*2015 – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jyly
О́mir – ózen, óz kezegimen jylystaı jyljyp, taǵy bir jyl artta qaldy. Jasampaz Qazaq eliniń jarqyn jetistikterin jylnamaǵa jazý enshisine tıgen kelesi jyl, 2015 – qoı jyly tabaldyryqtan attady. Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev bul jyldy Qazaqstan halqy Assambleıasy jyly dep jarııalaǵany belgili. Aıtýly jyl myzǵymas birligi men buljymas tatýlyǵyn tý etken elimizdegi eń beldi ınstıtýttardyń biri – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylǵanyna 20 jyl tolýyna tuspa-tus kelip otyr.
Assambleıa jyly qatardaǵy kóp mereıtoılardyń biri emes. Bul – Elbasy aıtqandaı, toı toılaıtyn emes, oı oılaıtyn jyl. Sebebi, eldegi beıbitshilik pen kelisimdi, turaqtylyq pen tatýlyqty saqtap, damytýdyń biregeı tetigine aınalǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy elimizdiń óshpes qundylyǵy – Táýelsizdikke tirek bolǵan El birliginiń eń basty tutqasy. Elimiz Qazaqstandaǵy túrli mártebesi bar, san alýan qoǵamdyq nemese memlekettik ınstıtýttardyń mereıtoılaryn memlekettik deńgeıde atap ótpeıdi. Degenmen, Assambleıanyń orny erekshe. Qoǵamdy birtutas aǵzaǵa balasaq, oǵan qan júgirtetin alýan túrli qantamyrlar ispetti barlyq salalardy biriktiretin, báriniń jolyn bir arnaǵa toǵystyryp, bir aǵysqa baǵyttaıtyn bir júrek bar. Ol júrektiń aty – El birligi. Birlik bolmasa, beıbitshilik pen kelisim bolmasa ólsheýsiz termen, qyrýar qajyr-qaıratpen jasalyp jatqan elimizdi órkendetý jolyndaǵy eńbektiń bári de beker. Iаǵnı, resmı túrde Qazaqstan halqy Assambleıasy jyly dep jarııalanǵan 2015 jyl Assambleıa ınstıtýtynyń mereıtoıy emes, qundy qazynamyz – El birligi jyly, beıbitshilik pen kelisimniń Nazarbaev modeliniń jyly.
1995 jyl – táýelsizdigin dúıim dúnıege pash etip, ózin egemen el retinde jarııalaǵanyna birneshe jyl ǵana bolǵan Qazaqstannyń kúıregen ımperııadan muraǵa qalǵan quldyraǵan ekonomıkasynyń aýǵan júgin túzetý jolyndaǵy arpalyspen qatar shekarasyn shegendep, memlekettiligin nyǵaıtyp, aldaǵy damý jolyn aıqyndaý maqsatynda álemdik úrdisterdiń betalysyn baıyptap, barlaı otyryp, eshkimge uqsamaıtyn, eshkimdi qaıtalamaıtyn biregeı Qazaqstan jolyn salýǵa kirisken kezi bolatyn. Sol jyly kóktemniń alǵashqy kúninde Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Araǵa birneshe apta salyp, óziniń tikeleı bastamasymen shaqyrylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń birinshi sessııasynda tarıhı baıandamasyn jasady. «Men elimniń Prezıdenti retinde qoǵamdyq turaqtylyqty jáne ultaralyq kelisimdi qamtamasyz etýdi ózimniń basty mindetim dep sanaımyn. Birlik aspannan ózi kelip túspeıdi, tek qarqyndy jumys arqyly ǵana keledi. Men keń-baıtaq jerimizde tatýlyq pen tynyshtyq bolǵanyn tileımin. Munyń, eń aldymen, mıllıondaǵan qazaqstandyq otbasyna kerek ekenin eske alamyn. Men qaıǵydan shashy aǵarǵan analardyń balalaryn joqtamaǵanyn, sábılerdiń múgedek bolmaýyn, qart adamdardyń kúıregen úıleriniń aldynda qasiret shegip, jylamaǵanyn qalaımyn», degen Nursultan Nazarbaevtyń sózderi sol kezdegi eń ózekti, eń mańyzdy másele retinde árbir qazaqstandyqtyń júreginiń tórinen oryn aldy.
