórindi. Sony paıdalanyp, shyraqshydan ǵulamanyń ǵumyryna qatysty keńinen áńgimelep berýdi suradyq.

Máshhúr Júsip ákesi Kópeıdiń (shyn aty Kópjasar) 42 jasynda, anasy Ulbala Tanashqyzynyń 18 jasynda, Baıanaýyl­daǵy Áýlıeli Qyzyltaýdyń Ashamaı tasy degen jerde 1858 jyly dúnıege keledi. Týǵanda azan shaqyryp qoıǵan esimi – Adam Júsip. 1861 jyly Kópeıdiń maly jutqa ushyrap, aq sıraq bolyp shyǵady. Sonda ákesi: «Adamǵa mal joldas bolmas, ǵylym joldas» dep, Adam Júsipti oqýǵa bergen eken. Bul jaıynda aqynnyń: «Bes jasta «bismillá» dep jazdym hatty, Bul taǵdyr jastaı maǵan tıdi qatty» deıtini bar. Alǵash Nájmeddın moldadan sa­ýat ashsa, odan soń Qamarıddın haziret pen Tórtýyl, Dúrjanbaı halfelerdiń, Qo­jan sopy men Bıbi moldanyń aldyn kórgen. Qamarıddın hazirettiń medresesi bala Máshhúrge ǵylymnyń kóp salasyn meńgertken. Bir ǵana din sabaǵy emes, arab, parsy, shaǵataı tilderindegi kitaptardy oqýyn qatty qadaǵalap otyrsa kerek. Ári olardyń mazmunyn táptishtep túsindirgen. Osylaısha, týmysynan qaǵilez shákirt bir jylda-aq hat tanyp, óner-bilimge, ádebıetke qumar bolyp ósedi. Jeti-segiz jasynda «Er Tarǵyn», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» sııaqty halyq jyrlaryn, shyǵys qıssalaryn, dastandardy jatqa aıtyp, eldiń kózine túse bastaǵan shaqta aýylyna kelgen Musa Shormanuly taqııasyna úki taqqyzyp: «О́z zamanynda halyqqa máshhúr bolatyn bala eken» dep lepes qylýymen Máshhúr Júsip atanady. Al medreseni taýysqan soń Aqkól-Jaıylma jerindegi Isabek ıshannan «hasyda» oqýyn úırengen.

«1872-1874 jyldary aqyn Buharada­ǵy Kókiltash medresesinde bilim alyp, arab, parsy, túrki tilderin jáne til ǵy­lymy, logıka, anatomııa, jaratylystaný, tabıǵattaný ǵylymdaryn, Shyǵys, Batys, álemdik órkenıetterdi jan-jaqty meń­gere bastaıdy. Keıin elge oralǵan soń Túr­kistan, Tashkent, Buhara, Samarqand qalalaryna birneshe márte sapar shegip, bilimin jetildirgen. Negizi Máshhúr atamyz bir kindikten úsh aǵaıyndy. Biraq baýyry men qaryndasy (Hasen, Ámına) onyń jas kezinde qaıtys bolypty. Ákesi Kópeı 73 jasynda dúnıe salǵan ǵoı. Al aqynnyń jubaıy Rabıǵa úsh ul, eki qyz tárbıelep ósirip, 1915 jyly Aqkelin bolysyna qarasty Aıdos aýylynda ómirden ótken. Úlken uly Muhammed-Sharapıden 1936 jyly, áke qazasynan bes jyl ótken soń qaıtys bolsa, ortanshy uly Muhammed Ámen 33 jasynda ómirden ozǵan. Kenje uly Muhammed Fazyl uzaq jyl muǵalim bolyp, eńbegi úshin Lenın ordenimen mara­pattalǵan», dep áńgimeledi Á.Pazylov.

