Kúıden eskertkish turǵyzǵan...

Ábdimomyn Jeldibaev 1937 jylǵy 5 qyr­^­kúıekte Jambyl oblysy Shý aýdanynda ómirge kelgen. Jam­byl mádenı aǵartý ýchılıshesin, Almaty kon­servatorııasyn támam­daǵan. 1964 jyldan Shý aýdan­dyq má­denı «Shý erkesi» halyq aspaptar an­sambline jetekshilik etken. Elý jyl eline aıan­baı eńbek etken asa daryndy ónerpaz. Tynym­syz eńbeginiń arqasynda Qazaqstannyń eńbek si­ńirgen qaıratkeri, «Parasat», «Qurmet», «Dos­tyq» orden­deriniń ıegeri, Qazaq ulttyq óner ýnıver­sıtetiniń qurmetti professory ataǵyna ıe boldy.

Dombyranyń qulaǵynda oınaǵan kór­nekti kúıshi, daryndy kompozıtormen shyǵar­mashylyq qa­rym-qatynasta bolǵanyma maq­ta­namyn. «Álqýatym keldi» dep qarsy alǵan sátterine súı­sinemin. Shýǵa barsam min­detti túrde at basyn bu­ryp baryp sálem bere­tinmin. Batasyn alyp Ast­anaǵa shabyttanyp qaıtatynmyn.

Halyq jazýshysy Sherhan Murtaza: «Ábimo­mynnyń «Erke sylqymy» – qazaq óneriniń altyn qorynda máńgi saqtalatyn qanatty týyndy» dep joǵary baǵalaǵan. Bul kúı kom­pozıtordyń tula boıyn bılep, alpys eki tamyryn ıitip júrip alǵan. О́mir boıy izdegen saryny kúı bolyp tó­gil­gen. Ábdimomyn aǵamyz: «Erke sylqymnyń» áýe­nin tapqansha jıyrma jyl ýaqytym ketti», deıtin. Arman, sulýlyq, muń, mahabbat osynyń bárin av­tor kúı tilimen bizge jetkizgen. Bul kúıdi bilmeıtin qazaq joq shyǵar, tipti keıbir jandar osy «Erke sylqymnyń» arqasynda dombyra aspabyn meń­gerip jatsa, bul kúıdi tek qazaq qana emes, dúnıejúziniń halyqtarynyń súıip tyńdaıtyn tanymal týyndylarynyń birine aınaldy. Sonymen qatar sheteldikterdiń qo­lyna dombyra ustatsa da shertetini «Erke syl­qym» kúıi bolǵanyna barsha qazaq kýá.

2018 jyly Halyqaralyq Túrki akademııa­synyń prezıdenti qyzmetin atqarǵan Darhan Qydyráli maǵan Ábdimomyn aǵamyz­dyń 80 jasqa tolýyna baılanysty kúı­shiniń shyǵarmashylyq keshin ótkizý týraly usynys jasady. Daıyndyq bary­synda aýylǵa jıi soǵatyn boldym. Asta­nada óte­tin konsertine kúıshiniń de tyń­ǵy­lyqty daıyndalyp júrgen kezi bolatyn. «Ál­qýat, azamattarǵa menen sálem aıt. Rızalyǵymdy jetkiz», dep edi.