Arada 20 jyl ótse de Elbasynyń bul sózderiniń ózektiligi artyp, kún ótken saıyn ómirsheńdigi aıqyndala tústi. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń alǵashqy quryltaıynda Elbasy jańa ınstıtýttyń qoǵamdaǵy róli men jumysynyń basty kontýrlaryn sol kezde-aq: «Osydan bastap qoǵamdyq máselelerdiń barlyq qyrlary boıynsha, ásirese, ulttyq saıasatta memlekettik aktiler Assambleıanyń pikirlerin eskerip jáne onyń tikeleı qatysýymen qabyldanýǵa tıis. Ol aktilerdiń árqaısysy elimizdegi barlyq etnostardyń múddelerine qaıshy kelmeýi qadaǵalanyp, saraptan ótkizilýi kerek», dep qolmen qoıǵandaı naqtylap berdi. Bul keıinnen ıdeologııalyq trend retinde ornyǵyp, álemge «beıbitshilik pen qoǵamdyq kelisimniń Nazarbaev modeli» degen atpen belgili bolǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń alǵashqy qadamy edi.
Sodan beri synaptaı syrǵyp tarıhı oqıǵalarynyń mańyzy turǵysynan dáýirlerge tatıtyn 20 jyl ótti. Bıylǵy mereıli beles, sóz basynda aıtqanymyzdaı, oı oılaıtyn jyl. О́tken 20 jylda Assambleıa qandaı joldy júrip ótti? Qandaı tabystarǵa jetti? Qazaqstan basshysynyń «El birligi» saıasaty elimizge ne berdi? Áli qandaı baǵyttar boıynsha jumystardy shırata túsý kerek? 20 jyldyq qarqyndy jumystan keıin, óz damýynyń úshinshi onjyldyǵyna aıaq basar tusta bul saýaldarǵa egjeı-tegjeıli jaýap berilgeni abzal. Sol arqyly halqymyz beıbitshilik pen qoǵamdyq kelisim salasynda baǵyndyrǵan bıik, jetken maqsattaryn naqtylap, aldaǵy belesterge kóz jibere alady.
1995 jyldan bastap Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqy Assambleıasynyń árbir sessııasynda sóılegen sózi men kótergen bastamalary sol kezdegi el damýynyń eń ózekti máselelerin qamtyp otyrdy. Sondyqtan, Assambleıanyń tarıhy – sońǵy jıyrma jyldaǵy Qazaqstan tarıhy. Tıisinshe, derbes ınstıtýt retinde Assambleıanyń júrgen joly, onyń jetken jetistikteri men shyqqan bıikteri elimizdiń damý dańǵylyndaǵy aıtýly oqıǵalarmen tyǵyz astasyp jatyr.
О́tken 20 jylda Qazaqstan qoǵamynyń ishki yqpaldasýynyń, qoǵamdyq kelisim men el birligin nyǵaıtýdyń birtutas memlekettik jáne qoǵamdyq júıesi tolyǵymen qalyptasty. Qazaqstan halqy Assambleıasy memlekettiń etnostyq saıasatyn qoǵamdyq kelisim saıasaty deńgeıine kótergen búkilhalyqtyq ınstıtýtqa aınaldy. Etnosaralyq qatynastardy retteýdiń tolyq zańnamalyq bazasy quryldy. Assambleıaǵa konstıtýsııalyq organ mártebesi berilip, ol Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń Májilisine 9 depýtat saılaý quqyǵyn ıelendi. «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zań qabyldanyp, Assambleıanyń qurylymy men qyzmetiniń, elimizdiń qoǵamdyq-saıası júıesinde alatyn orny men róliniń normatıvtik-quqyqtyq rettelýi zańnamalyq negizde qamtamasyz etildi. Assambleıanyń negizgi strategııalyq jáne baǵdarlamalyq qujattary ómirge keldi.
El ishinde muqııat talqylanyp, Elbasy maquldaǵan «El birligi doktrınasy» beıbitshilik pen qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtýdyń «bir el – bir taǵdyr», «tegi basqa – teńdigi bir», «ult rýhynyń damýy» sııaqty basty qaǵıdalaryn aıqyndap berdi. Elbasynyń О́kimimen bekitilgen Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly erejeler onyń mártebesi men quzyretterin, sondaı-aq, El birligi salasyndaǵy memlekettik saıasatyn júzege asyrýǵa qatysý tártibin bekitti. «Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 2020 jylǵa deıingi damý tujyrymdamasy» El birligin nyǵaıtý jáne qoǵamdyq kelisim salasyn damytýdyń orta merzimdik strategııalyq baǵytyn naqtylaı tústi. Assambleıanyń jyl saıynǵy kezekti sessııasy bul salanyń qysqa merzimdik maqsat mindetterin aıqyndap otyratyn biregeı suhbattastyq alańyna aınalǵan.