Máshhúr Júsip jazbalarynda folk­lordyń barlyq janrlary qamtylǵan. Akademık Álkeı Marǵulan jazyp ketkendeı, nebári 7 jasynda Saqaý aqynnyń aıtýynsha, «Er Oljabaı batyr» jyryn hatqa túsirgen. Jınaqtaǵan folklorlyq úlgilerdiń uzyn sany 30-40 shaqtysy toptalǵan. «Qambar batyr», «Er Tarǵyn», «Er Kókshe», «Er Saıyn», «Nárik uly Shora batyr», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Altynbas-Kúmisaıaq», «Kıik», «Boztorǵaı» t.b. jyr-epostardy jınaqtap qana qoımaı, Buqar jyraý, Mádeli qoja, Saqaý aqyn, Aqan seri, Shernııaz, qońyrat Sapaq datqa aqyn, úısin Úmsin qyz, Zaman qoja, Toǵjan, Qaldybaı qoja, Shóje aqyn, arǵyn Qambar Janaq, naıman Sabyrbaı, naıman Túbek, t.b. aqyndardyń shyǵarmalaryn, túrli ertegi-ańyzdardy, aqyndar aıtysynyń úlgilerin qaǵazǵa túsirgen. Bul eńbekteriniń birazyn 1889-1900 jyldary «Dala ýalaıaty» gazetinde jarııalap turǵany da belgili.

Shóberesiniń aıtýynsha, jalpy ata­synyń shyǵarmalary eski qadym jazýynan aýdarylyp basylsa, shamamen 30 tomdaı bolyp qalýy kerek. Onyń úsh tomy – aqynnyń óz týyndylary. Qazaqtyń tarıhy, fılosofııasy, etnografııasy, pedagogıkasy men turmys-sharýashylyǵy týraly jazylǵan muralarynyń ózi alty tomnan asady.

«Máshhúr Júsip kózi tirisinde úsh bir­deı kitabyn, atap aıtqanda «Tirlikte kóp ja­saǵandyqtan kórgen bir tamashamyz», «Hal-ahýal», «Saryarqanyń kimdiki eken­digi týraly» eńbekterin 1907 jyly Qazan qalasyndaǵy Qusaıynovtar baspahana­synan shyǵartqany belgili. Bul kitaptar­dy asa muqııat oqyp baıqaǵan adam onda­ǵy óleńderden sol kezde aqynnyń Reseı­degi saıası jaǵdaıdan belgili bir dárejede habardar bolǵanyn ańǵarar edi. Reseımen qosylýdyń artyq hám kemshilikterin de ashyq jazyp, patshanyń otarshyldyq ­saıasatyna qarsy pikirler aıtylady. Bul jazǵandary úshin qýdalaýǵa ushyrap, biraz jyl Buhara, Tashkent jaqqa ketýge májbúr bolady. Ol jaqta tórt jyl jú­rip oralǵanda el jaǵdaıynyń áli de du­rys bolmaıtynyn túsinip, Edil, Jaıyq boıyna sapar shegedi. Atamyzdyń elden asqan zertteýshilik qasıetin qazirgi ǵalymdar moıyndap otyr. Jınaǵan materıaldary negizi úsh qaınarda kezdesedi. Birinshisi, óziniń jazbalary, onyń basym bóligi kezinde joǵalyp ketken. Bizdiń zamanymyzǵa jetkenderiniń biraz bóligi «Qara mes» degen toptama túrinde jaryq kórip, qazirgi Ǵylym akademııasynyń kitaphanasynda saqtaýly tur. Ekinshisi, týǵan jıeni Jolmurat Júsipulynyń jazbalary. Al sońǵysy, kenje uly Muhammed Pazyldyń jazbalary. Jolmurat pen Pazyl bulardyń birazyn Máshekeńniń jazbalarynan kóshirse, endi bir bóligin el aýzynan jınaǵan. Kezinde atamyzdyń ózi: «Bári birdeı toıshy ne qoıshy bola bermeıdi. Kishi balam Pazylǵa kenjeligi de jetedi. Zamany alda, monshaq tas jer­de qalmas» dep boljap ketken», dep áńgime­­­le­di aqynnyń shópshegi, murajaıdyń eks­­kýr­sovody Mádına Pazylova.

