Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Akademık álemimen tanysý maqsatynda Astana qalasyndaǵy Qanysh Sátbaev atyndaǵy № 61 mektep-lıseıge bardyq.
Eń áýeli mektep ǵımaratyndaǵy Qanysh Sátbaevtyń kólemdi portretine kózimiz tústi. Quddy akademıktiń ózi qarsy alyp turǵandaı áserge bólendik. Mektepke kirgen jyly dálizdegi «Qanysh Sátbaev jáne Qazaqstan ǵylymy» degen úlken kórmeni kózimiz shaldy. Onda ǵalymnyń ár kezeńdegi birneshe sýreti ilinipti. Mektep dırektory Ernur Omarhanovtyń aıtýynsha, oqý ordasynda ǵalymnyń atyn jańǵyrtý maqsatynda túrli taǵylymdy is-shara uıymdastyrylady. Atap aıtsaq, Respýblıkalyq ǵylymı-tanymdyq «Álem tanyǵan Qanysh» konferensııasy, «Ǵalym murasy – óshpes mura» taqyrybyndaǵy synyp saǵaty, «Qanysh álemi» ıntellektýaldyq oıny, «Qanysh Sátbaev jáne Qazaqstan ǵylymy» taqyrybyndaǵy ǵylymı jobalar saıysy jyl saıyn turaqty ótkiziledi.
«2008 jyly ashylǵan mektebimiz 2021 jyly Qanysh Sátbaev atyn alsa, 2023 jyly mektep-lıseı mártebesine ıe boldy. Sol jyldyń qyrkúıek aıynda oqý ordamyzda «Akademık Qanysh Sátbaev» mýzeıi ashyldy. Jıynnyń shymyldyǵyn qazaqtyń tuńǵysh antropologi, akademık Orazaq Smaǵulov ashty. Sondaı-aq ashylý saltanatynda Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev, «Halyqaralyq Sátbaev qory» qamqorshylar keńesiniń tóraǵasy Altynbek Nuhuly quttyqtaý sóz sóılep, mýzeıdiń lentasyn qıdy. Bul – Astana qalasyndaǵy Qanysh Sátbaevqa arnalǵan jalǵyz ortalyq mýzeı. Ondaǵy ǵalymnyń ǵıbratty ǵumyrnamasy men ǵylymı eńbekteri mektep oqýshylarynyń elge, týǵan jerge degen súıispenshiligin arttyrady», dedi mektep dırektory E.Omarhanov.
Mýzeıge kirgen bette alǵash kózimizge túskeni – qabyrǵada jazýly turǵan Qanyshtyń sózi. Onda «Isińizge, eńbegińizge, oqýyńyzǵa naǵyz adamgershilikpen qarasańyz, sóz joq, jeńiske jetesizder» dep jazylǵan.
«Mundaǵy qundy muralardyń barlyǵyn áriptesterimizben birigip, ózimiz jınadyq. Jádigerlerdi izdestirý barysynda birneshe ekspedısııa uıymdastyrdyq. Eń áýeli Qarsaqbaıǵa, sosyn Jezqazǵan óńirindegi tarıhı-óndiristik murajaıǵa, odan keıin Jezdi, Sátbaev qalalaryna baryp, tirnektep jıǵan eńbektiń arqasynda mýzeıimiz ashyldy. Jádigerlerdiń barlyǵy óńdeýden ótken», deıdi dırektordyń oqý isi jónindegi orynbasary Áıgerim Janahmedqyzy.
Rasymen, mýzeıdegi árbir dúnıe sondaı yjdaǵattylyqpen ári muqııattylyqpen ornalastyrylǵan. Ǵalymnyń shejiresinen bastap, árbir ashqan jańalyǵy, tapqan mıneraly – eshqaısysy nazardan tys qalmaǵan. Mýzeı úsh bólimnen turady. Birinshi bólimi Qanysh Sátbaevtyń otbasyna arnalǵan. Ekinshi bólimde akademıktiń bilim alǵan oqý orny men eńbek joly qamtylǵan. Iаǵnı onyń Qarsaqbaı, Jezqazǵan, Almaty qalalaryndaǵy, Altaı jerindegi sáýleli sátteriniń kýási bolasyz. Úshinshi bólimde mıneraldar toptamasy nazaryńyzǵa usynylady. Sondaı-aq sońǵy úlgidegi «Galogramma» arqyly berilgen Qanysh Sátbaevtyń beınesi kózdiń jaýyn alady.
Jádigerlerdi kózben kórip, qolmen ustap, tanymal tulǵanyń ómir joly týraly aqparat mýzeıge kelgen jannyń jadynda jaqsy jattalyp qalady. Máselen, Qanyshtyń jıyrma bes jasynda «Algebra» oqýlyǵyn jazyp shyǵarǵanyn kóbi biledi. Biraq kitaptyń muqabasy qandaı bolǵanyn, ishinde ne jazylǵanyn, qalaı jazylǵanyn, qoljazbasy qandaı bolǵanyn biletinder neken-saıaq. Al mýzeıde sonyń bári tur. Tipti ǵalymnyń jaqyndaryna joldaǵan hattary da qattalǵan. Máselen, Qanysh Imantaıulynyń jary Taısııa Alekseevna Sátbaevaǵa jazǵan hatynda:
«Meni siz jetkilikti bilesiz. Men qazaqpyn. Jaratylysym da, janym da qazaqy, oı-túsinigim boıynsha da qazaqpyn, aldaǵy ómirimdi tek qana týyp-ósken Qazaqstanda ótkizbekpin. Jan tynyshtyǵyn da shat-shadyman turmystan góri rýhanı kúrespen ótkizgendi jón kóremin. Sol úshin de turmystyń jaıly kúıtinen bas tartyp, Qazaqstan qıyrynda «kezbe» bolyp, ómir-baqı ken izdeýge qushtarmyn. 8 aqpan. 1927 jyl» delingen. Sondaı-aq Qanysh Sátbaev týraly Muhtar Áýezovtiń, Álkeı Marǵulannyń, Aleksandr Zataevıchtiń, odan da bólek birneshe zııalynyń estelikterin oqyp, ájeptáýir áserlenip qaldyq. Ǵalym týraly tereńirek boılaǵysy kelgen bilimpaz úshin Medeý Sársekeniń «Qazaqtyń Qanyshyna» arnalǵan birneshe kitaby da tizilip tur. Sonymen qatar mýzeıde «Ertis – Qaraǵandy» kanalynyń syzbasy, sýdy synaqtan ótkizý sátindegi sýretter de saqtalǵan. Bul mádenı oshaqtan sondaı-aq Qanysh Sátbaevtyń 1946 jyly 30 qarashada KSRO Ǵylym akademııasynyń tolyq músheligine ótkendegi, Memlekettik syılyq alǵandaǵy qujattary ári ǵylym doktory atanǵandaǵy dıplomdarynyń da kóshirmesin kórýge bolady.
Mektep basshylyǵynyń aıtýynsha, atalǵan mektep-lıseıde qazirgi tańda 1500 oqýshy bilim alady. Sol balalardyń barlyǵy mýzeıden bólek, Qanysh Sátbaevtyń qanatty sózderine qanyq bolyp ósse , halyqqa qyzmet eter adal azamat bolaryna senimimiz mol.
Mektepten shyǵa bere Qanyshtyń portretine taǵy bir úńildim. Kózinde bir syr bar sekildi. Al sýrettiń qasynda akademıktiń «Qandaı ortada júrseń de, qandaı laýazymǵa ıe bolsań da, úsh qasıetten jańylmaǵaısyń: eńbeksúıgishtikten, sypaıygershilikten, adamgershilikten» degen naqyly jazylyp tur. Ǵalymnyń oıly janaryndaǵy jazý, sirá, osy bolsa kerek.