Memlekettik etnostyq saıasatty júzege asyrýdyń jańa ınstıtýsıonaldy tetikteri tolyǵymen qalyptasty. О́tken jyly Elbasynyń О́kimimen Prezıdent janyndaǵy «Qoǵamdyq kelisim» respýblıkalyq memlekettik mekemesi quryldy. «Oblystardaǵy, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men elordadaǵy Qazaqstan halqy Assambleıalarynyń qyzmetterin qamtamasyz etý» atty jańa bıýdjettik baǵdarlama qabyldandy. Aımaqtarda 11 mamandandyrylǵan oblystyq «Dostyq úıi» tabysty jumys istep tur. Taǵy 4 oblysta Assambleıa jyly barysynda ashylatyn bolady. Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha Dostyq úılerin damytý tujyrymdamasy bekitilip, Dostyq úıleri dırektorlarynyń ádistemelik keńesi quryldy. Kúndelikti ómirden týyndaıtyn naqty máseleler jergilikti jerlerde paıda bolady, tıisinshe túıtkilderdiń túıinin tarqatý da sonda júzege asyrylady. Bul rette, Assambleıanyń aımaqtyq qurylymdarynyń mańyzy erekshe ekenin eskerip, onyń jergilikti jerlerdegi jumysyn qoldaý úshin aımaqtyq Assambleıa hatshylyqtary meńgerýshileriniń laýazymy kóterildi.
Assambleıa jumysyn eń joǵarǵy zań shyǵarýshy organ deńgeıinde qamtamasyz etý maqsatynda Assambleıanyń parlamenttik ókildigi paıda boldy. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń atynan Májiliske saılanǵan 9 halyq qalaýlysy árbir ulys ókiliniń joǵyn joqtaýmen birge barsha halqymyzdyń birligi jolynda Parlament qabyrǵasynda tabysty qyzmet etýde. Assambleıanyń Májilistegi depýtattyq tobyna atalǵan 9 depýtatpen birge tómengi palatanyń 7 komıtetinde turaqty qyzmet isteıtin, parlamenttik partııalardyń barlyǵyn qamtıtyn 12 halyq qalaýlysy kirýi El birligi máselesiniń kez kelgen saıası keýdemsoqtyqtan bıik turǵanyn kórsetedi. Bul Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HH sessııasynda júktegen «jalpyazamattyq, saıasatústilik jáne jalpyhalyqtyq sıpatta bolý» týrasyndaǵy mindettiń parlament qabyrǵasynda tabysty oryndalyp jatqanyna aıqyn dálel ispetti. Osy depýtattyq toptyń negizinde Parlamentte qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý máseleleri jónindegi partııaaralyq yntymaqtastyq tetigi qalyptasty. Elbasy Assambleıanyń alǵashqy sessııasynda eń basty mindetterdiń biri retinde atap ótkendeı, kez kelgen zań memlekettiń El birligi saıasatyna sáıkestigi turǵysynan arnaıy saraptamadan ótedi. Dál osyndaı depýtattyq toptar barlyq oblystyq máslıhattarda qurylyp, ortaq múddege saı jumys isteýde. Bul da Memleket basshysynyń beıbitshilik jáne qoǵamdyq kelisim salasyndaǵy kez kelgen bastamasynyń arada qanshama jyl ótse de eshqashan máni men mańyzyn joǵaltpaıtyn ómirsheńdigine kezekti dálel.