Máshhúr Júsip er aralap júrip, shamamen 20-jyldary Baıanaýyldyń Sary­bulaq degen jerine qonys aýdarady. Sol jerge úı salyp, qudyq qazdyrǵan. Álgi mekenniń burynǵy ıesi ataǵy elden asqan oqymystynyń Sarybulaqty tańdap kel­genine qýana kelisip, el-jurtyna: «Bul jer­diń ıesi keldi» dep aıtqan desedi. Sodan bul aýmaq «Eskeldi», ıaǵnı ıesi keldi dep atalyp ketken.

Ǵulama kózi tirisinde urpaqtaryna: «73-ke kelgenshe baltalasań da ólmeımin, 73-ke kelgen soń baılap qoısań turmaımyn» dep, jyl buryn zıratyn salǵyzyp, jurt­ty jınap janazasyn shyǵartyp, kelinderi­ne joqtaý aıtqyzǵany taǵy belgili. Bola­shaq «Jatar ornyn» úlken kelini Aq Zeınep­tiń Dusjan degen inisine qazdyryp, ózi únemi ­basynda otyrady eken. Alǵashqyda qazylǵan topyraq arasynan búıiri tesilgen raýan tastar shyǵa beripti. Máshekeń kóńili tolmaı, «munyń bas jaǵynan Samarqandaǵydaı kók tas shyǵýy kerek, tereńdetip qaza ber» dep buıyrypty. Kúnderdiń bir kúninde Dusjan biryńǵaı qıyrshyq tas astynan tutasqan bir aq kúl­gin tústi tastyń belgi bere bastaǵanyn baıqaıdy. Muny Máshekeńe habarlaǵan­da, ol: «Meniń de kútkenim sol bolsa kerek, tutas qazyp al da, joǵaryǵa shyǵar», dep duǵa oqıdy. Bıiktigi bir jarym, eni bir kezge taıaý, qalyńdyǵy 20-30 santımetr bul tasqa aty-jónin jazyp, basyna belgi etip qoıǵyzǵan eken tirisinde. Sol tastyń bir bóligi áli kúnge murajaıda saqtalyp tur.

Jalpy, ǵulamanyń alǵashqy beıiti ­2 ból­meli úı túrinde salynyp, tórgi úıin­de shkaf turypty. Onda arab-parsy ­ti­linde jazylǵan 60 kitap jııýly tur­ǵan. Shkaftyń ústinen tiri kúninde qoldan­ǵan ertoqym oryn alypty. Osy tórgi úıdiń astyn tereńdigi 2 metr, uzyndyǵy da sondaı ólshemde qazdyrǵan eken. Máshhúr Júsiptiń denesi osy aıtylǵan jerde jatypty. Tirisinde óziniń janaza­syn shy­ǵartyp, jetisin, qyrqyn berip ketken áýlıe: «Men ólgennen keıin qyryq jyl­ǵa deıin denem buzylmaıdy. Tiri adam kózi kóredi, sert etem. Tek jazdyń ystyq aılarynda aqiretimdi aıyrbastap otyryń­dar. Sonda kózderiń jetedi. Men ólgen ­soń qatty álsireısińder. As berip, janaza namazymdy oqytpaq túgili, baqa-shaıan ­te­rip ketesińder», dep asharshylyqty kúni ­bu­ryn boljaǵan eken.