Konsertke Astana qalasy memlekettik fılar­monııasynyń qazaq orkestri qatysty. Orkestrdiń kórkemdik jetekshisi, bas dırı­jeri – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaırat­keri, professor Aıtqalı Jaıymov kom­pozıtordyń kúı­lerin orkestrmen joǵary deń­geıde oryndap shyqty. Daryndy kúı­shi, Qazaqstannyń Halyq ártisi Aıgúl Úl­kenbaeva Al­matydan arnaıy kelip kúı shertken bolatyn. Shertpe kúıdiń sheberi Janǵalı janyn sala kúı tókti. «Suń­­qar sezim» kúıin kom­po­zıtordyń mýzy­kalyq murasyn zertteýshi, dástúrin jal­ǵas­tyrýshy, óz nemeresi, kúıshi Merýert Jel­dibaeva naqyshyna keltire oryndady. Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń ustazy, Shý óńiriniń týmasy Batyrlan Ábenov óz kezeginde Á.Jeldibaevtyń «Bozjigit» kúıin suńqyldatty. Sol joly Ábdimomyn kókem maǵan Batyrlan oryn­daǵan kúıdiń tarıhyn aıtyp bergen edi. «Bozjigit» kúıin jazý­shy Qaraýylbek Qazıevke arnaǵan eken. Qaraýylbekpen Ábekeń ekeýi birge ósken. Kezinde ol kisiniń «Imanjapyraq» degen povesi Jazýshylar odaǵy men mınıstrler keńesi jarııalaǵan báıgede 1-orynǵa ıe bolǵan eken. Ol týraly: «Báıgege qatysqanda povestiń búrkeme atyn «Bozjigit» dep qoıǵan. О́zi de bozym, symbatty kelgen jigittiń sultany, tóresi edi. Keıin 46 jasynda kenetten qaıtys boldy. Balalyqtyń qımas kúnderinde birge ósken baýyrym ómirden ótken soń kóp oılandym. О́zegimdi ókinish órtep ketetin. Ákesi Qazy óte jaqsy kúıshi, ǵajap dombyrashy bolǵan», dep áńgimelep berip edi. Osylaısha, ár kúıiniń shyǵý tarıhyn jazyp alyp júrdim.

Kompozıtordyń shoqtyǵy bıik kúı­leriniń biri «Tóle bı tolǵaýy». Bul kúı­diń shyǵýy jaıynda Ábdi­momyn aǵamyz: «Ba­bamyz Tóle bı – tarıhı tul­ǵa. Jaısań degen jerde týyp-ósken. «Týra bıde týǵan joq, Týǵandy bıde ıman joq». Bılik aıtýda qara qyldy qaq jarǵ­an Tóle bı babamyzdyń ula­­ǵatty sózi – ur­paqtaryna qaldyrǵan ósıeti. Kúnderdiń kúninde babamnyń ómiri, taǵ­dyry, sol zaman áýen bolyp quralyp, dom­byramnyń shanaǵyna kúı bolyp tógildi», dep qaıyrǵan edi.

Al «Ydyrys» kúıin ákesiniń bir atadan taraǵan týysy jáne qurdasy Ydyrys qa­rııaǵa arnap shyǵarǵan eken. Ol kisi uzaq jasaǵan. Biraq kindiginen perzenti bolmaǵan. Ábdimomyn kúıshi aýylǵa barǵan saıyn sol qarııaǵa sálem berýge úıine soǵady eken. О́zi qaljyńdy da, áńgimeni de, shejireni de jaqsy aıtypty. «Ydyrys qarııaǵa bir barǵan kezimde: «Seniń ákeńde arman joq, Jeldibaıdyń atyn shyǵaryp jatyrsyń. Aty óshken joq» dep, otyrǵan úıiniń shańyraǵyn kórsetip: «Men erteń ólsem, mynaý molaǵa kim keledi? Myna bosaǵadan kim attaıdy, myna tórde kim otyrady» degende qa­rııanyń júregi qars aıyrylatyn. «Adam ólgen kúni ólmeıdi, aty óshken kúni óledi» degen qazaqta sóz bar ǵoı. Sol úıden shyqqan soń «osy kisi týraly bir kúı jazaıy­n» dep, ishteı qatty tebirendim. Ol kezde jasym qy­ryqta. Kóp uzamaı sol kúı týdy. Tym bolmasa esimi eldiń aýzynda júrsin dep «Ydyrys» dep atadym», dep baıandap bergen edi.

Qazaq kúı óneriniń zańǵary, kásibı deńgeıdegi maıtalmany «Erke sylqym» atty kúıimen álemdi tamsan­dyrǵan Ábdimomyn Jeldibaıulynyń esimi men murasy ultpen birge jasaı beredi.

Álqýat QAZAQBAEV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri