Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Keıingi kezde tabıǵat pen adamzat balasynyń arasyndaǵy baılanys úzilip ketkendeı. Bir-birimen úndestik joq sııaqty. Adamdardyń tabıǵatqa kózqarasy múldem ózgerdi.
О́tken jazda jer-jerde órt boldy. Jasyl ormandar, qyzyl gúlder shoqqa aınaldy, qaraǵaılar jandy. Adam qurban boldy. Al bıylǵy kóktemde qar sýynyń tasqyny búkil dalany, búkil eldi ábigerge salyp jatyr. Teńizi ortaıyp, kólderi qańsyp, ózenderi tartylyp jatqan dalanyń osyndaı kezde, tehnıkasy damyǵan, múmkindigi bar kezde, adamdary sanaly, oqyǵan kezde, zertteýge bolatyn, aldyn ala bárin boljaıtyn kezde sýǵa ketip otyrǵany qalaı degen oı túnde uıqymnan oıatady.
Bala kezimizde qar budan da kóp boldy. Kórshiler kelip, úıdiń tóbesinen oıyp jol jasap, esigimizdi ashyp shyǵaryp, birin-biri búkil aýyl qar qursaýynan qutqaryp, qoradaǵy malyn, janyn, úıdegi balasyn, otynyn – bárin túgendep otyratyn edi. Al búgin she? Búgin múlde basqa.
Buryn úlkender eski jyl sanaýy boıynsha qaı aıda qandaı qasiret, qaı aıda qandaı qater, bıylǵy qys qalaı bolady, bul jyl, bul aı ótken ǵasyrda qandaı bolǵan, sonyń bárin tájirıbeden túıe kelip, jas urpaqqa túsindirip otyrýshy edi. «Bıylǵy qoıan qaıtadan qaıtalansa, baıaǵy Esengeldiniń Jaıyq sýyn ortaıtatyn jylqysyn qyryp tastaǵandaı qıyn bolady. Al bıylǵy qoıan jumsaq bolady, óıtkeni bul jyl sanaý boıynsha aq qoıan, bolmasa taǵy basqa qoıan», dep osylaı qarııalar dastarqan basynda da, bylaı da aıtyp otyratyn. Oǵan bári qulaq asatyn edi.
Men biletin sonaý jyldardaǵy qazylǵan kanaldar otyz jyldan beri arnasy tazarmaı, qum basyp bitti týǵan oblysymda. Jańaqala aýdanyndaǵy kólderdiń sýyn qumdy Ordanyń Muratsaı keńsharyna quıatyn, odan sonaý ataqty Saryózen, Qaraózenderge aparyp jalǵaıtyn. Kóktemgi qar sýyn da, jazdaǵy sýyn da bir-birimen kóbeıtýge múmkindik jasaıtyn sol jumys keıingi kezde umytyldy. Adamdar oqyǵan saıyn saýatsyzdanyp bara ma dep kúdiktenemin.
Aıta berse, mundaı mysal óte kóp. Al úlken qalalarymyzdyń búgingi erigen qar sýy tasqynynyń astynda qalyp otyrǵany oılamaı isteıtin, aqyldaspaı isteıtin sharýalar jáne úlken saýatsyzdyqtyń, nemquraıdylyqtyń kesiri dep ashyq aıta alamyn.
Bárine ǵylymı kózqaras kerek. Aryqtardy qazǵanda onyń qaıda baryp aǵatynyn oılastyrý kerek. Bárine de aqyl-oımen, tipti baıaǵy babalar jıǵan tájirıbemen kelýimiz kerek. Ne ol joq, ne bul joq, ne bilim joq, ne oqý joq, ne zertteý joq. Bul qalaı? «Aqbulaqty» da ákimniń aıtqan jerinen qazady, ol jerdiń astynda sý bar-joǵyn eshbir gıdrolog, eshbir oqymysty kelip zerttemeıdi. «Sý berdik, sý berdik» dep alaqan shapalaqtaıdy, teledıdardan sóıleıdi, al ol sý jyl jarymnan keıin toqtap, halyq qaıtadan sýsyz qalady. Jumsalǵan qarajat, halyqtyń baılyǵy jelge ushady, jer astyna kómiledi. Osynyń bárin oılaıtyn kezeń jetti dep emes, ótip ketti der edim men.
Al endi osy qatygezdigi úshin adamdardan tabıǵat ósh alyp jatqan joq pa degen oı keledi. О́ıtkeni tabıǵat – Anań ǵoı. Sen onyń ormanyn kestiń, úı saldyń. Kólderin soryp alyp, balyǵyn súzip alyp, aınala ysyraptadyń, bárin sattyń. Tipti oǵan eshqandaı janashyrlyq kórsetpediń. Endeshe, bizdiń búgingi meıirimsiz jandardan tabıǵat osylaı ósh alyp jatqan shyǵar dep te oılaımyn.