Keıin Máshhúr Júsip Kópeevtiń mazary úsh márte buzylyp, úsh márte qaı­ta kóterilgen. 1952 jyly kommýnıs­ter ata­nyń basynda turǵan mazardy tal­qandap, buzyp tastaıdy. 1956 jyly Dıhan Ábilev Baıanaýylǵa kelip, mazar jaıynda «Qazaq ádebıeti» gazetine úlken maqala beredi. Sol maqaladan keıin Muhammed Fazyl men kishi kelini Núrılá aýdannan aqynnyń basyn kóterýge ruqsat suraıdy. Basshylar, úı emes, tórtqulaqty zırat salasyńdar dep qoımaǵan eken. Deıturǵanmen Núrılániń ójettiliginiń arqasynda mazar burynǵydaı úı bolyp qaıta turǵyzylady. Keıinirek ol úı eskirip, irgesi sógile bastaǵan soń Núrılá kelini taǵy bas bolyp, 1978 jyly aq kirpishten mazar qalatady. Bul mazar 2006 jyly «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jańa úlgide boı kótergen kesenege deıin saqtalyp keldi. Keseneniń ashylýymen birge Eskeldige týrıster aǵyny aıtarlyqtaı artty. Búginde ǵulamanyń basyna kóp adamdar tilek tilep barady.

Aqynnyń murajaıy jaıynda da birer sóz qosa ketsek. Murajaı aqyn­nyń nemeresi Tóleýbaı Sharapıev pen Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys ardageri Naǵı Ahme­tovtiń qolǵa alýymen 1977 jyly Baıanaýyldyń Jańajol (qazirgi Másh­húr Júsip) aýylyndaǵy mektep ishi­nen ashylǵan. Arada 4 jyl ótken soń ol aýyldyq mádenıet úıiniń ishine kóshi­rilgen. 1981 jyly murajaıǵa «Halyq mý­zeıi» degen mártebeli ataq berilgen. Bir jyly Eskeldige arnaıy kelgen Mádenıet mınıstri О́zbekáli Jánibekov Máshhúr Júsipke Shyǵys úlgisinde jańa murajaı salynatynyn jetkizedi. Alaıda biraz jyldan soń odaq ydyrap, О́.Jánibekov usynǵan murajaı úlgisi men kesene jobasy arhıvke jóneltiledi. Tek 1993 jyly mekemege jeke ǵımarat berildi. Ol uzaq jyldar jumys istep, 2016 jyly kesene janynan zamanǵa saı qonaqúı ashylǵanda, sonyń birinshi qabatyna kóshirildi. Al 2019 jyly Eskeldide jańa ǵımarat salynyp berildi.

Memorıaldyq murajaıda aqyn kózi tirisinde tutynǵan zattar men buıym­dar barshylyq. Jádigerlerdiń kóbi ǵumyr­namasy men shyǵarmashylyǵyna arnal­ǵan. Ǵulamanyń úkili taqııasy men jez sa­maý­ryny, jez sháınegi men jez lege­ni, as ishken úlken dóńgelek qońyr tústi aǵash tabaǵy, kózildirigi, qara tústi aqsha salatyn ámııany, qalta saǵaty, qyzyl tústi gúldermen áshekeılengen sorpa, qymyz ishetin kesesi, aq gúldermen áshekeılengen kók tústi shaı kesesi, qoldanǵan qasyǵy sııaqty jeke zattary qoıylǵan. Al sonaý tórde XIX ǵasyrdyń basynda Ortalyq Azııa mánerinde qoldan toqylǵan, qazaqı oıýlarmen órilgen, birneshe túspen bezendi­ril­gen kilem tur. Ǵulamany jerlegende dene­sin osy kilemmen orap shyǵarǵan eken. Másh­húr Júsiptiń sandyq túbinde saqtalyp kelgen kóne kenep shalbary, er toqymy, ákesi Kópeıden qalǵan kók qurany, sapar­laı qalsa janynan tastamaǵan ala qorjy­ny, atasynan qalǵan almas qylysh, shaqshasy men kise belbeý, taǵy da basqa zattary kórgen jandy qyzyqtyrmaı qoımaıdy. Ala qorjynynan tirisinde qoljazbalary men kitaptary úzilmegen kórinedi.

Pavlodar oblysy