Dástúrli aqparat quraldary damı beredi

Keıingi jyldary gazet-jýr­nal­dardyń taǵdyry qyldyń ústinde tur­ǵan­daı tilshiler qaýymynyń kó­ńi­line qor­qynysh kelip uıalaıtyny bar. Ke­ıingi jyldary ıdeıasy aıqyn, baǵ­dary belgili, talaı jyldyq tarıhy bar merzimdi basylymdar taqyryp, mazmun, pishin jaǵy­nan ózgeriske ushyraı bastaǵanyn baıqaý qıyn emes. Qoǵam qalasa da, qalamasa da, ınternet resýrs­tary alǵa ozyp, aqparat taratý men qabyldaýdyń basty arnasyna aınalyp keledi. Internet dástúrli aqparat quraldaryn túbegeıli jo­ıyp jibermegenimen, túr-turpa­tyn ózgertip, suranysqa saı jańa for­matqa kóshýge májbúrlep otyr. Osy oraıda Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń uıymdastyrýy­men Almaty qalasynda ótken II res­pýb­lıkalyq О́ńirlik merzimdi basylymdar forýmynda bas qosqan BAQ ókilderi gazet redaksııalary sát saıyn betpe-bet keletin zamanaýı medıa keńistiktegi kúrdeli máselelerdi talqylaýǵa shaqyrdy.

Dostyq úıinde «Merzimdi basylymdar – halyq saýattylyǵynyń qaınar kózi» atty eki kúnge jal­ǵas­qan forým jumysy ulttyq jýr­nalıstıkanyń eń kókeıkesti má­se­lesin kótergen bes paneldik otyrysty qamtydy. Forýmnyń ekinshi kúngi jumysy Prezıdent Baspa­sóz hatshysynyń orynbasary Erjan Baıtiles júrgizgen «Baspa basy­lymdaryn jetildirý: jańa tá­sil­der» taqyrybyndaǵy paneldik ­oty­­ryspen bastaldy.

– Qazir zaman ózgerdi. Gazet-jýrnaldardy qalaı básekege qabi­letti etemiz, baspasózge oqyrman­nyń yqylasyn qalaı aýdarý kerek degen suraqtar týyndaıdy. Ke­zinde aǵa býyn ańyz etip aıtatyn «qoıshynyń etiginde «Jalyn» jýrnaly júrýshi edi, dıhannyń qosynda «Qazaq ádebıeti» turýshy edi, jastar brıgadasynda «Lenınshil jas» oqylýshy edi» degen kúnder artta qaldy. Ol kezde aqparat kózi baspasóz edi. Qazir bir telefonnyń ózi tutas telearnanyń, bir gadjet bir redaksııanyń jumysyn atqaryp otyr. Sondyqtan jańa za­man­nyń talabyna saı áreket etý ba­sylymdardyń basty mindetine aınaldy. Búgingi otyrysymyzda básekelestik artyp otyrǵan kezeńde qaǵaz basylymdardyń ǵumyryn qalaı uzaq ete alamyz degen máseleni tal­qylaımyz, – dedi Erjan Baıtiles.

Basylymdardy onlaın for­matqa ótkizý týraly «Kýrsıv» saı­ty­nyń bas redaktory Mıra Halına áńgimelep berdi. M.Halına qan­daı aqparat quraly bolsa da, aldy­men tutynýshynyń suranysyn qanaǵattandyrýdy maqsat etýge tıis ekenin alǵa tartty. Oqyrmanǵa tek tekserilgen derek, naqty derekke qurylǵan shynaıy aqparat, oqyǵanda jalyqtyrmaıtyn qyzyqty oqıǵa kerek. Ásirese tasqa basylatyn gazet aqparatynyń senimdi derekkózinen alynǵany jón. Saraptama, ınfografıka, karıkatýra, sýret – barlyǵy ról oınaıdy. «Men árqashan sapa men senimdilik jaǵyndamyn», dep sózin túıindedi Mıra Halına.