Japonııada júz jyldyq emendi qasyna súıenish salyp, basyn qyltıtyp, ósirip otyr sýaryp. Men kórgen Túrkııada sonaý Osmannan qalǵan shynardy qulatpaý úshin sonyń yńǵaıymen úılerdiń tóbesin tesip salyp, qurylysty buryp áketip, sonyń ósetin jolyn bógemeı, baptap otyr. Endeshe, solardy kórip, bálkim, olardyń kóktep, ósip otyrǵany da sol tabıǵatty aıalaǵanynan shyǵar degen oı keledi. Al endi biz bolsaq, tabıǵatty kádimgi óshimiz qalǵandaı búldiremiz. Kaspııde ıtbalyqtyń kishkentaı ǵana aıaǵy joq balasyn taspen atyp óltirip, ábden qııanat jasaıdy. Al balyqty saýda úshin dep erteńgi kúnge tuqymy qalmasa da, erteńgi balaǵa, nemerege, shóberege eshteńe qalmasa da, súzip alamyz kólderdi baryp. Ol ne degen jaýyzdyq tabıǵatqa degen?
Erteńgi ósip jatqan urpaǵyma azyq bolar dep dalaǵa erkin kıigin jiberip edi. Ony da aıaýsyz qyrdyq, múıizin qaǵyp aldyq, ózin óltirdik, tipti etin dalaǵa tastadyq. Al Paıǵambar namaz oqyp otyrǵanda shapanynyń etegin kesip ketti deıdi ǵoı mysyqty oıatpaý úshin. Bul da sonaý bir zamannan kele jatqan qaǵıda edi. Endi sol mysyqtyń ózin qazir biz jurttyń kózinshe aıaýsyz uryp óltiremiz. Mine, osynyń barlyǵy – qatygezdik. Sol qatygezdiktiń, endeshe, tabıǵat bizden qaıyrymyn alady.
Bizdiń dalamyz bala kezimde tolǵan ártúrli qyzǵaldaq edi. Ony Gollandııadan tasýdyń qajeti joq-ty. Sol qyzǵaldaqty da biz julyp-julyp, tekke tastap, tapap, qyzǵaldaq ósetin jerdi traktormen jyrtyp, oıpyrmaı, kádimgi osy ákemizdiń quny qalǵandaı, qazir joıyp boldyq. Dalany japqan san alýan qyzǵaldaq kózime elesteıdi. Júgirip terip, taýysa almaıtynbyz. Qushaǵymyz tolmaıdy, kishkentaı ǵana alyp keletinbiz úıge. Kishkentaı ǵana... Onyń ózin sondaı álpeshtep, erekshe qýanyp, ony satpaıtynbyz ol kezde. Onyń barlyǵyn qazir joǵalttyq, joıdyq. Al joıylyp jatqan basqa da shópterdiń túri qansha?
Meniń bala kezimde qar toqtatý degen naýqan bolatyn. «Qaıda jumys istep jatyrsyń?» degende «Qar toqtatýda júrmiz» deıtin. Ony kádimgi aıqaı salyp brıgadırler jınap alyp ketetin azamattardy. Sóıtip, qar toqtatýǵa kirisetin. Iаǵnı jolaq-jolaq etip otyrǵyzylǵan sonaý Stalın zamanyndaǵy «lesoposadka» deımiz, sonyń arasynda ashyq qalǵan jerlerge aqqala soǵyp, qar toqtatady. Soqqan borannyń qary sol jerge taý bolyp úıiledi. Sodan odan erigen sý «lesoposadkaǵa» ketedi, jerge sińip qalady. Sonaý 90-jyldary «lesoposadkany» otqa jaqty. Halyqta kómir joq, aqsha joq kez edi. Endi sol «lesoposadkanyń» shabylyp qalǵan aǵashtarynyń orny áli kúnge tolǵan joq.
«Zelenstroı» degen bar. Sol aǵashtardy qaıta tiriltip, qaıta jańǵyrtyp, ózinen-ózi ósip jatqan Oraldyń qara topyraǵyna, anaý Kóksheniń qara topyraǵyna toltyryp egip tastasa, Qostanaıda da osyndaı topan sý, qardyń sýy kelmegen bolar edi dep oılaımyn.
Ekologııa mınıstrligi, bolmasa osy jer baılyǵyn qadaǵalaıtyndar jumys istemeıdi ǵoı deımin. Bul qalaı bolar eken? Al eldiń taǵdyry, jerdiń taǵdyry, Otannyń taǵdyry týraly áńgime tipti osy kúni habarlarda da az aıtylady, mektepterde de az aıtylady. Týǵan jerdi súıý degennen bastaý kerek qoı alǵashqy sabaqty, álippeni. Sol týǵan jerdi súıý týraly áńgime aıtylmaǵaly, mine, biz osyndaı qatygez urpaq ósirip aldyq. Tipti jastar emes, úlkeniniń ózi qatygez bolyp ketti. Mundaıdy Tabıǵat-Ana, árıne, keshirmeıdi. Sondyqtan qatty oılanýymyz kerek bárimizge.
Talbesigimizden máńgi jer besigimizge deıin terbetip otyrǵan Jer-Ana bizge renjip jatqan sııaqty. Adamzat oılanýy kerek. Qatygezdikten meıirimge qaraı bet burý qajet. Ásirese tabıǵatty aıalaý, adamdardy aıalaý, bir-birimizdi syılaý joǵalyp bara jatqandaı. Osynyń barlyǵy – oılanatyn jaǵdaı. Qarııadan bastap balaǵa deıin sana, jaýapkershilik kerek. «Tabıǵatpen sanasaıyq» degim keledi.
Aqushtap BAQTYGEREEVA,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, aqyn