Assambleıa ınstıtýty azamattyq qoǵamnyń eń damyǵan salalarynyń birine jáne qoǵamdyq birlestikter men memlekettiń ózara árekettestigine qajetti basty suhbattastyq alańyna aınaldy. Qazaqstanda 820 etnomádenı birlestik jumys isteıdi. Assambleıa men etnomádenı birlestikterdiń aktıvi 67 myńnan astam adamdy qamtıdy. Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha aımaqtyq ákimdikterdiń janynan aqyldastyq-keńestik organ retinde qurylǵan Qoǵamdyq kelisim keńesteri Assambleıanyń Elbasy aıqyndap bergen jalpyhalyqtyq ınstıtýt mártebesin aıshyqtaı túsedi. Sebebi, aýyl, aýdandardaǵy ártúrli uıymdardyń basyn bir arnaǵa toǵystyratyn, qoǵamda týyndaıtyn negizgi saýaldardyń barlyǵymen aınalysatyn osy keńester. Búginde elimizdiń barlyq aımaqtarynda túrli deńgeıdegi 1035 qoǵamdyq kelisim keńesi tabysty jumys isteýde. Assambleıanyń janynan qurylǵan Otbasynda toleranttyq tárbıe berý jónindegi Analar keńesi elimizdiń eń basty qundylyqtary – tatýlyq pen turaqtylyqty urpaq jadyna sińirýdiń tıimdi tetigi retinde óz jumysyn bastady.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qyzmeti men memlekettik El birligi saıasatyn nasıhattaý turǵysynan júıeli aqparattyq jumys jolǵa qoıyldy. Assambleıa qabyrǵasynda elimizdegi mańyzdy oqıǵalar men is-sharalarǵa baılanysty 40-tan astam medıajospar jasalyp, júzege asyryldy. Assambleıanyń aqparattyq áleýeti de óte mańyzdy. Álemniń 47 memleketine taralatyn «Dostyq – Drýjba» jýrnaly, 4 telearnada turaqty túrde shyǵatyn 5 telebaǵdarlama men 8 radıo baǵdarlama, 9 respýblıkalyq basylymdaǵy 22 turaqty aıdar, Qazaqstandaǵy túrli etnostardyń tilinde jaryq kóretin 37 merzimdi baspasóz – osynyń barlyǵy qoǵamdyq kelisim men beıbitshilikti nasıhattaýdyń qýatty quraly. Assambleıa qyzmetin halyqqa taratýǵa 100-den astam respýblıkalyq basylym men elektrondy aqparat quraly jumyldyrylǵan. Dızaıny jaqsartylyp, tehnıkalyq múmkindikteri barynsha jańǵyrtylǵan veb-portal da óz jumysyn bastady. Assambleıa janynan qurylǵan etnosaralyq qatynastar máseleleri jónindegi jýrnalıster men sarapshylar klýby da ortaq iske óz úlesterin qosýda.
Memlekettik El birligi saıasatyn ǵylymı-saraptamalyq qoldaý jańa sapalyq deńgeıge kóterildi. Etnosaralyq qatynastar máseleleri jónindegi konsaltıngtik júıeni uıymdastyrý baǵytynda birqatar súbeli jumystar qolǵa alynǵan. Elbasynyń tapsyrmasymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ǵylymı-sarapshylyq keńesi etnosaralyq qatynastardy talqylaý jáne túıtkilderdiń túıinin tarqatý jónindegi biregeı pikirtalas alańyna aınaldy. 20 ǵylym doktory, 9 ǵylym kandıdaty jáne basqa da bedeldi sarapshy mamandardan turatyn keńes beıbitshilik pen qoǵamdyq kelisimdi saqtap, damytý baǵytynda kóptegen irgeli ǵylymı jumystarǵa bastamashy boldy. Assambleıanyń Ǵylymı-sarapshylyq keńesiniń ǵylymı ádistemelik bazasy – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynda qurylǵan, óz qyzmetin Assambleıa Hatshylyǵymen tikeleı qatynasta úılestirip otyratyn Etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastardy zertteý ortalyǵy da jemisti jumys isteýde.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev jaqynda birinshi besjyldyǵynyń qorytyndysy shyǵarylǵan Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń tabysty júzege asýyna Assambleıanyń qosar úlesi zor ekenin atap ótti. Elbasy «tabystyń kilti – birlik» ekenin únemi aıtyp keledi. Indýstrııalandyrý kúnindegi saltanatty sharada Prezıdent eldegi óndiristik jańǵyrýdyń, ǵylym men bilimdi damytýdyń, ınnovasııalyq bastamalardyń bári «El birligi» saltanat quryp, beıbitshilik pen qoǵamdyq kelisim ornyqqan jaǵdaıda ǵana mándi ekenin kezekti ret qaperge saldy. Iаǵnı, elimizdiń órkendep damýy jolynda jasalyp jatqan qyrýar eńbek El birligimen úndeskende ǵana baıandy bolatynyn árbir azamat jadyna toqýy qajet.
Etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq úlgisin shet memleketterge nasıhattaý jónindegi jumystar halyqaralyq yntymaqtastyq salasynda jalǵasyn tabýda. Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynda, Birikken Ulttar Uıymynda jasalǵan beıbitshiliktiń Qazaqstandyq modeliniń arnaıy betasharlary halyqaralyq sarapshylar tarapynan joǵary baǵaǵa ıe boldy. Etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq úlgisi Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna múshe 56 memlekettiń tiline aýdarylyp, Qazaqstannyń barlyq elderdegi elshilikterine taratyldy. Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes, London qalasynda Beıbitshilik pen kelisimniń Qazaqstandyq ortalyǵy saltanatty túrde ashyldy. Ortalyqtyń jumysyn ári qaraı qamtamasyz etý maqsatynda Ulybrıtanııanyń beldi qoǵam qaıratkerleriniń qatysýymen Qamqorshylar keńesi quryldy. Halyqaralyq yntymaqtastyqtyń shyǵys baǵytynda Qazaqstan halqy Assambleıasy Azııa aýmaǵynyń 90 paıyzyn qamtıtyn 24 memlekettiń basyn qosqan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńespen tyǵyz yntymaqtastyq ornatqan. Aıtýly uıymmen aradaǵy О́zara túsinistik jónindegi memorandým yntymaqtastyq kókjıegin keńeıte tústi. Qoǵamdyq kelisimniń Qazaqstandyq modelin zertteý úshin Assambleıaǵa álemniń 15 memleketinen, atap aıtqanda, Bolgarııa, Ulybrıtanııa, Germanııa, Fransııa, Ispanııa, Italııa, Qytaı, Malaızııa, AQSh, Reseı, Túrkııa, Ýkraına jáne Armenııa elderinen sheteldik sarapshylar men ǵalymdar, dıplomattar, jýrnalıster men úkimettik emes uıym ókilderi 60-tan astam ret ótinish bildirdi. Bul sheteldik áriptesterimizdiń Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń alysty kózdegen salmaqty da salıqaly saıasatyn moıyndap qana qoımaı, Qazaqstan basshysy óz qolymen qurǵan Beıbitshilik pen qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq modelin toleranttylyqtyń eń tańdaýly úlgisi retinde zerttep, zerdeleýge jáne ony óz elderinde qoldanysqa engizýge yntaly ekenderin kórsetedi. Assambleıa El birliginiń jarqyn jetistikterin álemge pash etýdiń taǵy bir tamasha alańy retinde EKSPO-2017 kórmesin paıdalanýdy kózdeıdi. Ol úshin EKSPO kórmesin ótkizý sharalarynyń aıasynda Qazaqstandaǵy etnomádenı birlestikterdiń jetistikterin kórsetýdiń arnaıy tujyrymdamasy daıyndaldy.
Sonymen, táýelsiz Qazaq eli tarıhı jyl – Qazaqstan halqy Assambleıasy jylyna aıaq basty. Jylnamaǵa jazylyp, tarıhqa aınalǵan 2014 jyldyń sońǵy kúnderinde Memlekettik hatshy Gúlshara Ábdiqalyqovanyń tóraıymdyq etýimen Qazaqstan halqy Assambleıasy jylyn uıymdastyrý jáne ótkizý máselelerine arnalǵan Memlekettik komıssııanyń alǵashqy otyrysy ótti. Onda aıtýly jyldy uıymdastyrý jáne ótkizý jónindegi sharalardyń Ulttyq josparyn júzege asyrý jaıy talqylandy. Memlekettik komıssııa mereıtoılyq sharalardy ótkizýdiń uıymdastyrý jáne ádistemelik birligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy jylyn ótkizý tujyrymdamasyn bekitti. Bul qujattarda Assambleıa jylynda atqarylatyn is-sharalar túgeldeı kórinis tapty. Úkimet janynan Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaev tóraǵalyq etetin Qazaqstan halqy Assambleıasy jyly men Ata Zańymyzdyń 20 jyldyq mereıtoıyna daıyndyq jónindegi turaqty jumys toby quryldy. Jergilikti ákimdikterde Assambleıa jylyn ótkizýdiń aımaqtyq josparlary jasaldy.
Eraly TOǴJANOV,
Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi.