Youtube arnasyn júrgizýdiń erek­sheligi men menedjmenti taqy­rybynda sóılegen «Suraýy bar» jo­ba­synyń avtory Erbol Seıilhan aýdıtorııa qalyptastyrýdaǵy óz táji­rıbesimen bólisti. Youtube ar­nasyn qalaı ashýǵa bolady, qar­jy bólinbeıtin arnany júrgizý úshin aqshany qaıdan alý kerek, jar­nama izdeý, ınvestor tartý – jýr­nalısti ǵana emes, qarapaıym aza­mattardy da qyzyqtyratyn suraq­tar. Búginde Youtube arnasyn Qa­zaqstan halqynyń 12 mln jýyq tur­ǵyny turaqty kóredi. Onyń 8 mln kórermeni qazaq tilindegi kontentti tutynady. Bul áli de bolsa qazaqtildi aýdıtorııanyń aqparatqa zárý ekenin kórsetedi. Osy qyzmet naryǵynyń jetkilikti ıgerilmegen ornyn toltyratyn, qazaqtildi kórermenniń suranysyn qanaǵattandyratyn vakýým áli de bos. Ázirge saıası-áleý­mettik baǵyttaǵy arnalar ǵana damyp jatyr, al jeliniń salalyq ba­ǵyt­taǵy alańy bos tur. Mysaly, bilim, qurylys, tipti úıge jón­deý jumysyn júrgizý sekildi adam­ǵa kerek qarapaıym turmystyq suranysty qanaǵattandyratyn qa­zaq­tildi alań atymen joq. Onyń or­nyna suranys ıesi ózge tildegi, ózge bir eldiń aqylmandarynyń aqyl-keńesin tutynýǵa májbúr. Sol sekildi balalar kontenti de jetis­peıdi. E.Seıilhannyń aıtýyn­sha, mysaly, «Aıgólek» jýrnalyna shyqqan qyzyqty maqalanyń Youtube nusqasyn jasap, oqylymdy jasaýdyń múmkindigi zor. Buǵan qosa, bul arna jaı ǵana aqyl be­rip, úıretip qoımaı, eńbekke aqy tó­leıdi. «Sondyqtan Youtube-ke keli­ńizder, kásibı turǵyda tulǵalyq qy­ryńyzdy ashýǵa áseri bar alańdy erkin paıdalanyp, avtorlyq haba­­ry­ńyzdy ázirlep, qazaqtildi kontent­ti arttyryńyzdar», dedi E.Seıilhan.

Áleýmettik medıa, jasandy ın­tellekti paıdalaný arqyly mer­zimdi baspasózdiń yqpalyn arttyrý ta­qyrybyn kótergen medıa-trener, PR mamany Aqerke Berlibaıdyń ke­ńesteri jýrnalıster úshin jańa­lyǵy mol paıdaly keıs retinde qa­byldandy. Onyń aıtýynsha, PR marketıng meıli ol ınternet basylym, meıli baspasóz bolsyn, kez kelgen aqparat quralynda óz degenin jasap, bıligin júrgizip otyr. Eń ǵaja­by, qazir adamdar aqparat izdemeıdi, áleý­mettik jeliniń ulan-ǵaıyr jeke málimetter qory negizinde aqparat adamnyń ózin tabady. Al áleýmettik medıany paıdalaný, neırojúıe­niń múmkindigi bul mindetti tipti de jeńildetip ári jedeldete túsýde. «Merzimdi basylymdar óz mindetin atqaryp boldy, endi onyń janaza­syn shyǵara berse bolady» degen pi­kir túbirinen qate. Sıfrlyq dáýir­diń ­sanany ózgertkeni, aınalaǵa mán berýdi azaıtyp, kerisinshe, qabyldaýdy arttyryp, aqparat tu­tynýdyń adam aıtsa sengisiz shetsiz-sheksiz múmkindigin qamtamasyz etip bergeni ras. Tipti qaralymy kóp res­mı saıttardyń ózi tekserilmegen jańsaq aqparattardy jarııalaýǵa jol beredi. «Jumysqa ketip bara jatyp, jolaı dúńgirshekten gazet satyp alyp, kofe iship otyryp gazet oqýdyń «sharmy» joǵalyp barady. Alaıda jańalyq degen – es­ten shyqqan eski dúnıe, merzimdi ba­sylymdarda da solaı. О́tkende «Kýrsıv» gazetin qolyma ustap oqyp otyryp, men báribir ınternette, áleýmettik jelide oqyǵan aqparattan góri gazette jazylǵan aqparatqa kó­birek senetinimdi baıqadym. Túrli kóńil kúıge negizdelgen jalǵany bar, shyny bar, tolassyz aǵylǵan aqparat tasqynyn talǵaýsyz jutyp jatqan kezde mıdyń eriksiz «toqta!» dep belgi beretinin gazet arqyly túsindim. О́zge elderdiń tájirıbesin zertteı kele, merzimdi basylymdardyń ómir súre beretinine sendim. Bar bolǵany zamanaýı medıa-peızaj talabyna saı basylymdardy tartymdy jasaı túsýdiń tásilderin qarastyrý kerek», deıdi Aqerke Berlibaı.

Búgingi baspasózdiń mańyzdy sa­la­synyń biri – balalar basylym­dary. «Basylymdardyń balalar kon­tentin qalyptastyrýdyń ıdeo­logııalyq sharttary men tetikteri» atalǵan forýmnyń 5-paneldik oty­rysyna «Qazaq gazetteri» JShS Bas dırektorynyń orynbasary – Almaty qalasy basylymdarynyń basshysy Dýman Anash moderator boldy.

– Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy oqyrman qalyptastyrý, balalar kitaphanasyn qurý, balalar­dyń kitap oqýǵa qushtarlyǵyn arttyrý, oqıtyn ult qalyptastyrý jóninde tapsyrma berdi. Qazaqstanda 30-ǵa jeter-jetpes balalar basylymy bar. О́ńirlik merzimdi basylymdar forýmyna qatysýshy áriptester balalar kontentin damytýǵa arnal­ǵan jaqsy ıdeıalarymen bólisedi dep senemiz, – dedi Dýman Anash.

Sessııada alǵashqy bolyp sóz al­ǵan pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, SDU oqytýshysy Baqytgúl Salyqova balalar basylymdary­nyń damýy jáne onyń balalar men jasóspirimder medıa quzyrettili­gine áseri týraly áńgimelep, erte bas­tan oqý daǵdysy qalyptasqan bala­nyń óskende túrli manıpýlıasııaǵa qarsy tura alatyn mádenıeti de qalyptasatynyn aıtty. «Elimizde 4 mıllıonnan asa oqýshy bar, biraq balalar basylymdarynyń taralymy nege 3-4 myńnan aspaıdy?» deıdi baıandamashy ǵalym. Al Oqý-aǵar­tý mınıstrliginiń «Respýblıkalyq ǵylymı-pedagogıkalyq kitapha­na­synyń» dırektory Álııa Saı­dem­baeva oqýǵa qushtar býyndy qa­lyptastyrý úshin balalar kitapha­nasyn nasıhattaý, jýrnalıster men kitaphanashylardyń birlesip jumys isteýi mańyzdy ekenin, al elimizdiń keıbir aýylynda kitaphananyń atymen joq ekenin ashyna aıtty.

«Erketaı» jýrnal-komıksiniń bas redaktory Orazhan Jaqyp otan­dyq komıksterdiń damý baǵyty týraly sóz qozǵady. Sarapshy qazaq­­tildi komıks jýrnaldarǵa suranys ar­typ kele jatqanymen, kıno salasy­na aǵyl-tegil qarajat bólinip jat­sa da, osy ýaqytqa deıin aýdıtorııa­nyń suranysyna saı balalardy qyzyq­tyratyn sýperkeıipkerleri bar mýltfılm nemese kıno túsi­rilmegenine qynjylys tanytty. Sondaı-aq forýmnyń eń jas spıkerleriniń biri «Ulan» gazetiniń tilshisi Nurlyhan Jumahannyń «Qy­zyqty kontentti qalaı jasaýǵa bolady?» taqyrybyndaǵy baıandamasy qatysýshylardyń pikirtalasyn týdyryp, qyzyqty kózqarastardyń toǵysýy ortaq oıǵa jeteledi.

Sonymen, alys aımaqtardan bas­­­­pasóz ókilderin shaqyryp, árip­testerdiń júzdesýin uıymdasty­ryp, eki kúnge sozylǵan forým kóńilge senim uıalatyp, merzimdi ba­sylymdardyń tamyryna qan júg­irtkendeı tyń serpin berdi. Forým jumysyn qorytyndylaǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Aqparat komıtetiniń tóraǵasy Meıir­lan Rahanov basylym ókil­deriniń kótergen máseleleri men usynystary boıynsha hattama toltyrylyp, aldaǵy ýaqytta she­shimin tabýyna mınıstrlik tarapy múddelilik tanytatynyn aıtty. Sondaı-aq «Medıa damytý qory» BAQ salasyna arnaıy grant jarııalaıtynyn málimdedi. Bul tusta atap ótetin bir jaıt, jobaǵa qatysý úshin redaksııa quramy on adamnan kem bolmaýy kerek jáne bólinetin qarjy 10 mıllıon teńgege deıin bolady. Forým sońyn­da Prezıdent Bas­pasóz hatshysy­nyń orynbasary Erjan Baıtiles pen Aqparat komıtetiniń tóraǵasy Meıirlan Rahanov sala­ǵa eńbegi siń­gen jýrnalısterdi «Aqpa­rat sala­synyń úzdigi» tósbelgisimen marapattap, mınıstrliktiń Alǵys­hatyn tapsyrdy.

ALMATY